ایرانداک نقطه اتکای نظام دانشگاهی/دسترسی رایگان به بیش از یک میلیون مقاله علمی

به گزارش بازارکار از روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، همزمان با پنجاه و هشتمین سالروز پایه‌گذاری پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶، ویژه‌برنامه هفته ایرانداک با حضور محمد حسن‌زاده، رئیس پژوهشگاه و جمعی از نمایندگان دانشگاه‌ها و مراکز علمی به صورت حضوری و مجازی برگزار شد.

محمد حسن‌زاده در این مراسم با تبریک فرا رسیدن مهرماه و آغاز سال تحصیلی جدید، اظهار داشت: ایرانداک در روز اول مهر پایه‌گذاری شده و ما افتخار داریم که جشن دانایی این سازمان را در نخستین روز مهر شاهد بوده‌ایم. امروز پنجاه و هشت سال و چند روز از عمر این پژوهشگاه می‌گذرد و اگر به لحاظ سنی حساب کنیم، ایرانداک یک شخص بالغ است و همین بلوغ، نتیجه نشست‌ها، همکاری‌ها و همدلی‌های مستمر بوده است.

وی در ادامه با ارائه گزارشی از دستاورد‌های یک سال گذشته، گفت: رشد و نوآوری بی‌پایان در ایرانداک جاری بوده است. در سطح کلان تلاش کردیم که ایرانداک به معنای واقعی، مرجع منابع علمی، فناوری و نوآوری برای دانشجویان، پژوهشگران، استادان، دانشگاهیان و فراتر از آن، شهروندان باشد. آزمایشگاه علم باز ما بر این اساس شکل گرفته که هر آنچه دسترسی آزاد و باز است، در اختیار همه شهروندان قرار بگیرد.

رئیس ایرانداک با اشاره به تنوع‌بخشی به منابع علمی پژوهشگاه، خاطرنشان کرد: تلاش کردیم از صرفاً پایان‌نامه عبور کنیم و منابع علمی خود را متنوع کنیم. مقالات را از طریق سامانه دوآجی (DOAJ) به خدمات پژوهشگاه اضافه کردیم و از اول مهرماه، یک میلیون و پنجاه هزار مقاله در اختیار همه دانشگاهیان به صورت رایگان قرار گرفته است. حدود هفتصد هزار مقاله در همین ابتدای مهرماه فعال و اضافه شده است.

حسن‌زاده با اشاره به توسعه سامانه انتشارات دانشگاهی (ساد)، گفت: پارسال در همین ایام، حدود ۸۰۰ عنوان کتاب در سامانه ساد داشتیم و قول دادیم که این تعداد را به ۵ هزار برسانیم. امروز اعلام می‌کنم که تقریباً چند صد عنوان مانده تا موجودی سامانه انتشارات دانشگاهی به ۵ هزار برسد. این قولی بود که داده بودیم و محقق شده است. همچنین مقالات کنفرانس‌ها را نیز به مجموعه اضافه کردیم و با جست‌و‌جو در پژوهشگاه، امکان دستیابی به محتوای مجموعه مقالات کنفرانس‌های کشور فراهم شده است.

وی با ارائه آمار کلی از منابع سازماندهی‌شده در ایرانداک، تصریح کرد: پژوهشگاه حدود دو میلیون پایان‌نامه و پیشنهاده، حدود یک میلیون و یکصد هزار مقاله از مجلات معتبر علمی-پژوهشی، به همین تعداد مقالات کنفرانس‌ها، پنج هزار کتاب دانشگاهی و اسناد و مدارک علمی از انواع دیگر را در اختیار جامعه علمی قرار داده است. اما این نقطه پایان نیست، بلکه تازه نقطه اول است.

