اقتصاد روستا روی دارِ قالی؛ اشتغال پایدار با صنایع‌دستی و دوخت محلی در خاش

بازارکار-سیستان و بلوچستان با تکیه بر پیشینه غنی فرهنگی و بهره‌مندی از منابع خدادادی، در حوزه‌های نساجی و پوشاک دارای مزیت‌های رقابتی قابل‌توجهی است. در این میان، شهرستان خاش به عنوان یکی از کانون‌های کلیدی این صنعت، نه تنها بر پایه فعالیت‌های نوین صنعتی، بلکه با اتکا به ظرفیت‌های بومی و هنر‌های سنتی، جایگاهی ممتاز را به خود اختصاص داده است. این ظرفیت که با فرآوری مواد اولیه بومی همچون موی شتر، پشم گوسفند و پنبه مرغوب آغاز می‌شود، در قالب یک زنجیره ارزش کامل، مسیر خود را تا تولید محصولات باکیفیت و هویت‌بخش طی می‌کند.

در بررسی پتانسیل‌های کمتر شناخته‌شده سیستان و بلوچستان، صنایع وابسته به نساجی سنتی، جایگاه ویژه‌ای دارند؛ ظرفیتی که در شهرستان خاش همچنان نشانه‌های آن در سبک زندگی عشایری، معیشت روستایی و ذوق هنری بانوان و استادکاران محلی به وضوح مشهود است.

گدام یا همان سیاه‌چادر بلوچی، انواع خورجین‌های سنتی، دست‌بافته‌های هنری، هنر فاخر سوزن‌دوزی و دوخت پوشاک محلی، همگی خروجی‌های این زنجیره تولیدی هستند. این زنجیره از حلقه‌های اولیه دامداری و کشاورزی آغاز گشته و با همت و تخصص بافندگان، خیاطان و فعالان بازار، به محصولاتی کاربردی، اقتصادی و هویت‌بخش بدل می‌شود که در بازار‌های محلی و فرامنطقه‌ای عرضه می‌گردد.

این چرخه اقتصادی، اگرچه در سال‌های اخیر به واسطه گسترش بی‌رویه پوشاک صنعتی، واردات کالا‌های مشابه و تغییر سبک‌های زندگی مدرن با چالش‌هایی دست‌وپنج نرم کرده، اما همچنان ظرفیت بسیار مناسبی برای اشتغال‌زایی پایدار، توسعه صنایع‌دستی، حفظ و احیای هویت فرهنگی منطقه و افزایش درآمد خانوار‌های روستایی و عشایری دارد.

در همین راستا، توسعه و تکمیل این زنجیره ارزش با احیای کارخانه نساجی ایرانشهر و برنامه‌ریزی برای گسترش سطح زیر کشت پنبه در جنوب سیستان و بلوچستان، راهبردی اساسی محسوب می‌شود. اجرایی شدن این طرح‌ها می‌تواند نقش پررنگ‌تری در تقویت اقتصاد منطقه ایفا کرده و با تلفیق هنر سنتی و ابزار‌های صنعتی، ضمن صیانت از میراث فرهنگی، چشم‌انداز روشن‌تری برای توسعه متوازن و اشتغال‌زایی در شهرستان خاش و سراسر استان ترسیم کند.

رونق پوشاک محلی در خاش؛ زنجیره‌ای که از موی شتر آغاز می‌شود و به صنعت نساجی می‌رسد

حلقه اتصال دامداران و بازار

سیف‌الله رحمانی از فعالان حوزه خرید و فروش محصولات دامی و صنایع وابسته در خاش در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: موی شتر و پشم گوسفند از گذشته یکی از مهم‌ترین مواد اولیه تولید صنایع‌دستی و بافته‌های سنتی در منطقه بوده و هنوز هم بخشی از نیاز هنرمندان از طریق دامداران محلی تأمین می‌شود.

وی افزود: سال‌هاست در زمینه خرید و فروش این محصولات فعالیت دارم و تلاش می‌کنم میان دامداران، بافندگان و خریداران ارتباط برقرار شود تا مواد اولیه با کیفیت مناسب در اختیار تولیدکنندگان قرار گیرد.

رحمانی ادامه داد: گدام‌های بلوچی، خورجین‌ها و دیگر بافته‌های سنتی علاوه بر کاربرد‌های روزمره، بخشی از هویت فرهنگی مردم منطقه محسوب می‌شوند و بازار فروش آنها در صورت معرفی مناسب می‌تواند بسیار گسترده‌تر از وضعیت فعلی باشد.

