گام جدید جهاددانشگاهی برای توسعه فناوری در حوزه انتشار کتاب

به گزارش بازارکار از روابط عمومی جهاددانشگاهی، همزمان با هفته دولت، آیین افتتاح «مرکز کارآفرینی و نوآوری چاپ و نشر و نمایشگاه دائمی کتاب‌های برگزیده جمهوری اسلامی ایران» با حضور دکتر سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، دکتر علی منتظری رئیس جهاددانشگاهی، دکتر محمدحسین ایمانی خوشخو رئیس پارک ملی علوم و فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی جهاددانشگاهی، دکتر ابراهیم حیدری مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و جمعی از مسئولان فرهنگی کشور و اصحاب قلم، نشر و رسانه برگزار شد.

در این آیین، دکتر سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به نقش فناوری در تحول صنعت نشر، کتاب را مهم‌ترین تجلی بُعد انسانی انسان دانست و گفت: نقطه آغاز انسانیت، تعقل، خرد و اندیشه است و تمدنی بدون کتاب آغاز نشده است. تمدن‌ها تا زمانی که می‌توانند کتاب تولید کنند، تمدن هستند.

وی با بیان اینکه کتاب تنها قدیمی‌ترین رسانه بشری نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین تجلی‌های بُعد انسانی انسان است، افزود: هر اندازه درباره کتاب و نشر و فناوری‌های مرتبط با آن بیندیشیم، از موضوع اصلی دور نشده‌ایم؛ چراکه فناوری‌ها از منظر‌های مختلف بر عرصه کتاب و نشر اثر گذاشته‌اند.

سه موج فناوری در صنعت نشر

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی سه حوزه را از مهم‌ترین زمینه‌های اثرگذاری فناوری بر نشر دانست و اظهار کرد: نخستین حوزه، فناوری‌های صنعت چاپ است. از قرن پانزدهم و اختراع دستگاه چاپ تا فناوری‌های جدیدتر و چاپ دیجیتال، همواره فرصت‌های تازه‌ای برای تولید و انتشار انبوه کتاب فراهم شده است.

دکتر صالحی ادامه داد: دومین حوزه، فناوری رایانه است؛ مسیری که از نخستین رایانه‌های الکترومکانیکی و دیجیتال آغاز شد و به رایانه‌های شخصی، لپ‌تاپ‌ها، تلفن‌های هوشمند و در نهایت هوش مصنوعی رسید. به گفته صالحی، سومین حوزه نیز انقلاب ارتباطی مبتنی بر اینترنت است که بخش‌های مختلف زندگی انسان را تحت تاثیر قرار داده و یکی از حوزه‌های مهم اثرپذیر از آن، کتاب و نشر است.

وی تصریح کرد: این سه حوزه اصلی، فضای نشر را در قرن بیست‌ویکم بسیار متفاوت کرده‌اند و نمی‌توان به کتاب و نشر اندیشید، اما فناوری را نادیده گرفت.

چاپ بر اساس تقاضا و کاهش کتاب‌های نایاب

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به نمونه‌هایی از تاثیر فناوری بر صنعت نشر گفت: چاپ بر اساس تقاضا در سال‌های اخیر روند قابل توجهی پیدا کرده و می‌تواند هم در کاهش هزینه‌ها و هم در دسترسی به کتاب‌های کمیاب و نایاب موثر باشد.

وی افزود: یکی از مسائل حوزه کتاب این بود که برخی آثار ارزشمند برای مدت طولانی کمیاب یا نایاب می‌شدند، اما چاپ بر اساس تقاضا می‌تواند در حل این مسئله موثر باشد.

دکتر صالحی با اشاره به آمار‌های جهانی درباره رشد چاپ بر اساس تقاضا، گفت: بر اساس آمار‌هایی که نقل شده، میانگین رشد این حوزه در جهان حدود ۲۶ درصد است و در آمازون نیز سهم چاپ بر اساس تقاضا به ۵۵ درصد رسیده است.

رشد نشر الکترونیک و قالب‌های جدید کتاب

وی نشر الکترونیک را یکی دیگر از حوزه‌های مهم اثرگذاری فناوری دانست و گفت: نشر الکترونیک از حدود سال ۱۳۹۲ در جهان شکل جدی‌تری پیدا کرد و در ایران نیز روند قابل توجهی داشته است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به نتایج یک نظرسنجی درباره الگوی مطالعه در ایران اظهار کرد: در نظرسنجی انجام‌شده در آبان‌ماه سال گذشته از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۵۲.۴ درصد از افراد اعلام کردند که بیشتر کتاب کاغذی می‌خوانند و ۱۸.۵ درصد نیز گفتند که بیشتر مطالعه الکترونیک دارند. این میزان در میان گروه‌های سنی ۱۵ تا ۲۹ سال بالاتر است.

