پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی؛ از پژوهش تا تجاری‌سازی دستاورد‌های بومی

به گزارش بازارکار از روابط‌عمومی جهاددانشگاهی، دکتر نسرین قوامی، رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی به مناسبت چهل و ششمین سالگرد تشکیل جهاددانشگاهی با تأکید بر ظرفیت‌های کم‌نظیر ایران در حوزه گیاهان دارویی، گفت: پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی یکی از بازو‌های راهبردی این نهاد در تحقق رسالت خودکفایی علمی، فناوری و اقتصادی کشور است و باید به مرجع ملی پژوهش، فناوری و نوآوری در این حوزه تبدیل شود.

وی افزود: ایران با برخورداری از تنوع کم‌نظیر اقلیمی و گونه‌های ارزشمند گیاهان دارویی، ظرفیت بزرگی برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های منطقه‌ای این حوزه دارد و پژوهشکده گیاهان دارویی، به عنوان تنها مرکز کشور که زنجیره ارزش گیاهان دارویی را از مزرعه تا دارو (Farm to Pharm) در اختیار دارد، می‌تواند با اتکا به دانش بومی و پژوهش‌های کاربردی، این ظرفیت را به ثروت، سلامت و فناوری تبدیل کند.

تکمیل زنجیره ارزش گیاهان دارویی؛ مأموریت اصلی پژوهشکده

دکتر قوامی ادامه داد: نقش اصلی پژوهشکده، تکمیل زنجیره ارزش گیاهان دارویی از پژوهش‌های پایه و شناسایی گونه‌های ارزشمند تا توسعه فناوری‌های کشت، فرآوری، استانداردسازی، تولید مواد مؤثره، توسعه فرآورده‌های دارویی و تجاری‌سازی دستاورد‌های علمی است.

وی اظهار کرد: این رویکرد ضمن کاهش وابستگی کشور به واردات مواد اولیه و محصولات دارویی، زمینه توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، ایجاد اشتغال تخصصی و افزایش صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا را فراهم می‌کند.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی تأکید کرد: در چارچوب رسالت جهاددانشگاهی، پژوهشکده باید حلقه اتصال میان دانشگاه، صنعت، بخش کشاورزی و نظام سلامت باشد و با اجرای پژوهش‌های مسئله‌محور، انتقال فناوری، تربیت نیروی انسانی متخصص و همکاری مؤثر با بخش خصوصی، نیاز‌های واقعی کشور را پاسخ دهد.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی افزود: توسعه فناوری‌های نوین از جمله زیست‌فناوری، هوش مصنوعی، کشاورزی هوشمند و فناوری‌های نوین استخراج و استانداردسازی در حوزه گیاهان دارویی، فرصت مناسبی برای ارتقای جایگاه علمی و فناوری کشور فراهم کرده است و پژوهشکده می‌تواند با تمرکز بر این فناوری‌ها، علاوه بر تولید دانش، محصولات رقابت‌پذیر در سطح بین‌المللی ارائه کند.

پژوهش‌های نیازمحور برای پاسخ به چالش‌های نظام سلامت

دکتر قوامی با اشاره به اولویت‌های پژوهشی این مجموعه گفت: یکی از محور‌های مهم فعالیت‌های پژوهشکده، تمرکز بر نیاز‌های اولویت‌دار نظام سلامت کشور از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی و نیازمحور است.

وی ادامه داد: در این راستا با بررسی شایع‌ترین بیماری‌ها و چالش‌های سلامت جامعه از جمله دیابت، بیماری‌های متابولیک، آلزایمر، اختلالات شناختی و همچنین حوزه ترک اعتیاد، پژوهش‌های گسترده‌ای در زمینه شناسایی گیاهان دارویی مؤثر، استخراج و استانداردسازی ترکیبات فعال، ارزیابی اثربخشی و ایمنی و توسعه فرآورده‌های طبیعی انجام شده است.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی خاطرنشان کرد: حاصل این مطالعات، دستیابی به دانش فنی و توسعه فرآورده‌ها و مکمل‌های گیاهی با هدف کمک به کنترل قند خون، بهبود اختلالات متابولیک، حمایت از عملکرد شناختی، کاهش روند پیشرفت بیماری‌هایی مانند آلزایمر و نیز کمک به کاهش علائم وابستگی و ترک اعتیاد بوده است.

