نشست تخصصی «مواجهه شرق و غرب در اندیشه‌های علامه محمد اقبال لاهوری» برگزار شد

به گزارش بازارکار از روابط عمومی موسسه کار و تامین اجتماعی دکتر احمد میدری با اشاره به شان برگزاری این نشست تخصصی خاطرنشان کرد: برگزاری این نشست درخواستی بود که من داشتم. نسل ما با اقبال با اشعار معروف و شناخته شده اش آشناست و پس از انقلاب نیز رهبر شهید از ایشان بسیار یاد می‌کردند. چیزی که باعث شد من این درخواست را داشته باشم این بود که ما بتوانیم در سالروز تولد ایشان در آبان ماه این کار را بکنیم، اما به هر دلیلی امروز این اتفاق افتاد. ما در این نشست به دنبال این هستیم تا بتوانیم بفهمیم که چگونه جنگ می‌شود و چگونه می‌توانیم در مقابل جنگ‌ها بایستیم. این نیاز همه ادوار ماست، بخصوص امروز که بشر آسیب‌های بزرگی از جنگ دیده است. امروز لازم است نگاه عمیق‌تری به جنگ داشته باشیم. وی با اشاره به میراث اقبال ادامه داد: باید مشخص شود که برای دستیابی به صلح پایدار چه باید کرد. بر اساس این نیاز وزارت کار از صاحبنظران این حوزه دعوت کرده تا به نگاه اقبال و رویکرد وی بیش از پیش بپردازند. ما باید بتوانیم از ذخیره‌ای که اقبال برای ما به جا گذاشته است استفاده کنیم. همانگونه که اقبال در شعر «پس چه باید کرد‌ای اقوام شرق» به وظایف و مسئولیت‌های ملل شرقی پرداخته است.

 وزیر کار با اشاره به سابقه جنگ‌افروزی غرب گفت: کشور‌هایی که سالهاست جهان را میان خود تقسیم کرده‌اند در دو جنگ جهانی با یکدیگر درگیر شدند. این سرنوشت حکومت‌هایی است که انسانیت را انکار می‌کنند. میدری با اشاره به توصیه اقبال درباره لزوم ایستادگی در مقابل زورگویی حکومت‌های ظالم گفت: یکی از نکاتی که اقبال در شعر خود به آن اشاره می‌کند این است که ملت شرق که در طول این سال‌ها مورد ظلم قرار گرفته‌اند باید در مقابل این ظلم و جور ایستادگی کنند. راه حل این است که مردم شرق ظرفیت‌های خود را بشناسند و باور کنند. تا این خودباوری در شرق به وجود نیاید نمیتوان در مقابل زورگویان ایستاد. «قوت هر ملت از جمعیت است»، این همه چیزی است که اقبال می‌گوید. اقبال ستاره بخت مشرق است و باید به طور خاص مورد احترام قرار گیرد.

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به پیام خودباوری شعر اقبال و درهم‌تنیدگی آن با ارزش‌ها و آرمان‌های هفته کار و کارگر گفت: در هفته کار و کارگر ما باید بدانیم که باید ظرفیت‌های داخلی خود را فعال کنیم. این یکی دیگر از پیام‌هایی است که اقبال لاهوری در شعر خود حدود یک قرن پیش به ما توصیه کرده است.

میدری با انتقاد از رویکرد مادی‌گرایانه تمدن غربی اظهار کرد: در نهایت باید گفت که علم بی دین و معنویت نمی‌تواند در مسیر انسانیت حرکت کند و همین است که بین تمدن شرق و غرب شکاف انداخته است. درست است که تمدن غرب از نظر علمی پیشرفت داشته است، اما خوی وحشی‌گری دارد و این سبب می‌شود که جنگ‌های زیادی در دنیا به همین دلیل رخ دهد.

وی در پایان گفت: خوشبختانه نگاه فرهنگی رییس جمهور کمک کرده تا به شناخت اقبال و رویکرد وی بیش از پیش پرداخته و توجه شود، رویکردی که در همه مسائل فرهنگی کشور دیده می‌شود.

اقبال از معدود نویسندگانی بود که دستگاه فلسفی داشت 

در ادامه دکتر محمد بقایی ماکان استاد ادبیات فارسی و دارنده عالی‌ترین نشان فرهنگی پاکستان با اشاره به چارچوب فکری اصلی اقبال لاهوری در مواجهه تمدن شرقی و غربی خاطرنشان کرد: اقبال به دلیل داشتن دستگاه فلسفی در اکثر زمینه‌ها اظهار نظر کرده که یکی از آنها تعاملات شرق و غرب است. این هم در آثار منظور و هم در آثار منثور وی دیده می‌شود. اقبال بر خلاف تصور عام غرب‌ستیز نیست بلکه منتقد غرب است.

