زعفران طلای سرخ ایران؛ در میانه‌ رنج برداشت و التهاب بازارهای جهانی

آنچه امروز بر سر این محصول استراتژیک می‌گذرد، بیانگر دو واقعیت متفاوت است؛ از یک سو، تلاش کشاورزان برای حفظ کیفیت زعفران و جایگاه جهانی ایران ادامه دارد و از سوی دیگر، مشکلات صادراتی، نوسانات ارزی و رقابت کشورهای دیگر، موقعیت ایران را در بازارهای بین‌المللی با چالش مواجه کرده است. با توجه به سهم قابل‌توجه خراسان در تولید زعفران جهان، این ظرفیت ارزشمند در کنار فرصت‌های اقتصادی، مسئولیت مهمی نیز بر دوش سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی قرار می‌دهد. هرگونه اختلال در ارتباط میان تولید و بازارهای جهانی، علاوه بر صادرکنندگان، بیش از همه کشاورزانی را متضرر می‌کند که سرمایه و درآمد سالانه‌شان به فروش محصول و تصمیم‌گیری‌های کلان اقتصادی وابسته است.

در این راستا، ایسنا در آستانه فصل برداشت زعفران، به بررسی این پرسش مهم می‌پردازد که چگونه می‌توان با حمایت از کشاورزان در برابر افزایش هزینه‌های تولید و رفع موانع صادراتی، جایگاه زعفران ایرانی را در بازارهای جهانی حفظ کرد و مانع از واگذاری سهم بازار به رقبا شد.

بدون حمایت از زعفران‌کاران، صادرات پایدار نخواهد ماند

غلامرضا میری در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به چالش‌های پیش‌روی صادرات زعفران، اظهار کرد: با وجود تحریم‌ها، محدودیت‌ها و کاهش پروازها، تلاش می‌کنیم صادرات زعفران از مسیرهای جایگزین ادامه پیدا کند؛ هرچند استفاده از این مسیرها با هزینه‌ها و ریسک‌های بیشتری همراه است. در حال حاضر، مسیرهای سنتی صادرات از طریق ترکیه و ارمنستان با مشکلاتی مواجه‌اند و صادرات به چین نیز با چالش‌های جدی روبه‌روست، با این حال روند صادرات زعفران متوقف نشده است. برخی موانع داخلی نیز بر دشواری‌های صادرات افزوده‌اند؛ این در حالی است که حدود ۹۰ درصد زعفران تولیدی کشور باید به بازارهای خارجی عرضه شود. بنابراین، هرگونه اختلال در روند صادرات این محصول می‌تواند پیامدهای اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد و معیشت هزاران خانواده کشاورز را تحت تاثیر قرار دهد.

وی با انتقاد از برخورد برخی نهادها، افزود: در حالی که صادرکنندگان برای خروج زعفران از کشور و حفظ بازارهای خارجی تلاش می‌کنند، انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول به جای ایجاد مانع، همکاری‌های لازم را برای تسهیل صادرات انجام دهند.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی با اشاره به آمارهای اعلام‌شده از سوی نمایندگان مجلس درباره افزایش تولید زعفران، تصریح کرد: بر اساس این آمارها، تولید زعفران با افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی مواجه شده است. اگر ظرفیت صادراتی کشور متناسب با این رشد افزایش پیدا نکند، کشاورزان با بحران جدی روبه‌رو خواهند شد. انتظار می‌رود با اتخاذ تدابیر مناسب و تسهیل فرآیند صادرات، زمینه عرضه زعفران ایران در بازارهای جهانی فراهم شود؛ چراکه معیشت حدود ۷۰۰ هزار بهره‌بردار و ۷۰ هزار خانواده به این محصول وابسته است و هرگونه اختلال در روند صادرات می‌تواند زندگی و فعالیت اقتصادی این افراد را با چالش مواجه کند.

 میری با اشاره به ضرورت ایجاد مسیرهای جایگزین صادراتی و ترانزیت از مسیر افغانستان، بیان کرد: برای استفاده از این مسیر، به توافق‌هایی در سطح دولت‌های دو کشور نیاز داریم تا امکان ترانزیت زعفران از طریق افغانستان فراهم شود. این اقدام می‌تواند برای هر دو کشور منفعت داشته باشد؛ زیرا از یک سو، امکان انتقال محصول به بازارهای هدف فراهم می‌شود و از سوی دیگر، افغانستان نیز از مزایای اقتصادی ترانزیت بهره‌مند خواهد شد. تسهیل این مسیر می‌تواند بخشی از مشکلات فعلی صادرکنندگان را کاهش دهد و از افزایش فشار بر بازار داخلی جلوگیری کند.