وی افزود: تمامی این فعالیت‌ها بر پایه شواهد علمی، مطالعات آزمایشگاهی و پیش‌بالینی و در موارد لازم با همکاری مراکز درمانی و دانشگاهی انجام شده و در راستای تجاری‌سازی دستاورد‌های پژوهشی و پاسخگویی به نیاز‌های واقعی جامعه دنبال می‌شود.

شناسایی گونه‌های بومی و تجاری‌سازی دستاورد‌های پژوهشی

دکتر قوامی با بیان اینکه ایران به دلیل تنوع اقلیمی و برخورداری از یکی از غنی‌ترین ذخایر ژنتیکی گیاهان دارویی جهان، ظرفیت بی‌نظیری برای توسعه این حوزه دارد، اظهار کرد: راهبرد پژوهشکده، بهره‌برداری علمی و پایدار از این سرمایه ملی از طریق شناسایی، استانداردسازی و تجاری‌سازی گونه‌های بومی و ارزشمند کشور است.

وی افزود: برنامه ما در گام نخست، شناسایی و اولویت‌بندی گونه‌های گیاهی با ظرفیت دارویی و اقتصادی بالا، به‌ویژه گونه‌های بومی و کمتر شناخته شده، بر اساس نیاز‌های نظام سلامت و بازار است. در این مسیر، با استفاده از فناوری‌های نوین، ترکیبات مؤثره گیاهان شناسایی و ارزیابی شده و مطالعات فارماکولوژیک و سمیت‌شناسی برای تأیید اثربخشی و ایمنی آنها انجام می‌شود.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی ادامه داد: گام بعدی، استانداردسازی مواد اولیه و فرآورده‌های گیاهی است. یکی از چالش‌های اصلی صنعت گیاهان دارویی، یکنواختی کیفیت محصولات است؛ از این‌رو پژوهشکده با توسعه روش‌های نوین استخراج، کنترل کیفیت، استانداردسازی عصاره‌ها و تدوین دانش فنی تولید، تلاش می‌کند فرآورده‌هایی با کیفیت قابل رقابت در سطح ملی و بین‌المللی ارائه کند.

وی در ادامه تأکید کرد: در حوزه تجاری‌سازی نیز رویکرد ما تکمیل زنجیره ارزش است؛ یعنی تبدیل نتایج پژوهش به فناوری، محصول و ثروت. این هدف از طریق همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان، صنایع دارویی، سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی، انتقال دانش فنی، حمایت از تولید صنعتی و توسعه بازار‌های داخلی و صادراتی دنبال می‌شود.

توسعه بانک ژرم‌پلاسم و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین

دکتر قوامی ادامه داد: توسعه بانک ژرم‌پلاسم گیاهان دارویی، حفظ ذخایر ژنتیکی گونه‌های بومی، کشت و اهلی‌سازی گیاهان ارزشمند و بهره‌گیری از زیست‌فناوری، هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین در کشف ترکیبات طبیعی و توسعه دارو‌های گیاهی از دیگر برنامه‌های راهبردی پژوهشکده در سال‌های آینده است.

وی افزود: هدف نهایی ما این است که با اتکا به ظرفیت‌های کم‌نظیر گیاهان دارویی ایران، جایگاه پژوهشکده را به عنوان مرجع ملی توسعه فناوری‌های گیاهان دارویی تثبیت کنیم و سهم مؤثری در ارتقای سلامت جامعه، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان، کاهش وابستگی به واردات و افزایش صادرات محصولات دانش‌بنیان مبتنی بر منابع طبیعی کشور داشته باشیم.