وی بیان کرد: اگر زمینه عرضه مستقیم محصولات صنایع‌دستی، ایجاد بازارچه‌های دائمی و حضور در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی فراهم شود، بسیاری از تولیدکنندگان محلی انگیزه بیشتری برای ادامه فعالیت پیدا خواهند کرد.

این فعال اقتصادی گفت: حمایت از تولیدکنندگان مواد اولیه و هنرمندان صنایع‌دستی به معنای حمایت از اشتغال، حفظ فرهنگ بومی و جلوگیری از فراموش شدن هنر‌های اصیل منطقه است و این موضوع نیازمند همکاری دستگاه‌های مختلف است.

رونق پوشاک محلی در خاش؛ زنجیره‌ای که از موی شتر آغاز می‌شود و به صنعت نساجی می‌رسد

پوشاک محلی نیازمند حمایت و بازار فروش

محمد قلندرزهی، خیاط باسابقه خاش نیز در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: دوخت پوشاک سنتی بلوچ و تولید برخی محصولات وابسته به پشم و موی شتر، علاوه بر جنبه اقتصادی، بخشی از میراث فرهنگی مردم این منطقه به شمار می‌رود.

وی افزود: کیفیت مواد اولیه تولید شده در منطقه مطلوب است و اگر از آن به شکل صحیح استفاده شود، می‌توان محصولاتی با دوام، زیبا و متناسب با نیاز بازار تولید کرد.

این خیاط باسابقه گفت: ورود پوشاک صنعتی و ارزان‌قیمت موجب شده بخشی از بازار پوشاک سنتی کوچک‌تر شود، اما همچنان علاقه‌مندان زیادی به استفاده از لباس‌های محلی و صنایع‌دستی اصیل وجود دارند.

قلندرزهی ادامه داد: آموزش نسل جوان، حمایت از کارگاه‌های خیاطی و معرفی ظرفیت‌های پوشاک سنتی در نمایشگاه‌ها و رویداد‌های فرهنگی می‌تواند زمینه رونق دوباره این هنر را فراهم کند.

وی خاطرنشان کرد: هر اندازه برای حفظ هنر‌های سنتی سرمایه‌گذاری شود، علاوه بر ایجاد اشتغال، فرهنگ و هویت بومی نیز به نسل‌های آینده منتقل خواهد شد و این موضوع ارزشمندترین دستاورد این حوزه است.

رونق پوشاک محلی در خاش؛ زنجیره‌ای که از موی شتر آغاز می‌شود و به صنعت نساجی می‌رسد

حمایت از فعالان صنایع‌دستی و تولیدکنندگان

علی میر، مدیر صنعت، معدن و تجارت شهرستان خاش نیز در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایرنا گفت: کارگاه‌های فعال در حوزه فرش، گلیم‌بافی، سکه‌دوزی و دیگر رشته‌های صنایع‌دستی در شهرستان فعالیت دارند و تعدادی از آنها نیز تحت حمایت کمیته امداد امام خمینی (ره) هستند.

وی افزود: در زمینه صدور مجوز‌های لازم برای فعالان حوزه تولید و صنایع‌دستی، مشکل خاصی وجود ندارد و تلاش شده فرآیند‌های اداری برای متقاضیان تسهیل شود.

میر اظهار کرد: توسعه صنایع‌دستی و تولیدات بومی علاوه بر ایجاد اشتغال، نقش مهمی در حفظ فرهنگ منطقه و افزایش درآمد خانوار‌ها دارد و از این ظرفیت باید بیش از گذشته بهره گرفت.

وی ادامه داد: معرفی تولیدات محلی، اتصال تولیدکنندگان به بازار‌های جدید، توسعه فروش اینترنتی و حضور در نمایشگاه‌های تخصصی می‌تواند به رونق این بخش کمک کند.

مدیر صنعت، معدن و تجارت خاش تأکید کرد: همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی و هنرمندان می‌تواند زمینه توسعه صنایع وابسته به پوشاک، نساجی و صنایع‌دستی را در شهرستان بیش از گذشته فراهم کند.

از پنبه‌زار‌های بمپور و ایرانشهر تا کارگاه‌های خیاطی خاش

مدیر جهاد کشاورزی خاش نیز در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به ظرفیت‌های تولید پنبه در جنوب سیستان و بلوچستان گفت: در برخی مقاطع زمانی کشت پنبه در شهرستان خاش نیز انجام شده، اما اکنون عمده تولید این محصول در شهرستان‌های ایرانشهر و بمپور صورت می‌گیرد.