وی با اشاره به پیامدهای محدودیت‌های صادراتی بر جایگاه جهانی زعفران ایران، خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه ایران یکی از منابع اصلی تامین زعفران در جهان است، هنگامی که مسیرهای قانونی صادرات با چالش مواجه می‌شوند، زمینه برای افزایش قاچاق این محصول نیز فراهم می‌گردد. از سوی دیگر، با نوعی رقابت تبلیغاتی از سوی رقبای جهانی مواجه هستیم. آن‌ها با استفاده از مشکلات لجستیکی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، به خریداران در کشورهای هدف القا می‌کنند که ایران دیگر قادر به تامین زعفران نیست یا در صورت عرضه محصول، قیمت آن به دلیل ریسک‌های موجود، ۳۰ تا ۴۰ درصد بیشتر از حد معمول خواهد بود.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی تصریح کرد: این شرایط باعث می‌شود بخشی از مشتریان وفادار ایران نیز در معرض تهدید قرار بگیرند و بازارهایی که طی سال‌ها برای به دست آوردن آن‌ها تلاش شده، با خطر از دست رفتن مواجه شوند. هنگامی که مسیرهای رسمی صادرات با محدودیت روبه‌رو می‌شوند و پاسخگوی نیاز بازار نیستند، برخی تجار نیز به دلیل ضرورت تامین محصول به سمت روش‌های غیرقانونی سوق پیدا می‌کنند؛ موضوعی که آسیب بزرگی به اقتصاد کشور وارد می‌کند.

وی ادامه داد: در حال حاضر، شاهد از دست رفتن برخی مشتریان قدیمی هستیم. برای نمونه، در بازارهایی مانند هند که در گذشته مشتریان وفاداری داشتیم، برخی تجار اعلام می‌کنند که دیگر نمی‌توانند از طریق کانال‌های رسمی با ایران همکاری کنند؛ زیرا نگران‌اند که ایران نتواند نیاز آن‌ها را به‌موقع تامین کند یا قیمت محصول به دلیل محدودیت‌های موجود بسیار افزایش یابد. این وضعیت اعتماد مشتریان را تحت تاثیر قرار می‌دهد و فرصت را برای رقبای ایران فراهم می‌کند تا سهم بیشتری از بازارهای جهانی به دست آورند. ادامه چنین روندی می‌تواند جایگاه زعفران ایران را که حاصل سال‌ها فعالیت تولیدکنندگان و صادرکنندگان است، با تهدید جدی مواجه کند.

میری با اشاره به تاثیر  سیاست‌های ارزی بر توان رقابتی صادرکنندگان، اظهار کرد: مشکلات ما تنها به فرایند صادرات و انتقال کالا محدود نمی‌شود، بلکه نحوه مدیریت ارز حاصل از صادرات نیز به یکی از چالش‌های اصلی تبدیل شده است. صادرکنندگان وظیفه قانونی خود را برای بازگرداندن ارز حاصل از صادرات به کشور انجام می‌دهند، اما تفاوت قابل‌توجه میان نرخ ارز دریافتی و نرخ آن در بازار، فشار اقتصادی زیادی بر فعالیت آن‌ها وارد می‌کند. در چنین شرایطی، صادرکننده علاوه بر تحمل هزینه‌های حمل‌ونقل، محدودیت‌های تجاری و ریسک‌های صادراتی، با مشکلات مربوط به بازگشت ارز نیز مواجه است.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی با انتقاد از مشکلات ارزی صادرکنندگان، بیان کرد: صادرکنندگان برای انتقال زعفران به بازارهای خارجی با هزینه‌ها و ریسک‌های زیادی روبه‌رو هستند، اما تفاوت نرخ ارز حاصل از صادرات با نرخ آن در بازار نیز فشار مالی مضاعفی به آن‌ها وارد می‌کند. در چنین شرایطی، ادامه صادرات با قیمت‌های فعلی می‌تواند انگیزه صادرکنندگان را برای فعالیت در بازارهای جهانی کاهش دهد. لازم است در تعیین قیمت صادراتی زعفران، هزینه‌ها و مشکلات پیش‌روی صادرکنندگان نیز در نظر گرفته شود تا آن‌ها بتوانند ضمن انجام تعهدات ارزی خود، با شرایط اقتصادی مناسب‌تری به فعالیت ادامه دهند.

وی با تاکید بر ضرورت حمایت از تولیدکنندگان، اظهار کرد: درخواست ما دریافت تسهیلات یا مشوق‌های ویژه برای صادرکنندگان نیست، بلکه نگرانی اصلی، وضعیت کشاورزانی است که با افزایش هزینه‌های تولید مواجه‌اند. کشت هر هکتار زعفران هزینه‌های سنگینی از جمله تامین آب، کود و دستمزد نیروی کار را به کشاورز تحمیل می‌کند و هزینه‌های تولید به صدها میلیون تومان می‌رسد. با این حال، در فصل برداشت این نگرانی وجود دارد که کشاورز نتواند محصول خود را با قیمتی بفروشد که هزینه‌های تولیدش را جبران کند. اگر از کشاورزان حمایت نشود و هزینه‌های تولید آن‌ها تامین نگردد، ادامه کشت زعفران با مشکل مواجه خواهد شد و در نتیجه، صادرات این محصول نیز کاهش می‌یابد. بنابراین، لازم است با حمایت از کشاورزان و فراهم کردن شرایط مناسب برای تولید، انگیزه آن‌ها برای ادامه کشت حفظ شود.