دکتر صالحی همچنین به رشد کتاب‌های صوتی اشاره کرد و گفت: در پیمایش «سبک زندگی ایرانیان» در سال ۱۴۰۲، میانگین استفاده از کتاب صوتی حدود ۳۵ دقیقه در روز و در مراکز شهری حدود ۴۵ دقیقه اعلام شده است. همچنین در نظرسنجی سال گذشته، ۱۱.۷ درصد افراد اعلام کردند که بیشتر از قالب صوتی برای مطالعه استفاده می‌کنند.

وی کتاب‌های تعاملی را یکی دیگر از قالب‌های جدید دانست و افزود: کتاب‌های تعاملی، به‌ویژه در حوزه کودک و نوجوان، امکان رفت‌و برگشت و مشارکت بیشتر مخاطب را فراهم می‌کنند. نسل جدید، نسل شبکه‌های اجتماعی است و نمی‌خواهد صرفا شنونده یا خواننده باشد، بلکه می‌خواهد خلاقیت و حضور خود را در فرآیند مطالعه نشان دهد.

فناوری و فرصت تحقق عدالت در دسترسی به کتاب

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به ظرفیت فناوری برای دسترسی گروه‌های مختلف جامعه به کتاب گفت: فناوری فرصت‌های تازه‌ای برای محرومیت‌زدایی از اقشار دارای محدودیت‌های جسمی و همچنین تحقق عدالت جغرافیایی ایجاد کرده است.

دکتر صالحی ادامه داد: فناوری‌های جدید در قالب کتاب‌های الکترونیک، صوتی و دیگر قالب‌ها، امکان دسترسی نابینایان، ناشنوایان و افراد دارای محدودیت‌های حرکتی را به کتاب فراهم کرده‌اند؛ گروه‌هایی که پیش از این امکان مطالعه برای آنها محدودتر، دشوارتر یا پرهزینه‌تر بود.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: فناوری همچنین می‌تواند از طریق دستگاه‌های آفلاین و کتابخانه‌های دیجیتال و آنلاین، دسترسی مناطق محروم و دور از دسترس را به منابع مطالعاتی افزایش دهد؛ بنابراین نباید ظرفیت فناوری برای ایجاد عدالت اجتماعی، انسانی و جغرافیایی را دست‌کم گرفت.

هوش مصنوعی؛ جهانی تازه و ناشناخته

دکتر صالحی با اشاره به ظهور هوش مصنوعی گفت: هوش مصنوعی جهان تازه‌ای را پیش روی ما قرار داده است؛ جهانی که هنوز تصویر روشنی از آن نداریم. شاید هیچ اختراع انسانی به اندازه هوش مصنوعی برای انسان مبهم نبوده باشد که مشخص نیست انسان با این اختراع، جهان و خود را به چه نقطه‌ای خواهد برد.

وی افزود: با این حال، مجموعه قابل توجهی از فرصت‌های هوش مصنوعی، از تولید و طراحی گرفته تا بازار، همین امروز پدید آمده و نباید منتظر دو یا سه سال آینده ماند.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه صنعت چاپ، رایانه و انقلاب ارتباطی، عرصه نشر را وارد دنیایی تازه کرده‌اند، تاکید کرد: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بخش خصوصی باید به آینده کتاب و نشر توجه کنند و ببینند این حوزه در چه مسیری حرکت می‌کند و چگونه می‌توان بر روند‌های آینده آن اثرگذار بود.

ضرورت پیوند نشر با نظام آموزش و پرورش

دکتر صالحی یکی از الزامات مهم این مسیر را ایجاد ارتباط موثر میان نشر، فناوری و آموزش و پرورش دانست و گفت: اگر می‌خواهیم از منظر کتاب و نشر بر روند آینده کشور اثرگذار باشیم، باید ارتباط جدی‌تری با نظام آموزش و پرورش برقرار کنیم.

وی با اشاره به تحولات ایجادشده در مدارس در سال‌های اخیر افزود: تعطیلی مدارس در دوران کرونا و همچنین شرایط خاص اخیر، معلمان و دانش‌آموزان را تا حدی برای استفاده از فناوری در فرآیند آموزش آماده‌تر کرده است. باید از این ظرفیت استفاده کرد تا نشر و کتاب در مسیری که آموزش و پرورش طی می‌کند، غایب نباشد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: به برنامه‌ای منظم و پیوسته نیاز داریم تا مدرسه جدید، که مدرسه‌ای نوآورانه و فناورانه است، جایگاه کتاب را نیز حفظ کند. شکل کتاب ممکن است تغییر کند، اما آنچه اهمیت دارد، فکر منسجم است؛ اینکه کودک و دانش‌آموز ما بتواند با مطالعه، انسجام ذهنی، قدرت تغییر و قدرت انتقال پیدا کند.

هوش مصنوعی؛ فناوری دووجهی با فرصت‌ها و خطر‌ها

دکتر صالحی با تاکید بر ضرورت توجه همزمان به فرصت‌ها و تهدید‌های فناوری گفت: هوش مصنوعی در دهه آینده دنیای جدیدی را پیش روی ما خواهد گذاشت و مانند هر فناوری دیگری، هم فرصت و هم خطر دارد. اما خطرات آن نباید موجب شود از فناوری فاصله بگیریم.