نبود نظام تولید بذر استاندارد، مهم‌ترین چالش حوزه گیاهان دارویی

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی با اشاره به مهم‌ترین چالش این حوزه گفت: به اعتقاد من، مهم‌ترین چالش حوزه گیاهان دارویی در کشور، رقابت با محصولات خارجی نیست، بلکه نبود نظام منسجم برای تولید و عرضه بذر، نشاء و مواد تکثیری استاندارد و شناسنامه‌دار است.

وی تأکید کرد: تا زمانی که ماده اولیه استاندارد در اختیار تولیدکننده قرار نگیرد، نمی‌توان انتظار داشت محصولی با کیفیت یکنواخت، قابل ردیابی و رقابت‌پذیر در بازار‌های داخلی و بین‌المللی تولید شود.

دکتر قوامی ادامه داد: به همین دلیل، پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی در سال‌های اخیر بخش مهمی از فعالیت‌های خود را بر شناسایی، انتخاب و معرفی ژنوتیپ‌های برتر، تولید بذر و مواد تکثیری استاندارد، حفظ ذخایر ژنتیکی، اهلی‌سازی گونه‌های بومی و تدوین دستورالعمل‌های فنی کشت و تولید متمرکز کرده است.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی افزود: هدف ما این است که زنجیره تولید از مزرعه آغاز شود و مواد اولیه‌ای با کیفیت، یکنواخت و دارای هویت مشخص در اختیار کشاورزان و صنایع قرار گیرد.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی خاطرنشان کرد: در کنار این اقدامات، پژوهشکده با توسعه دانش فنی استخراج، استانداردسازی عصاره‌ها، کنترل کیفیت و انتقال فناوری به صنایع و شرکت‌های دانش‌بنیان، تلاش کرده است زمینه تولید فرآورده‌های گیاهی با استاندارد‌های ملی و بین‌المللی را فراهم کند.

وی گفت: این رویکرد علاوه بر ارتقای کیفیت محصولات داخلی، وابستگی به واردات مواد اولیه و فرآورده‌های مشابه را نیز کاهش می‌دهد.

تولید دارو‌ها و مکمل‌های گیاهی دام و طیور، نمونه‌ای موفق از تجاری‌سازی دانش

دکتر قوامی با اشاره به یکی از دستاورد‌های پژوهشکده اظهار کرد: راه‌اندازی خط تولید دارو‌ها و مکمل‌های گیاهی دام و طیور، یکی از نمونه‌های موفق تبدیل دانش فنی به محصول در جهاددانشگاهی است.

وی افزود: این پروژه حاصل یک طرح فناورانه مشترک میان پژوهشکده گیاهان دارویی و جهاددانشگاهی واحد کهگیلویه و بویراحمد است که در آن، پژوهشکده مسئولیت انجام تحقیقات، طراحی فرمولاسیون، توسعه دانش فنی و استانداردسازی محصولات را بر عهده داشته و تولید صنعتی و عرضه محصولات در واحد کهگیلویه و بویراحمد انجام می‌شود.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی ادامه داد: این همکاری، الگوی مناسبی از هم‌افزایی میان واحد‌های جهاددانشگاهی است به گونه‌ای که ظرفیت‌های پژوهشی و فناورانه پژوهشکده با توان تولید و زیرساخت‌های صنعتی واحد کهگیلویه و بویراحمد تلفیق شده و نتیجه آن، تولید محصولاتی دانش‌بنیان و قابل عرضه به بازار است.

وی تصریح کرد: هدف از اجرای این پروژه، توسعه فرآورده‌های گیاهی مؤثر برای ارتقای سلامت دام و طیور، کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و دارو‌های شیمیایی، افزایش بهره‌وری تولید و کمک به تولید محصولات سالم‌تر است.

