سرمایه انسانی؛ مزیت راهبردی کشورها در عصر سالمندی جمعیت

به گزارش مسیر اقتصاد برای دهه‌ها، گفت‌وگوها دربارهٔ قدرت ملی بر توان نظامی، منابع انرژی، جغرافیا و تولید اقتصادی متمرکز بود. دولت‌ها نفوذ خود را از طریق اندازهٔ نیروهای مسلح، وسعت اقتصاد یا ارزش استراتژیک قلمروشان می‌سنجیدند. با این حال، یکی از مهم‌ترین محرک‌های قدرت ملی به‌تدریج مورد توجه دوباره قرار گرفته است: جمعیت‌شناسی.

روندهای جمعیتی اغلب به‌عنوان مسائل اجتماعی یا اقتصادی تلقی می‌شوند، اما به همان اندازه مسائل امنیت ملی هستند. نیمرخ جمعیتی یک کشور – یعنی نرخ باروری، ساختار سنی، الگوهای مهاجرت، مشارکت نیروی کار و سلامت کلی جمعیت – تعیین می‌کند که آیا می‌تواند رشد اقتصادی را حفظ کند، نظام‌های رفاهی را تأمین مالی نماید، آمادگی نظامی را حفظ کند و در جهانی به‌سرعت در حال تغییر رقابتی باقی بماند.

پیری جمعیت؛ چالش کشورهای توسعه‌یافته

کاهش و پیری جمعیت به چالشی فوری برای دولت‌ها تبدیل شده است. ژاپن با یکی از پیرترین جمعیت‌های جهان و نرخ باروری بسیار پایین، با وجود تلاش‌هایی مانند اتوماسیون و اصلاحات مهاجرتی، همچنان با کاهش نیروی کار و افزایش هزینه‌های بازنشستگی دست و پنجه نرم می‌کند. کره جنوبی با ثبت پایین‌ترین نرخ باروری در میان کشورهای صنعتی، فراتر از پیامدهای اقتصادی، نگرانی از کمبود نیروی کار و تأثیر آن بر جذب نظامی در منطقه‌ای پرتنش دارد. بسیاری از کشورهای اروپایی نیز با پیش‌بینی کاهش جمعیت تا پایان قرن، با فشار فزاینده بر نظام‌های بازنشستگی، بهداشت و بازار کار مواجه خواهد شد.

ایالات متحده؛ پایان مصونیت جمعیتی

ایالات متحده که مدتها از طریق مهاجرت از فشارهای جمعیتی مصون بود، اکنون با کاهش نرخ باروری به زیر سطح جانشینی مواجه است. مهاجرت همچنان بخشی از نیروی کار را تأمین می‌کند، اما نگرانی‌ها درباره کمبود نیروی کار و پایداری مالی در حال افزایش است.

در مقابل، هند با عبور از چین به عنوان پرجمعیت‌ترین کشور جهان و برخورداری از جمعیت جوان، مزیت استراتژیک قابل‌توجهی دارد. با این حال، تحقق این مزیت به سرمایه‌گذاری در آموزش، ایجاد شغل و حکمرانی مؤثر بستگی دارد؛ چرا که اندازه جمعیت به تنهایی قدرت نمی‌آفریند، بلکه سرمایه انسانی چنین می‌کند.

جمعیت جوان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز به حدود ۲۳.۵ میلیون نفر رسیده است که دارایی راهبردی ارزشمندی در دوران انقباض جمعیتی جهان محسوب می‌شود. برنامه‌هایی مانند چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان بر سرمایه‌گذاری در آموزش و مشارکت نیروی کار متمرکز است، در حالی که مدیریت تعادل جمعیتی و وابستگی به مهاجرت، چالش اصلی پیش روی این کشورهاست.

جمعیت و امنیت ملی؛ پیوندی نادیده‌گرفته‌شده

رابطهٔ بین جمعیت‌شناسی و امنیت ملی اغلب نادیده گرفته می‌شود. روندهای جمعیتی به‌طور مستقیم بر آمادگی نظامی و تاب‌آوری استراتژیک تأثیر می‌گذارند. جوامع سالخورده اغلب با کاهش منابع نیروی نظامی مواجه می‌شوند. دولت‌ها باید به‌طور فزاینده‌ای بر فناوری، اتوماسیون، پهپادها و هوش مصنوعی برای جبران کمبود نیروی انسانی تکیه کنند. آیندهٔ قدرت نظامی ممکن است به اندازهٔ بودجهٔ دفاعی به سیستم‌های آموزشی و کیفیت نیروی کار بستگی داشته باشد.

جمعیت‌شناسی همچنین بر تاب‌آوری اقتصادی در دوره‌های بحران تأثیر می‌گذارد. کشورهایی با جمعیت سالم در سن کار و مشارکت قوی نیروی کار، معمولاً موقعیت بهتری برای جذب شوک‌های اقتصادی دارند. برعکس، جوامعی با جمعیت رو به کاهش، تأمین مالی هم رفاه اجتماعی و هم اولویت‌های استراتژیک را دشوارتر می‌یابند.

سرمایه‌گذاری در مردم؛ کلید آینده

مهم است که جمعیت‌شناسی صرفاً از دریچهٔ نرخ تولد دیده نشود. موضوع گسترده‌تر این است که جوامع چگونه در مردم سرمایه‌گذاری می‌کنند. مشارکت زنان در نیروی کار، دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی، کیفیت آموزش و مدیریت مهاجرت، همگی بر پیامدهای جمعیتی تأثیر می‌گذارند.

منطقهٔ خلیج فارس مثال مفیدی ارائه می‌دهد. در عربستان سعودی، مشارکت زنان در نیروی کار در دههٔ گذشته به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته و از بسیاری از اهداف چشم‌انداز ۲۰۳۰ فراتر رفته است. پادشاهی با آوردن زنان بیشتر به نیروی کار، ظرفیت تولیدی خود را گسترش داده و وابستگی به نیروی کار محدودتر را کاهش داده است.

جمعیت، دارایی استراتژیک قرن بیست‌ویکم

جهان در حال ورود به عصری است که در آن روندهای جمعیتی به‌طور فزاینده‌ای رقابت جهانی را شکل خواهند داد. کشورهایی که جمعیت سالخورده را به‌طور مؤثر مدیریت می‌کنند، استعدادها را جذب می‌کنند، سرمایهٔ انسانی را توسعه می‌دهند و فرصت‌هایی برای نسل‌های جوان ایجاد می‌کنند، از مزایای قابل‌توجهی برخوردار خواهند شد.

در قرن بیست‌ویکم، جمعیت سالم، مولد، تحصیل‌کرده و تاب‌آور به یکی از مهم‌ترین دارایی‌های راهبردی کشورها تبدیل خواهد شد. اندازه جمعیت به‌تنهایی موفقیت اقتصادی را تضمین نمی‌کند، اما کشورهایی که بتوانند سالمندی را مدیریت کنند، سرمایه انسانی را توسعه دهند و فرصت‌های بیشتری برای جمعیت جوان ایجاد کنند، در رقابت اقتصادی آینده از مزیت بیشتری برخوردار خواهند بود.

منبع: عرب نیوز