وی افزود: همان‌طور که وجود تصادف‌های متعدد باعث نشده است خودرو و رانندگی را کنار بگذاریم، در مورد فناوری نیز باید خطرات را از قبل بشناسیم و برای کاهش آنها برنامه داشته باشیم. هر فناوری جدید با خطرات جدیدی همراه است و برای مواجهه با این خطرات، مطالعه و همفکری ضروری است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی یکی از محور‌های مهم پژوهش در حوزه نشر را بررسی مخاطرات فناوری‌های نو دانست و گفت: پژوهشگاه‌ها و پژوهشکده‌ها باید درباره تاثیر فناوری‌های جدید بر حوزه نشر و راه‌های حل مسائل و کاهش خطرات آن مطالعه کنند.

ضرورت حفظ خلاقیت ادبی در عصر هوش مصنوعی

دکتر صالحی همچنین بر ضرورت بررسی تاثیر هوش مصنوعی بر خلاقیت ادبی تاکید کرد و گفت: در طول تاریخ، انسان ایرانی همواره از خلاقیت برخوردار بوده و همین خلاقیت موجب ظهور چهره‌هایی مانند فردوسی، نظامی، مولوی، عطار، حافظ و سعدی شده است.

وی افزود: هر یک از این شاعران و نویسندگان، ویژگی و طعم خاص خود را دارند. باید مراقب باشیم هوش مصنوعی این تنوع و خلاقیت را از میان نبرد و ایران خلاق به ایران کارخانه تولید فکر تبدیل نشود.

ضرورت تدوین قوانین متناسب با فناوری

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد حقوقی و اخلاقی فناوری گفت: ما در حوزه مسائل حقوقی مرتبط با فناوری عقب هستیم و ضعف‌های جدی داریم. اگر فناوری با سرعت پیش برود و نظام حقوقی و اخلاقی متناسب با آن حرکت نکند، فناوری می‌تواند همه‌چیز را پشت سر بگذارد.

دکتر صالحی تاکید کرد: توجه به ایده‌های خلاقانه در حوزه فناوری، حمایت‌های تسهیلاتی و ایجاد شبکه‌ای میان این ایده‌ها از دیگر اقداماتی است که می‌تواند به پیشبرد این حوزه کمک کند.

افتتاح مرکز کارآفرینی و نوآوری؛ گامی برای آینده نشر

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آغاز فعالیت مرکز «کارآفرینی و نوآوری چاپ و نشر خانه کتاب و ادبیات ایران» گفت: خوشبختانه مجموعه‌های فعال از نمایشگاه کتاب سال گذشته، با همکاری بانک فناوری و دوستان جهاددانشگاهی، این کار را آغاز کردند و امروز شاهد یک گام جدید در این مسیر هستیم.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: نمی‌خواهیم این اقدام را بزرگ‌نمایی کنیم، اما این مرکز می‌تواند گام نخست باشد و در ادامه، گام‌های بعدی نیز برداشته شود و حتی مکان‌های دیگری به این مجموعه افزوده شوند.

دکتر صالحی با اشاره به قرار گرفتن این مرکز در خیابان انقلاب تهران اظهار کرد: برای امثال ما، خیابان انقلاب نگاهی نوستالژیک دارد. این محدوده یکی از نواحی فرهنگی تهران است؛ با کتابفروشی‌ها، دانشگاه‌ها، رفت‌وآمد‌ها و فضای فرهنگی خاص خود.

وی بر ضرورت حفظ نواحی فرهنگی شهر تاکید کرد و گفت: باید دغدغه مشترک ما این باشد که چگونه می‌توانیم این نواحی فرهنگی را حفظ کنیم و اجازه ندهیم فروغ آنها کاسته شود یا خدای ناکرده خاموش شوند. اینکه چنین اقدام مهمی در چنین نقطه‌ای از شهر شکل گرفته، خود یک نقطه قوت است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان با اشاره به حضور ۱۱ شرکت در این مرکز ابراز امیدواری کرد: حضور این شرکت‌ها استمرار پیدا کند و شرکت‌های دیگری نیز به این مجموعه بپیوندند و این مرکز منشأ تحولات مهم و موثری در عرصه کتاب، کتاب‌خوانی و نشر کشور باشد.

دکتر صالحی همچنین با اشاره به ریشه‌های عمیق فرهنگی و تمدنی ایران گفت: ویژگی فرهنگ ایران این است که ریشه‌ای عمیق در تاریخ دارد و حتی تندباد‌ها نیز نمی‌توانند برگ‌های این درخت را تکان دهند. امیدواریم از شرایط سخت کشور عبور کنیم و روز‌های خوشی را در پی این روز‌های همراه با تلخی تجربه کنیم.

لازم به ذکر است این مرکز، با حمایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با همکاری پارک ملی علوم و فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی جهاددانشگاهی و خانه کتاب و ادبیات ایران به منظور توسعه فناوری در حوزه چاپ و نشر راه‌اندازی شد.