حلقه گمشده صنعت گیاهان دارویی در کهگیلویه و بویراحمد

به گزارش بازارکار به نقل از ایرنا، استان کهگیلویه و بویراحمد که بیش از ۲ هزار گونه گیاهی و حدود ۴۵۰ گونه دارویی شناخته‌شده را در خود جای داده است هنوز نتوانسته سهمی متناسب با ظرفیت‌های طبیعی خود از بازار چندصد میلیارد دلاری گیاهان دارویی جهان بدست آورد.

طبق آخرین آمار و اطلاعات، حدود ۵۱۰ هکتار از اراضی این استان به کشت گیاهان دارویی اختصاص دارد و میانگین تولید به یک‌هزار و ۱۰۰ تن می‌رسد؛ گونه‌های متنوعی از جمله گل‌محمدی، به‌لیمو، زعفران، آنغوزه، رزماری، آلوئه‌ورا، آویشن شیرازی و باغی، نعنا فلفلی، لوفا، موسیر، استویا، سیاه‌دانه، بادرنجبویه، چای ترش، مرزنجوش و زوفا در این اراضی کشت می‌شود.

در حالی که مسئولان از تدوین نقشه راه «توسعه علم‌محور» گیاهان دارویی با تکمیل حلقه‌های مفقوده زنجیره ارزش سخن می‌گویند، یافته‌های یک پژوهش دانشگاهی درباره زنجیره ارزش گیاهان دارویی در کهگیلویه و بویراحمد نشان می‌دهد بزرگ‌ترین مانع توسعه این بخش نه در مزرعه بلکه در حلقه‌های بعد از تولید قرار دارد؛ جایی که بازار‌های هدف شفاف نیستند، فناوری‌های نو به اندازه کافی به‌کار گرفته نشده و ارتباط میان تولیدکنندگان و بازار همچنان ضعیف باقی مانده است.

ضعف‌های جدی در زنجیره ارزش گیاهان دارویی

کهگیلویه و بویراحمد در نگاه نخست همه چیز برای تبدیل شدن به قطب گیاهان دارویی را دارد؛ وجود ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم شناخته‌شده کشور، تنوع کم‌نظیر زیستی، مراتع گسترده، جنگل‌های زاگرس و زمین‌های مستعد کشاورزی باعث شده کارشناسان، ظرفیت‌های طبیعی استان را مهم‌ترین مزیت توسعه این صنعت بدانند.

پژوهش انجام‌شده توسط تعدادی از پژوهشگران و استادان دانشگاه یاسوج که با عنوان «بررسی شاخص‌‎ها و عوامل مؤثر در توسعه پایدار زنجیره ارزش گیاهان دارویی، ‎استان کهگیلویه و بویراحمد» منتشر شده نشان می‌دهد در میان تمامی عوامل مؤثر بر توسعه زنجیره ارزش گیاهان دارویی، شاخص‌های بوم شناسی (اکولوژی) بالاترین رتبه را کسب کرده‌اند؛ ظرفیت بالای تنوع زیستی و مناسب بودن اراضی زراعی، مرتعی و جنگلی برای کشت و اهلی‌سازی گیاهان دارویی مهم‌ترین مزیت‌های استان ارزیابی شده‌اند.

اما همین پژوهش به یک تناقض مهم نیز اشاره می‌کند؛ در این پژوهش عنوان شده استانی که از نظر منابع طبیعی غنی بوده از نظر زیرساخت‌های اقتصادی زنجیره ارزش هنوز با ضعف‌های جدی مواجه است، مهم‌ترین چالش اقتصادی شناسایی‌شده «عدم شفافیت بازار‌های هدف» و پس از آن «کمبود آگاهی سرمایه‌گذاران از وضعیت بازار و سودآوری این صنعت» است.

این بدان معناست که حتی اگر سطح زیرکشت افزایش یابد، تضمینی برای موفقیت اقتصادی وجود ندارد، زیرا تولیدکننده هنوز نمی‌داند محصول خود را کجا، به چه قیمتی و با چه استانداردی باید عرضه کند.

حلقه گمشده صنعت گیاهان دارویی در کهگیلویه و بویراحمد

تاکید برنامه‌های کشاورزی بر تقویت تولید

برنامه‌های اجرا شده در زمینه گیاهان دارویی در یک سال گذشته بیشتر بر تقویت حلقه نخست زنجیره متمرکز بوده‌اند یعنی تولید؛ به گفته رضا فرازی رئیس سازمان جهاد کشاورزی کهگیلویه و بویراحمد، در این مدت یک میلیون و ۵۰۰ هزار نشاء تولید و میان بهره‌برداران توزیع شده، ۶۵۰ کیلوگرم پیاز زعفران در اختیار کشاورزان قرار گرفته و ۱۶۰ میلیارد ریال تسهیلات نیز از طریق تفاهم‌نامه با بنیاد برکت برای فعالان این حوزه پرداخت شده است.

همچنین توسعه کشت زعفران در روستای مختار، گل محمدی در دشت روم، به‌لیمو در راک و اجرای نخستین کشت زراعی نشایی آنغوزه در موگر از جمله طرح‌هایی است که در چارچوب توسعه گیاهان دارویی در این استان دنبال می‌شود.

به گفته فرازی، ۲ متقاضی سرمایه‌گذاری برای تولید نشاء نیز به بانک‌ها معرفی شده‌اند تا بخشی از کمبود مواد اولیه مورد نیاز کشت در داخل استان جبران شود.