مجتبی خاشی افزود: تولید پنبه نقش مهمی در تأمین مواد اولیه صنعت نساجی دارد و توسعه این محصول می‌تواند به رونق صنایع پایین‌دستی نیز کمک کند.

وی اظهار کرد: فعال شدن دوباره کارخانه نساجی بافت بلوچ ایرانشهر فرصت مناسبی برای تقویت زنجیره تولید، افزایش اشتغال و توسعه صنعت نساجی در جنوب سیستان و بلوچستان ایجاد کرده است.

خاشی ادامه داد: ارتباط میان بخش کشاورزی، صنعت و تولیدکنندگان پوشاک، زمینه تکمیل زنجیره ارزش را فراهم می‌کند و می‌تواند موجب افزایش بهره‌وری و ارزش افزوده محصولات شود.

وی خاطرنشان کرد: استفاده از ظرفیت‌های بومی، حمایت از کشاورزان، توسعه صنایع تبدیلی و تقویت بازار فروش از مهم‌ترین عوامل رونق صنعت نساجی و پوشاک در منطقه به شمار می‌رود.

رونق پوشاک محلی در خاش؛ زنجیره‌ای که از موی شتر آغاز می‌شود و به صنعت نساجی می‌رسد

بررسی‌ها نشان می‌دهد با توسعه دوباره کشت پنبه در ایرانشهر و بمپور و احیای کارخانه نساجی «بافت بلوچ» ایرانشهر، زنجیره تولید پنبه تا پوشاک در جنوب سیستان و بلوچستان وارد مرحله تازه‌ای شده است.

این کارخانه که از بزرگ‌ترین واحد‌های نساجی جنوب شرق کشور به شمار می‌رود، با برخورداری از خطوط ریسندگی، بافندگی، رنگرزی، چاپ و تکمیل، نقش مهمی در تولید نخ و پارچه و ایجاد اشتغال منطقه دارد.

کارشناسان معتقدند توسعه سطح زیرکشت پنبه، خرید تضمینی محصول کشاورزان و نوسازی خطوط تولید کارخانه، می‌تواند علاوه بر تأمین مواد اولیه صنایع نساجی، زمینه رونق دوباره این محصول راهبردی را در جنوب استان فراهم کند.

از سوی دیگر، پیوند میان مزارع پنبه ایرانشهر و بمپور، کارخانه بافت بلوچ و ظرفیت‌های خیاطی، سوزن‌دوزی، صنایع‌دستی و پوشاک محلی در شهرستان خاش، قابلیت شکل‌دهی به یک زنجیره ارزش کامل را دارد؛ زنجیره‌ای که از مزرعه آغاز می‌شود، در کارخانه به نخ و پارچه تبدیل شده و در نهایت با هنر خیاطان و بانوان بلوچ به پوشاک و صنایع‌دستی با ارزش افزوده بالا می‌رسد.

به گزارش ایرنا، کارشناسان اقتصادی بر این باورند که تکمیل این زنجیره، علاوه بر کاهش خام‌فروشی، افزایش درآمد کشاورزان، توسعه صنایع کوچک، ایجاد فرصت‌های شغلی و رونق اقتصاد محلی، می‌تواند جایگاه سیستان و بلوچستان را به عنوان یکی از قطب‌های تولید پنبه، نساجی و پوشاک سنتی کشور بیش از گذشته تثبیت کند.

اگرچه صنعت پوشاک امروز بیش از گذشته تحت تأثیر تولیدات صنعتی قرار گرفته است، اما در خاش هنوز ظرفیت‌های ارزشمندی از هنر‌های سنتی، دامداری، پنبه‌کاری، صنایع‌دستی، سوزن‌دوزی و خیاطی بومی وجود دارد که با برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری، آموزش، تکمیل زنجیره ارزش و توسعه بازار می‌تواند به ایجاد اشتغال پایدار، حفظ هویت فرهنگی و رونق اقتصاد محلی کمک کند؛ ظرفیتی که از پنبه‌زار‌های جنوب استان و موی شتر و پشم گوسفند آغاز می‌شود و با هنر دستان مردم بلوچ، به محصولی ماندگار و ارزش‌آفرین تبدیل می‌شود.