دکتر قوامی افزود: این رویکرد علاوه بر پاسخگویی به نیاز‌های صنعت دامپروری، با سیاست‌های جهانی در زمینه کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و کنترل مقاومت‌های میکروبی نیز همسو است.

وی خاطرنشان کرد: این پروژه نشان می‌دهد جهاددانشگاهی می‌تواند با ایجاد پیوند مؤثر میان پژوهش، فناوری و تولید، دستاورد‌های علمی را به محصولات تجاری تبدیل کند.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی ابراز امیدواری کرد: این تجربه موفق، زمینه‌ساز اجرای پروژه‌های مشترک بیشتری میان پژوهشکده و سایر واحد‌های جهاددانشگاهی باشد و به توسعه فناوری‌های بومی، ایجاد ارزش افزوده، حمایت از تولید داخلی و تقویت اقتصاد دانش‌بنیان در کشور کمک کند.

نگاه بین‌رشته‌ای، رویکرد اصلی مدیریت پژوهشکده

دکتر قوامی با اشاره به سوابق علمی خود گفت: پیشینه علمی من در مهندسی کشاورزی و بیوتکنولوژی این فرصت را فراهم کرده است که به حوزه گیاهان دارویی تنها از منظر کشاورزی یا داروسازی نگاه نکنم، بلکه کل زنجیره ارزش از منابع ژنتیکی و تولید بذر استاندارد تا توسعه فناوری، تولید محصول و تجاری‌سازی را به صورت یکپارچه مدنظر قرار دهم.

وی ادامه داد: این نگاه بین‌رشته‌ای، یکی از رویکرد‌های اصلی ما در مدیریت پژوهشکده بوده و تجربه نشان داده است که بسیاری از مسائل حوزه گیاهان دارویی تنها با همکاری میان‌رشته‌ای قابل حل هستند.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی افزود: به عنوان نمونه در توسعه دارو‌ها و فرآورده‌های گیاهی، از فناوری‌های زیستی برای شناسایی و تکثیر ژنوتیپ‌های برتر، از فناوری‌های نوین برای استانداردسازی مواد مؤثره و از دانش داروسازی و پزشکی برای ارزیابی اثربخشی و ایمنی محصولات استفاده می‌کنیم.

تبدیل پژوهشکده گیاهان دارویی به مرجع فناوری‌های نوین

قوامی با تشریح چشم‌انداز پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی گفت: چشم‌انداز ما این است که پژوهشکده گیاهان دارویی به یک مرکز مرجع فناوری‌های نوین در حوزه فرآورده‌های طبیعی تبدیل شود؛ مرکزی که در آن دانش‌های مهندسی کشاورزی، بیوتکنولوژی، هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، علوم دارویی و پزشکی در کنار یکدیگر برای حل مسائل کشور به کار گرفته شوند.

وی افزود: توسعه فناوری‌های نوظهور از جمله کشاورزی هوشمند، ژنومیکس، متابولومیکس، بهره‌گیری از هوش مصنوعی در شناسایی ترکیبات زیست‌فعال و طراحی فرآورده‌های طبیعی نسل جدید، از اولویت‌های راهبردی پژوهشکده در سال‌های آینده خواهد بود.

رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی تأکید کرد: معتقدم آینده پژوهش در حوزه گیاهان دارویی در گرو هم‌افزایی میان رشته‌های مختلف و همکاری نزدیک دانشگاه، صنعت، مراکز درمانی و شرکت‌های دانش‌بنیان است.

وی خاطرنشان کرد: جهاددانشگاهی به واسطه ساختار منعطف و مأموریت مسئله‌محور خود، بستر مناسبی برای شکل‌گیری این همکاری‌ها فراهم کرده و پژوهشکده گیاهان دارویی نیز تلاش خواهد کرد نقش محوری خود را در این زیست‌بوم نوآوری بیش از پیش تقویت کند.