این اقدامات اگرچه از نگاه فعالان بخش کشاورزی ضروری است، اما پژوهگشران تاکید دارند که توسعه تولید باید همراه با توسعه بازار باشد تا بتوان گره اصلی صنعت گیاهان دارویی را باز کرد.

ضرورت تولید مواد اولیه متناسب با نیاز بازار

یکی از نکات قابل اهمیت در صنعت گیاهان دارویی کهگیلویه و بویراحمد، تامین مواد اولیه برای ۱۳ واحد صنعتی فعال در این بخش در استان است.

در ظاهر، وجود این تعداد واحد فرآوری باید به معنی شکل‌گیری زنجیره ارزش باشد، اما فعالان این حوزه معتقدند هنوز ارتباط نظام‌مند میان مزارع و صنایع فرآوری شکل نگرفته است؛ به بیان دیگر، کارخانه‌ها وجود دارند، اما تولید مواد اولیه متناسب با نیاز آنها انجام نمی‌شود.

به گفته کارشناسان، همین مساله سبب شده است بخشی از ظرفیت صنایع موجود بدون استفاده بماند و در مقابل، تولیدکنندگان نیز در فروش محصولات خود با ریسک مواجه شوند.

کارشناسان معتقدند کشت گیاهان دارویی در استان هنوز پراکنده و به سمت تولید قراردادی و مبتنی بر نیاز بازار حرکت نکرده است؛ مدلی که در بسیاری از کشور‌های موفق به ستون اصلی توسعه این صنعت تبدیل شده است.

حلقه مفقوده‌ای به نام آموزش

پژوهشگران دانشگاه یاسوج پس از بررسی زنجیره ارزش گیاهان دارویی استان کهگیلویه و بویراحمد به این نتیجه رسیده‌اند که سه حلقه «آموزش»، «نهاد‌های حمایتی» و «رسانه و تبلیغات» مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده این صنعت هستند.

این یافته در شرایطی مطرح می‌شود که مسئولان از برگزاری چهار کارگاه آموزشی مهارتی در یک سال گذشته خبر داده‌اند با این حال به نظر می‌رسد مساله فراتر از چند دوره آموزشی کوتاه‌مدت باشد.

پژوهش مذکور نشان می‌دهد ضعف آموزش تخصصی، کمبود دانش فنی در حوزه فرآوری، کمبود نیرو‌های متخصص و فاصله میان مراکز علمی و تولیدکنندگان از جمله موانع مهم توسعه این صنعت هستند؛ به زبان ساده هنوز دانش به ثروت تبدیل نشده است.

حلقه گمشده صنعت گیاهان دارویی در کهگیلویه و بویراحمد

آنغوزه؛ نماد یک فرصت بزرگ

شاید هیچ گیاهی بهتر از آنغوزه نتواند وضعیت امروز گیاهان دارویی استان کهگیلویه و بویراحمد را توضیح دهد؛ این گیاه ارزشمند که سال‌ها به‌صورت خودرو در طبیعت زاگرس می‌رویید، اکنون برای نخستین بار به شکل زراعی در استان کشت شده است.

از نگاه مسئولان، این اتفاق یک موفقیت فنی محسوب می‌شود، اما از نگاه کارشناسان اقتصادی، آزمون واقعی زمانی آغاز خواهد شد که مشخص شود محصول نهایی چگونه فرآوری، برندسازی و صادر می‌شود، زیرا تجربه سال‌های گذشته نشان داده صادرات مواد خام اگرچه درآمد ایجاد می‌کند، اما ارزش افزوده اصلی را نصیب مناطق تولیدکننده نمی‌کند.

پژوهش‌های دانشگاهی نیز نسبت به خروج فرآورده‌های خام گیاهان دارویی و از دست رفتن ارزش افزوده هشدار داده‌اند.

آیا کهگیلویه و بویراحمد می‌تواند به قطب گیاهان دارویی تبدیل شود؟

کارشناسان تاکید دارند که استان کهگیلویه و بویراحمد واقع در دامنه‌های رشته کوه زاگرس می‌تواند به قطب گیاهان دارویی کشور تبدیل شود، اما عملی شدن آن در گرو تحقق برخی ملزومات است؛ پژوهشگران دانشگاه یاسوج معتقدند توسعه پایدار گیاهان دارویی تنها با تکیه بر مزیت‌های طبیعی امکان‌پذیر نیست و نیازمند سیاستگذاری هماهنگ، زیرساخت‌های فناورانه، آموزش تخصصی، توسعه صنایع تبدیلی، شناخت بازار و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و خریداران است.

در حالی است که بازار جهانی گیاهان دارویی با سرعتی چشمگیر در حال رشد است و ارزش آن به صد‌ها میلیارد دلار می‌رسد این استان نیز می‌تواند پیش از آنکه فرصت‌ها از دست بروند، حلقه‌های گمشده زنجیره ارزش را پیدا کند و از آنها برای تولید ثروت بهره بگیرد.

در این صورت کهگیلویه و بویراحمد فقط تولیدکننده گیاهان دارویی نخواهد بود بلکه می‌تواند به یکی از مراکز فرآوری، برندسازی و صادرات این محصولات در جنوب کشور تبدیل شود، اما اگر این حلقه‌ها همچنان ناقص بمانند، ثروت گیاهی استان همچنان در دامنه‌های زاگرس خواهد رویید بی‌آنکه به اندازه ظرفیت واقعی خود به اشتغال، درآمد و توسعه اقتصادی منطقه تبدیل شود.