رئیس ایرانداک با اشاره به سامانه فهرستگان کتابخانه‌های ایران، اظهار داشت: سامانه فهرستگان ما به حدود پنج میلیون رکورد رسیده است. شما با جست‌و‌جو در ایرانداک می‌توانید موجودی کل کتابخانه‌های کشور اعم از دانشگاهی، عمومی و تخصصی را جست‌و‌جو کنید. خوشبختانه کتابخانه آستان قدس با حدود نود کتابخانه اقماری خود به این سامانه پیوسته و سه هزار کتابخانه عمومی نیز عضو این شبکه هستند. ما واژه «دانشگاهی» را حذف کردیم و آن را به عنوان «فهرستگان کتابخانه‌های ایران» فعال کرده‌ایم.

وی از دو سرویس جدید سامانه فهرستگان خبر داد و گفت: امسال بنا داریم دو سرویس جدید به فهرستگان اضافه کنیم. نخست، «چاپ بر اساس تقاضا» (Print on Demand) که کاربر پس از جست‌و‌جو و یافتن کتاب در کتابخانه محل خود، می‌تواند درخواست دهد و کتاب چاپ‌شده پس از سه روز روی میز او قرار گیرد. دوم، امکان «پیک کتاب» که کاربر می‌تواند کتاب مورد نظر را جست‌و‌جو کرده و با استفاده از پیک، آن را دریافت کند. کار‌های اولیه این دو سرویس آغاز شده و امیدواریم در نیمه دوم سال محقق شود.

حسن‌زاده با اشاره به دستاورد‌های ایرانداک در حوزه هوش مصنوعی و پردازش زبان طبیعی، گفت: پیکره‌های زبانی ما با صد‌ها میلیون واژه در اختیار کسانی است که می‌خواهند کار هوش مصنوعی انجام دهند. در طول یک سال گذشته، اصطلاح‌نامه‌های خود را به آنتولوژی تبدیل کردیم و آنتولوژی‌ها را نیز به متاآنتولوژی ارتقا دادیم که این امر نقش تعیین‌کننده‌ای در سازماندهی اطلاعات و ارتقای سامانه‌های ذخیره و بازیابی دارد.

وی ادامه داد: همچنین چت‌بات‌های مبتنی بر پایان‌نامه‌ها را توسعه داده‌ایم که این قابلیت را دارد که به اعضای هیئت دولت، رؤسای سازمان‌ها، کارشناسان، دانشجویان و پژوهشگران از دل میلیون‌ها رکورد، تصمیم‌سازی کرده و اطلاعات دارای ارزش افزوده ارائه دهد.

وی با تأکید بر اینکه جستجوی سنتی سپری شده است، افزود: در چت‌بات ما، دیگر لیستی از پایان‌نامه و مقاله به شما داده نمی‌شود، بلکه به شما پاسخ می‌دهد که مثلاً دلیل تورم چیست، دلیل خشونت چیست، راه‌های پیشرفت چیست و راه‌حل فلان مشکل چیست. این سامانه بر اساس اینکه شما نگاه مدیریتی یا پژوهشگری دارید، تحلیل خود را ارائه می‌دهد. ما منتظر تأمین زیرساخت سخت‌افزاری هستیم که بتوانیم این سامانه را عمومی کنیم و عزیزان در دانشگاه‌ها بتوانند از آن استفاده کنند. همچنین برای دانشگاه‌ها امکان دستیابی به عامل‌های هوشمند را در دستور کار داریم.

رئیس ایرانداک با اشاره به دو اقدام ساختاری مهم در یک سال گذشته، گفت: شورای شبکه کتابخانه‌های دانشگاهی را فعال کردیم، آیین‌نامه آن را نوشتیم، مصوبه وزارتخانه را گرفتیم، ابلاغ کردیم، انتخابات برگزار کردیم و دبیرخانه آن در ایرانداک فعال است. همچنین شورای تأمین منابع علمی کشور، انتخابات خود را برگزار کرده و جلسه اول آن هفته آینده برگزار خواهد شد تا برای ارتقای دسترسی دانشگاه‌ها به منابع علمی بین‌المللی و به‌ویژه ابزار‌های هوشمند تصمیم‌گیری شود.