 وی در ابیات متعددی غرب را مورد نکوهش قرار می‌دهد. انتقاد اقبال از شرق بیش از غرب است و علت آن هم بی‌همتی و انفعال ملت شرق برای اعتلا و برتری است.

استاد ادبیات فارسی و دارنده عالی‌ترین نشان فرهنگی پاکستان ادامه داد: اقبال تاسف می‌خورد که چرا حال و احوال شرق اسلامی دگرگون شده و سالهاست که این تمدن به خواب رفته است. وی شگفت‌زده است که چرا ملت شرقی از عقل خدادادی خود استفاده نمی‌کنند. برخلاف دیگر صاحبنظران جهان اسلام که در این سال‌ها ایراد گرفته‌اند، اما راه حل نداده‌اند، اقبال تنها متفکری است که راه حل ارائه می‌دهد.

بقایی با اشاره به تغییرات مفهوم شرق و غرب در دنیای امروز اظهار کرد: امروز معنای غرب و شرق تغییر کرده است. امروز غرب تمام کشور‌هایی هستند که مصنوعات فیزیکی و فکری تولید می‌کنند و کشور ها‌ی مصرف‌کننده باید آن را بخرند. یعنی حتی ژاپن و چین نیز غرب محسوب می‌شوند. مفهوم اصطلاحی شرق و غرب کاملا تغییر کرده و اقبال می‌گوید که باید شرق من خودش را پیدا کند. خودباوری اخلاقی شرط پیشرفت شرق است

در ادامه حسن فرطوسی دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو گفت: ظهور اقبال نتیجه پدیده استعمار بود که مسلمانان را دچار خودباختگی کرده بود. شخصیت لطیف اقبال که دنیا دیده بود، در نتیجه این هجوم بر آن شد تا نفی دیگری کند و با این پدیده به مقابله بپردازد. اقبال غرب را دیده بود و از شرق برخاسته بود. عشقی که در شرق دیده بود در غرب نیافته بود و تلاش می‌کرد بین جهان‌هایی که در بیرون می‌بیند در درون خود ارتباط برقرار کند. برای اقبال این مبرهن بود که شرق باید پیشرفت مادی را از گذر اخلاق و انسانیت به دست آورد. این اساس ایده اقبال است. اگر جوامع ما که در زمانی از چرخه‌ای عقب افتادند بتوانند به خودباوری مبتنی بر کرامت انسانی برسند در جامعه جهانی به جایگاه خود خواهند رسید. وی ادامه داد: نوع تأثیرگذاری ایران فرهنگی ما در دنیا کاملا نسبت به دیگر کشور‌ها متفاوت بوده است و همین جاست که باید اهتمام ورزید و مزیت نسبی خود را دانست. در این صورت است که نگاه تعامل محور خودباورانه اقبال ایجاد می‌شود. اینجا دعوت می‌کنم از اندیشمندان بزرگ تا صدای دعوت به گسترش تعاملات با دنیا مبتنی بر عزت و کرامت باشند.

 اقبال؛ چهره‌ای تأثیرگذار در هویت پاکستان

همچنین رضا امیری مقدم سفیر ایران در پاکستان نیز با اشاره به سابقه فرهنگی عمیق ملت ایران و پاکستان خاطرنشان کرد: ما اقبال را به عنوان یک شاعر می‌شناسیم در حالی که وی در سیاست، فلسفه و منطق صاحبنظر بوده است. اقبال فردی انقلابی بود که منجر به یک تحول عظیم در جامعه اسلامی شد. وی در زمان مبارزات مردم پاکستان طی اشغال سرزمین خود تلاش ویژه‌ای کرد و همواره در کنار مردم بود. اقبال مورد احترام همه اقشار جامعه پاکستان است.

