هوش مصنوعی جای مترجمان را می‌گیرد؟ / وقت بازنگری در آموزش ترجمه

به گزارش بازارکار به نقل از جام جم انلاین، هر سال ۳۰ سپتامبر، برابر با ۸ مهر، به عنوان روز جهانی ترجمه گرامی داشته می‌شود؛ روزی که در سال ۲۰۱۷ از سوی سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شد و به یاد جروم قدیس، مترجم کتاب مقدس به زبان لاتین، نام‌گذاری شده است. اما در شرایطی که ابزار‌های هوش مصنوعی با سرعت زیادی در حال توسعه‌اند، این مناسبت فرصتی برای بررسی یکی از مهم‌ترین پرسش‌های امروز حوزه ترجمه نیز به شمار می‌رود؛ اینکه اکنون مرز توانایی ماشین و مترجم انسانی کجاست؟ دکتر آیت حسینی، مدیر گروه زبان‌ها و ادبیات آسیای شرقی دانشگاه تهران، در گفت‌و‌گو با «جام‌جم» به مناسبت روز مترجم، درباره تأثیر هوش مصنوعی بر ترجمه و آینده رشته مترجمی معتقد است: هنوز نمی‌توان ترجمه کامل یک اثر ادبی را به این فناوری سپرد. به گفته او، ترجمه ادبی به دلیل ماهیت خلاقانه خود با ترجمه‌های تخصصی و فنی تفاوت دارد و مترجم باید علاوه بر انتقال معنا، ظرافت‌های زبانی، سبک نویسنده و فضای اثر را نیز به زبان مقصد منتقل کند.

دکتر سید آیت حسینی

ترجمه ادبی با دیگر ترجمه‌ها متفاوت است

حسینی با تفکیک ترجمه ادبی از سایر انواع ترجمه می‌گوید ادبیات و هنر بیش از هر چیز بر خلاقیت استوارند و همین مسئله باعث می‌شود نتوان به‌سادگی وظیفه ترجمه یک اثر ادبی را به هوش مصنوعی سپرد. در واقع اگر بخواهیم درباره ترجمه ادبی صحبت کنیم، باید توجه داشته باشیم که ادبیات و عرصه هنر مبتنی بر خلاقیت هنری است. در این حوزه هنوز به جایی نرسیده‌ایم که بتوانیم کار را به طور کامل به هوش مصنوعی بسپاریم و متن ادبی را به این فناوری بدهیم و در مقابل، یک ترجمه ادبی کامل دریافت کنیم. با این حال، این به معنای بی‌تأثیر بودن هوش مصنوعی بر ترجمه ادبی نیست. به گفته این استاد دانشگاه، ابزار‌های هوش مصنوعی همین حالا نیز امکانات قابل توجهی در اختیار مترجمان ادبی قرار داده‌اند و می‌توانند به‌عنوان یک دستیار حرفه‌ای در فرایند ترجمه مورد استفاده قرار گیرند. بطوریکه مترجم می‌تواند از هوش مصنوعی برای دریافت پیشنهاد‌های زبانی، شناسایی و اصلاح برخی ایرادها، جست‌وجوی اطلاعات مورد نیاز، پیدا کردن معادل‌های مناسب و پیشنهاد مترادف‌ها استفاده کند؛ بنابراین، در شرایط فعلی، هوش مصنوعی بیشتر یک ابزار کمکی برای مترجم است تا جایگزینی برای او.

حسینی با اشاره به استفاده از هوش مصنوعی در سایر حوزه‌های هنری گفت: این‌که بخواهیم کل فرایند ترجمه ادبی را به هوش مصنوعی بسپاریم، هنوز کمی زود است؛ همان‌طور که در سایر حوزه‌های هنری نیز با چنین وضعیتی مواجه هستیم. امروز هوش مصنوعی می‌تواند قطعه موسیقی تولید کند، کار گرافیکی انجام دهد یا پوستر طراحی کند، اما هنوز خروجی آن با نمونه انسانی قابل مقایسه نیست و تفاوت کیفیت کاملا محسوس است.