وی در ادامه از رونمایی سامانه جستجوی جامع ایرانداک (Search IranDoc) خبر داد و گفت: این سامانه در قالب یک درگاه، همه منابع را جست‌و‌جو می‌کند؛ از کتاب و مقالات و مقالات کنفرانس و پایان‌نامه گرفته تا سایر منابعی که بعداً اضافه خواهد شد. همچنین آرم هوشمندی روی آن قرار داده شده که در آینده قابلیت گفت‌و‌گو را فراهم می‌کند، اما امروز به دلیل محدودیت زیرساخت سخت‌افزاری فعال نیست.

حسن‌زاده با اشاره به خودکارسازی سازماندهی پایان‌نامه‌ها، اظهار داشت: ما فرآیند سازماندهی پایان‌نامه‌ها را خودکارسازی کردیم. حدود پانصد و بیست هزار پایان‌نامه بدون سازماندهی بوده است که با کمک اعضای هیئت علمی و با استفاده از اصطلاح‌نامه‌ها، این فرآیند خودکار شد. امروز می‌توانم ادعا کنم که از این پس، یک پایان‌نامه سازماندهی‌نشده عقب‌افتاده نخواهیم داشت. همچنین مشابهت‌یابی را نیز خودکارسازی کرده‌ایم و امیدواریم تا پایان سال، صف مشابهت‌یابی به هیچ عنوان شاهد نباشد.

وی از ساخت کلاینت اختصاصی برای دانشگاه‌ها خبر داد و گفت: امسال تصمیم گرفتیم کلاینتی بسازیم که دانشگاه‌ها برای مدیریت پایان‌نامه‌ها نرم‌افزار جداگانه خریداری نکنند. به صورت پایلوت با دانشگاه تربیت مدرس شروع کردیم و به‌زودی تحویل داده می‌شود. این کلاینت، آنچه را که شما ثبت می‌کنید، یک نسخه در سرور شما و یک نسخه در سرور ما ذخیره می‌کند، اما با این تفاوت که داده‌ها یکدست خواهند بود و فرآیند سازماندهی به‌صورت خودکار انجام می‌شود.

رئیس ایرانداک در پایان با تأکید بر اهمیت مشارکت نمایندگان دانشگاه‌ها، گفت: چند درخواست دارم. شما به عنوان نمایندگان ما در ثبت، مشابهت‌یابی، ساد و سایر بخش‌ها، ارتباطتان را با ایرانداک تقویت کنید. درست است که روند نوآوری در ایرانداک آنقدر بالاست که گاهی خود من احساس می‌کنم باید برگردم و چیزی را پیشنهاد کنم، اما همیشه چند نفر بیشتر از یک نفر می‌دانند. ما افتخار می‌کنیم که نمایندگانی در دانشگاه‌ها داریم که می‌توانند سیاست‌ها و برنامه‌های ما را ترویج کنند. از روابط عمومی خواسته‌ام که راه‌های دسترسی و اعلام نظر و پیشنهاد را تقویت کند تا شما بتوانید نظرات و پیشنهادات خود را با قابلیت پیگیری ثبت کنید و سال آینده بر اساس بهترین پیشنهادها، فعال‌ترین تعامل‌گران را برگزیده و تقدیر خواهیم کرد.

وی در پایان با ابراز امیدواری نسبت به آینده، گفت: آینده درخشان است و ما دست در دست هم، نظام دانشگاهی، علم، فناوری و نوآوری کشور را توسعه خواهیم داد و با وجود تمام مشکلات و دشواری‌ها، پیش خواهیم رفت تا کشورمان را روز به روز آبادتر ببینیم.

در حاشیه این مراسم، از سامانه جستجوی جامع ایرانداک (Search IranDoc) رونمایی شد و نمایندگان دانشگاه‌ها و مراکز علمی حاضر در جلسه، دیدگاه‌ها و پیشنهادات خود را برای توسعه هرچه بیشتر خدمات پژوهشگاه ارائه کردند.