وی ادامه داد: اقبال لاهوری و محمدعلی جناح همواره خط قرمز مردم پاکستان هستند و هر ایده و نظری با معیار و مقیاس این دو مرد بزرگ سنجیده می‌شود. این نشان می‌دهد که این دو نفر چه جایگاهی در میان مردم مسلمان و به طور ویژه مردم پاکستان و ایران دارند. این گونه جلسات بدون شک می‌تواند منجر به خروجی فرهنگی ارزشمندی شود. ما همچنان پس از ۴۷ سال از وقوع انقلاب اسلامی محصولات فرهنگی قابل توجهی از اقبال نداشتیم و باید این اقدامات فرهنگی مطابق فرهنگ دو کشور رخ دهد. با توجه به شرایط حساس فعلی کشور، برگزاری این نشست از نظر فرهنگی تاثیر بسیار مثبتی خواهد داشت.

 در ادامه تعدادی از اندیشمندان و صاحبنظران پاکستانی و پژوهشگران اقبال شناس نظیر دکتر مظفر علی کشمیری، دکتر رابعه کیانی، دکتر سیده فلیحه زهرا کاظمی و دکتر وحیدالزمان طارق به بررسی آثار و میراث ادبی و فلسفی وی پرداختند.

 اقبال، پلی میان تمدن ایران و شبه‌قاره است

در پایان این نشست دکتر احمد مسجدجامعی قائم‌مقام مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی با اشاره به خاطرنشان کرد: راجع به اقبال مطالب زیادی نوشته و گفته شده است. اقبال جزو معدود افرادی است که فلسفه اروپا را می‌شناسد. اقبال پاسخگوی یک دوره است و افکار آن مشابه تعدادی از چهره‌های سیاسی و ادبی ایران است. 

وی در ادامه با اشاره به ارتباط عمیق میان مردم ایران و پاکستان ادامه داد: همواره از علاقه مردم پاکستان به ایران گفته می‌شود، اما باید گفت که این ارادت و علاقه دوسویه است و مردم ایران نیز به همان میزان با مردم و فرهنگ پاکستان ارتباط عمیق فرهنگی دارند. ایران و پاکستان به هم پیوند خورده‌اند. حتی برای ارجاع به اقبال در گذشته از فردوسی نام برده می‌شد؛ لذا این ارتباط مربوط به امروز و دیروز نیست و از دیرباز تا کنون وجود داشته است.

مسجدجامعی با اشاره به سابقه کهن ایران و شبه قاره هند گفت: در پلکان تخت جمشید یکی از مللی که برای ملاقات با پادشاه ایران به کشور ما آمده بودند مردم شبه قاره هستند. از لحاظ فرهنگی وقتی می‌گوییم ایران یعنی پاکستان و بالعکس. وی با اشاره به جایگاه اقبال در دنیای امروز و وضعیت فعلی ایران اظهار کرد: چرا اقبال انقدر به ایران توجه داشته است؟ اقبال در روزگاری زندگی می‌کرده که استعمار در حال گسترش بوده‌است. در آن فضای ذهنی خشن، مستعمره‌های مختلف در جهان اسلام شکل گرفت و اقبال ظهور کرد و شکل گرفت. اقبال برای اینکه بگوید چه باید کرد، مسئله غرب را مطرح می‌کند. اقبال فیلسوفی است که در کمبریج تحصیل کرده و امعتقد است که دشمنی نباید مانع بهره‌مندی از دانش شود. تدبیر به همین معناست. معیشت، رفاه و پیشرفت اینگونه رقم می‌خورد. البته که وقتی به یک کشور و دیار حمله می‌شود، مدارا و سازگاری معنا نمی‌دهد. مسجدجامعی اضافه کرد: اقبال تحولات سوسیالیستی را بررسی می‌کند و نسبت به آنها موضع می‌گیرد و همچنین تحولات کشور‌های مختلف را نیز زیر ذره‌بین قرار می‌دهد. اقبال معتقد است که عرفان نباید منجر به انفعال و بی‌حرکتی شود و باید مسیر پیشرفت را هموار کند. اقبال معتقد است که دموکراسی می‌تواند با اندیشه اسلامی محقق شود. اقبال در نقد سنت ملاحظه دارد و شرق را در عین رعایت خط مشی‌ها نقد می‌کند.

 وی تاکید کرد: ایران برخلاف بسیاری از کشور‌های منطقه هیچگاه مستعمره نبوده و از نظر حقوقی نیز هیچگاه به طور کامل زیر پرچم بیگانه نبوده است. ایران همواره هویت حقوقی مستقلی داشته و این مغتنم است. اقبال این را درک کرده است و با زبان فارسی تاکید بر یک تمدن داشته است. وی معتقد است که مقابله با زبان فارسی به معنای استقبال از استعمار است. اقبال در زبان فارسی آرشیو زنده تمدنی را جست‌و‌جو می‌کرد.