کد خبر: ۱۷۵۸۰۱

تاریخ: ۱۰ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۴:۲۴

بیست‌و‌شش سالگی بازارکار

از گزارش چالش‌ها تا ایفای نقش

بیست‌و‌شش سال از حضور رسانه بازار کار در کشور می‌گذرد؛ سال‌ها‌یی که این رسانه همواره آیینه‌ای شفاف از فراز و نشیب‌های بازار کار ایران بوده است. سال‌ها‌یی که شاهد سه شکاف عمیق بوده‌ایم: شکاف بین نسل‌ها، شکاف بین قوانین و واقعیت‌ها و شکاف بین فناوری و مهارت. امروز، اما در آستانه سالگرد، با توجه به تغییرات اجتماعی، علمی و فناورانه، اقتصادی و فرهنگی، لازم است رویکردی نوین را سرلوحه کار خود قرار دهد و هم به تحولات بازار کار کشور و جهان و هم به شناسایی نظام‌مند چالش‌ها و مطالبه‌گری مسئولانه از نهاد‌های متولی بپردازد تا بتواند نه صرفاً به عنوان رسانه‌ای توصیف‌گر وضع موجود، که رسانه‌ای رشد محور و توسعه‌گر فردی و اجتماعی ظاهر شود. در عصری که هوش مصنوعی با سرعتی بی‌سابقه در حال دگرگونی ماهیت کار است، این پرسش اساسی از مسئولان و سیاست‌گذاران حوزه کار قابل طرح است: آیا ایران برای مدیریت «گذار دیجیتال» در بازار کار، برنامه‌ای منسجم و عاجل دارد؟ آیا سیاست‌های حوزه اشتغال در راستای مدیریت وضعیت موجود و شناخت چند‌گانه نیروی انسانی، مهارت، فناوری، بازار کار و تغییرات و تحولات آن اتخاذ می‌شود؟ آیا به هماهنگی لازم برای کاهش هدر رفت منابع و سرمایه‌های انسانی، فیزیکی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی کشور در این مسیر توجهی می‌شود؟ آیا گلوگاه‌های فساد و ترمز اشتغال کشور در بخش‌های مختلف شناسایی شده و برای آنها راهکاری اندیشیده شده است؟

پنجره فرصت در حال بسته شدن است. هوش مصنوعی تنها یک فناوری نوظهور نیست؛ یک موج تحول‌آفرین است که اگر مدیریت نشود، عمق شکاف‌های موجود را افزایش خواهد داد. سرعت اتوماسیون‌سازی و ظهور شغل‌های جدید مبتنی بر کندوکاو‌های داده‌محور، از سرعت بسط و توسعه آموزش مهارت‌های فناورانه در کشور پیشی گرفته است. برنامه عملیاتی برای بازآموزی سریع نیروی کار موجود و تجهیز نسل آینده به مهارت‌های فناورانه انسانی در وزارت کار، آموزش و پرورش و علوم چیست؟ گسترش فروشگاه‌های مجازی و کسب‌و‌کار‌های آنلاین در سایه هوش مصنوعی، نیازمند چارچوب‌های جدید برای حمایت از کارگران پلتفرمی، تضمین امنیت داده‌ها و حفظ حقوق مصرف‌کننده است. مجلس و قوه قضائیه چه سازوکار‌های قانونی نوینی برای عصر اقتصاد دیجیتال در دست تدوین دارند؟ خطر تشدید نابرابری با تمرکز فرصت‌های نوین در شهر‌های بزرگ و برای دارندگان سرمایه فکری و مالی احساس می‌شود. دولت و سازمان برنامه و بودجه، چه تمهیداتی برای توزیع عادلانه مزایای نوآوری‌های فناورانه و جلوگیری از اشتغال‌زدایی گسترده در مناطق محروم اندیشیده‌اند؟ چگونه می‌توان همزمان با ترویج خلاقیت و تولید راهکار‌های مبتکرانه، از غفلت نسبت به اثرات فرهنگی و اجتماعی این تحول، مانند انزوای شغلی یا تغییر هویت حرفه‌ای جلوگیری کرد؟

زمان، زمان شفافیت و پاسخگویی است از تمامی نهاد‌های مسئول؛ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مجلس شورای اسلامی، سازمان فناوری اطلاعات ایران، اتاق‌های بازرگانی و تشکل‌های کارگری و کارفرمایی، آموزش و پرورش، وزارت علوم و.... لازم است نقشه راه جامع ملی برای سازگاری بازار کار ایران با انقلاب هوش مصنوعی با زمان‌بندی شفاف و بودجه مشخص، منتشر شود. گفت‌و‌گوی سه‌جانبه دائمی با محوریت آینده کار و با حضور فعال رسانه‌ها نهادینه شود. سامانه رصد سریع تأثیرات هوش مصنوعی بر اشتغال راه‌اندازی و داده‌های آن به صورت عمومی منتشر شود.

هوش مصنوعی می‌تواند بزرگ‌ترین فرصت برای جهش اقتصادی ایران یا عمیق‌ترین بحران اشتغال آن باشد. این انتخاب، امروز در گرو مسئولیت‌پذیری نهاد‌ها و مطالبه‌گری هوشمند جامعه است. رسانه بازار کار در آستانه بیست‌وشش سالگی، بر عهد خود پایدار می‌ماند: ما نه تنها چالش‌ها را گزارش می‌کنیم، که پاسخ‌ها را نیز پیگیری خواهیم کرد. آینده کار ایرانیان سزاوار برنامه‌ریزی جسورانه، سرمایه‌گذاری گسترده و نظارت مستمر است.