مترجم آینده چه کسی است؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که همزمان با گسترش ابزار‌های هوش مصنوعی در حوزه ترجمه مطرح شده، آینده شغلی مترجمان است؛ آیا این فناوری قرار است به رقیبی جدی برای مترجمان تبدیل شود یا صرفا شکل و شیوه کار آنها را تغییر خواهد داد؟ به نظر می‌رسد پاسخ به این پرسش در همه شاخه‌های ترجمه یکسان نیست و ماهیت هر نوع ترجمه، میزان تأثیرپذیری آن از فناوری را تعیین می‌کند. حسینی با تأکید بر این‌که نمی‌توان درباره آینده با قطعیت پیش‌بینی کرد، معتقد است: در شرایط فعلی، به‌ویژه در حوزه ترجمه ادبی، همچنان حضور مترجم انسانی ضروری است. به گفته او، خلاقیت، درک ظرافت‌های زبانی و انتقال درست فضای اثر عواملی هستند که باعث می‌شوند ترجمه ادبی همچنان به توانایی‌های انسانی وابستگی زیادی داشته باشد. بنابراین، دست‌کم در شرایط فعلی، هوش مصنوعی را نمی‌توان جایگزین کامل مترجم انسانی در این حوزه دانست. با این حال، وضعیت در ترجمه‌های تخصصی، صنعتی و حقوقی تا حدودی متفاوت است. در این حوزه‌ها بخش بیشتری از فرایند ترجمه ماهیتی فنی، ساختاری و تا حدی مکانیکی دارد و خلاقیت هنری، برخلاف ترجمه ادبی، نقش تعیین‌کننده‌ای ندارد. همین تفاوت باعث می‌شود ظرفیت استفاده از ابزار‌های هوش مصنوعی در این بخش‌ها بیشتر باشد و مترجمان بتوانند بخش قابل توجهی از کار‌های زمان‌بر خود را با کمک این فناوری انجام دهند. این موضوع البته به معنای حذف کامل نیروی انسانی از فرایند ترجمه نیست. به گفته وی، حتی در ترجمه‌های تخصصی نیز خروجی هوش مصنوعی نیازمند بررسی، تطبیق، اصلاح و ویرایش انسانی است. فناوری ممکن است در تشخیص مفهوم، انتخاب معادل یا تولید متن دچار خطا شود و گاهی نیز اطلاعاتی نادرست یا نامتناسب با متن ارائه دهد. از این رو، نقش مترجم در حال تغییر است؛ مترجمی که در کنار مهارت زبانی، باید توانایی ارزیابی و کنترل خروجی ابزار‌های هوش مصنوعی را نیز داشته باشد.

در واقع، شاید مسئله اصلی آینده ترجمه نه حذف مترجم، بلکه تغییر جایگاه و مهارت‌های مورد نیاز او باشد. هرچه ابزار‌های هوش مصنوعی پیشرفته‌تر شوند، اهمیت توانایی مترجم در تشخیص خطا، انتخاب بهترین پیشنهاد، ویرایش نهایی و حفظ دقت و کیفیت متن نیز بیشتر خواهد شد. به این ترتیب، مترجم آینده احتمالا بیش از آن‌که صرفا تولیدکننده ترجمه باشد، نقش هدایت‌کننده و ناظر بر فرایند ترجمه را نیز برعهده خواهد داشت.

وضعیت رشته مترجمی در عصر هوش مصنوعی

تحولاتی که هوش مصنوعی در حوزه ترجمه ایجاد کرده، فقط به بازار کار و شیوه فعالیت مترجمان محدود نمی‌شود؛ بلکه دانشگاه‌ها نیز ناگزیرند آموزش مترجمی را با شرایط جدید هماهنگ کنند. مدیر گروه زبان‌ها و ادبیات آسیای شرقی دانشگاه تهران در همین زمینه تاکید کرد: دانشجویان مترجمی باید علاوه بر مهارت‌های اصلی ترجمه، شیوه استفاده حرفه‌ای و آگاهانه از ابزار‌های هوش مصنوعی را نیز بیاموزند؛ چراکه استفاده صرف از خروجی این ابزار‌ها بدون بررسی و اصلاح، نمی‌تواند جایگزین دانش و تخصص مترجم شود.

به گفته حسینی، آموزش هوش مصنوعی در رشته مترجمی نباید فقط به معرفی ابزار‌ها محدود شود، بلکه دانشجویان باید نحوه ارزیابی خروجی، تشخیص خطا و استفاده هدفمند از این فناوری را نیز یاد بگیرند. از سوی دیگر، برنامه‌های درسی دانشگاهی هر پنج سال یک‌بار بازنگری می‌شوند و روزآمدسازی رشته‌ها و استفاده از فناوری‌های جدید از موضوعات مورد توجه در این فرایند است. بر همین اساس، می‌توان آموزش کاربرد صحیح هوش مصنوعی در ترجمه را نیز در سرفصل‌های این رشته گنجاند.

در چنین شرایطی، مترجم آینده در کنار مهارت‌های زبانی، به مهارت‌های فناورانه نیز نیاز دارد و هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان دستیار مترجم، بخشی از فرایند کار را تسهیل کند؛ هرچند نظارت و قضاوت انسانی همچنان اهمیت خود را حفظ می‌کند.

مترجم آینده؛ رقیب هوش مصنوعی یا کاربر آن؟

در هر حال آنچه امروز در حوزه ترجمه در حال شکل‌گیری است، بیش از آن‌که رقابتی میان انسان و هوش مصنوعی باشد، تغییری در شیوه کار مترجمان است. هوش مصنوعی می‌تواند بخش‌هایی از فرایند ترجمه را سریع‌تر و ساده‌تر کند، اما در ترجمه ادبی، خلاقیت، ظرافت‌های زبانی، شناخت فرهنگ و انتقال فضای اثر همچنان به قضاوت انسانی نیاز دارد. در ترجمه‌های تخصصی نیز با وجود ظرفیت بالاتر استفاده از این فناوری، بررسی و ویرایش انسانی همچنان ضروری است. از این منظر، چالش اصلی آموزش مترجمی، مقابله با هوش مصنوعی نیست؛ بلکه آماده کردن مترجمان برای استفاده حرفه‌ای و آگاهانه از این فناوری است. آینده ترجمه به همان اندازه که به پیشرفت ابزار‌های هوش مصنوعی وابسته است، به توان نظام آموزش عالی در بازتعریف مهارت‌های مترجمان و آموزش نحوه استفاده درست از فناوری‌های جدید نیز بستگی دارد