نسل جدید نیروی کار که با ارزش‌های کاری کاملاً متفاوتی وارد بازار می‌شود: خواهان انعطاف، معناداری، استقلال و تعادل بین کار و زندگی هستند. قوانین کار و روابط کار در ایران، اما هنوز بر اساس الگوی شغل مادام‌العمر، محل کار ثابت و ساعت کاری مشخص طراحی شده‌اند. این انفصال نسلی یک بحران خاموش است که بهره‌وری و رضایت شغلی را تهدید می‌کند. چه برنامه‌ای برای بازنگری در قوانین کار با هدف پذیرش الگو‌های کاری نوین (دورکاری، کار پروژه‌ای، اقتصاد گیگ) و حمایت از حقوق نسل جدید در مجلس و وزارت کار پیگیری می‌شود؟

هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، مفاهیم سنتی «کارگر»، «کارفرما»، «محل کار» و «ساعات کار» را دگرگون کرده‌اند. با این حال، قانونگذاری در حوزه کار به شدت از این تحولات عقب مانده است. پرسش‌های بی‌پاسخ فراوانند: آیا کارگر پلتفرمی مشمول قانون کار می‌شود؟ مسئولیت‌پذیری اجتماعی و امنیت شغلی در مشاغل مبتنی بر اتوماسیون چگونه تعریف می‌شود؟ چگونه می‌توان در فضای کند‌و‌کاو‌های داده‌محور، هم از حریم خصوصی کارگر محافظت کرد و هم به ارتقای بازاریابی و توسعه فروشگاه‌های مجازی کمک نمود؟ چه سازوکار‌های حقوقی نوینی برای حل اختلافات در مشاغل نوپدید و تنظیم‌گری روابط کار در عصر دیجیتال در قوه قضائیه و کمیسیون اجتماعی مجلس در دست تدوین است؟ الگوی سنتی روابط کار که مبتنی بر سلسله‌مراتب و کنترل است، در حال جایگزینی با مدل‌های شبکه‌ای، مشارکتی و مبتنی بر خلق نوآوری‌های فناورانه است. این تحول نیازمند بازتعریف نقش تشکل‌های کارگری و کارفرمایی و تقویت گفت‌وگوی اجتماعی سه‌جانبه (دولت، کار، سرمایه) است. چگونه تشکل‌های کارگری و کارفرمایی، خود را برای نمایندگی از منافع اعضا در مشاغل کاملاً جدید و دفاع از حقوق آنان در برابر چالش‌های اثرات فرهنگی و اجتماعی هوش مصنوعی باز‌تعریف می‌کنند؟

رسانه بازار کار در بیست‌و‌ششمین سال فعالیت خود، به عنوان پل ارتباطی و ناظری ملی، نقش خود را از یک گزارش‌گر صرف، به «ناظر ملی و تسهیل‌گر گفت‌و‌گوی اجتماعی» ارتقا داده و فضایی برای شنیده شدن صدای همه ذی‌نفعان در فرآیند تولید راهکار‌های مبتکرانه برای بازار کار ایجاد می‌نماید. ما متعهدیم عملکرد نهاد‌ها را در قبال چالش‌های شناسایی‌شده و همچنین طرح‌های قانونی مرتبط با آینده کار را رصد نماییم، بی‌واسطه، دغدغه‌های ذی‌نفعان، از کارگر خط تولید تا استارتاپ‌های فناور را به گوش تصمیم‌گیران منعکس کنیم، به پیگیری عمومی وعده‌ها و برنامه‌های اعلام‌شده توسط مسئولان بپردازیم و الگو‌های موفق داخلی و بین‌المللی را برای الهام‌بخشی به سیاست‌گذاری معرفی نماییم. هر بخش از جورچین اشتغال کشور با نهاد و سازمانی در هم تنیده است که لازم است رصد کنیم و ببینیم آیا همسو با تحولات و به صورت پیش‌گیرانه و پیش‌بینانه، گام برداشته می‌شود و یا همگام با مسائل پیش آمده و از سر اضطرار سیاست‌هایی اتخاذ می‌شود. باید دید آینده‌نگاری کار و قانونگذاری پیش‌نگر به جای واکنشی در مجلس شورای اسلامی چه جایگاهی دارد؟ سامانه ملی رصد تحولات کار و فناوری و ارائه گزارش‌های دوره‌ای از تأثیر هوش مصنوعی بر اشتغال در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی چه زمانی محقق خواهد شد؟ آیا بازنگری در شیوه تعیین حداقل دستمزد با در نظر گرفتن معیار‌های جدید بهره‌وری و اقتصاد دیجیتال در شورای عالی کار به سرانجامی خواهد رسید؟ مشارکت فعال در طراحی دوره‌های بسط و توسعه آموزش مهارت‌های ترکیبی (فناورانه و انسانی) در اتاق‌های بازرگانی و تشکل‌های کارگری و مراکز آموزشی چه زمانی محقق می‌شود؟

این سؤالات و چالش‌های متعدد بازار کار کشور نیاز به پیگیری و حصول نتیجه‌اند که در رسانه بازار کار نه تنها به عنوان گزارشگر که مدافع تحول و مطالبه‌گر دنبال خواهد شد.

«بازار کار، حافظ تعادل بین سنت و تحول در بازار کار و ناظر، منتقد و همراه بازار کار ایران»

دکتر مهری سادات موسوی