میری با اشاره به  ضرورت تامین نقدینگی زعفران‌کاران، تصریح کرد: پیشنهاد ما تشکیل صندوق‌های حمایتی است تا با خرید زعفران یا پرداخت بخشی از بهای محصول، به تامین نقدینگی کشاورزان کمک کنند. این صندوق‌ها می‌توانند هنگام تحویل محصول، بخشی از بهای زعفران را به‌صورت فوری به کشاورز پرداخت کنند و مابقی مبلغ را طبق سازوکاری مشخص در زمان دیگری بپردازند. به این ترتیب، کشاورز در روزهای ابتدایی فصل برداشت که معمولا با مشکلات مالی بیشتری روبه‌روست، مجبور نمی‌شود برای تامین هزینه‌های زندگی و تولید، محصول خود را با قیمت پایین بفروشد. با پیگیری‌های دکتر زنگنه، نماینده مجلس، در زمینه حمایت از کشاورزان و تشکیل صندوق‌های حمایتی، اقداماتی انجام شده است که امیدواریم هرچه سریع‌تر به مرحله اجرا برسند.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی با اشاره به جایگاه خراسان رضوی در صادرات زعفران کشور، تاکید کرد: حدود ۹۰ درصد صادرات زعفران ایران از این استان انجام می‌شود؛ بنابراین، تصمیم‌هایی که درباره این محصول گرفته می‌شود، تاثیر مستقیمی بر اقتصاد استان، معیشت کشاورزان و فعالیت صادرکنندگان خواهد داشت.

پیش‌بینی برداشت ۲۶۰ تا ۲۸۰ تن زعفران در خراسان رضوی

در ادامه، علی‌اصغر امانیان، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ظرفیت تولید زعفران در این استان، اظهار کرد: خراسان رضوی با سطح زیر کشت حدود ۱۰۰ هزار هکتار، بزرگ‌ترین تولیدکننده زعفران کشور است و پیش‌بینی می‌شود تولید سالانه این محصول به ۲۶۰ تا ۲۸۰ تن برسد. متوسط ارزآوری این محصول حدود ۲۰۰ میلیون دلار برآورد می‌شود. همچنین با توجه به شرایط اقتصادی، افزایش سطح زیر کشت از سوی برخی کشاورزان مشاهده شده است.

وی با بیان اینکه بیش از ۸۰ درصد زعفران تولیدی کشور به کشورهای منطقه اوراسیا، شرق آسیا و برخی کشورهای اروپایی صادر می‌شود، افزود: به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان اصلی زعفران در جهان، نیازمند ثبت یک نشان جغرافیایی مشخص به نام زعفران ایران یا زعفران خراسان بوده‌ایم؛ زیرا در حال حاضر، محصولات استان‌های مختلف گاهی با نام‌های متفاوت به بازارهای خارجی عرضه می‌شوند. برای نخستین بار، اقدامات اولیه و جلسات مربوط به ثبت نشان جغرافیایی (GI) زعفران خراسان و ایران انجام شده است. این اقدام می‌تواند گام مهمی در معرفی محصول با هویت مشخص ایرانی در بازارهای جهانی باشد.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی تصریح کرد: اختصاص کد مشخص به زعفران ایرانی و تایید آن در بازارهای هدف، از جمله اروپا، امکان شناسایی و رهگیری محصول را فراهم می‌کند و به تشخیص بهتر اصالت، کیفیت و محل تولید آن کمک خواهد کرد. این اقدام همچنین می‌تواند پاسخ‌گوی مطالبه خریداران خارجی برای اطمینان از اصالت و کیفیت زعفران باشد. امیدواریم با پیگیری مشترک بخش دولتی و خصوصی، فرایند ثبت نشان جغرافیایی زعفران هرچه سریع‌تر به نتیجه برسد و زمینه تقویت برند زعفران ایران در بازارهای بین‌المللی فراهم شود.

امانیان با اشاره به تاثیر پدیده ال‌نینو بر شرایط جوی فصل برداشت زعفران، بیان کرد: خراسان رضوی امسال نیز از آثار احتمالی این پدیده تاثیر خواهد پذیرفت. بر اساس نشست‌های فنی برگزارشده با کارشناسان اداره کل هواشناسی، پیش‌بینی می‌شود بارندگی‌ها در استان از ۲۰ مهرماه آغاز شود و در آبان‌ماه شاهد بارش‌هایی بیش از حد نرمال باشیم؛ هرچند افزایش دما نیز پیش‌بینی شده است.

وی ادامه داد: با توجه به پیش‌بینی‌های جوی، اطلاعیه‌ای برای آگاهی زعفران‌کاران صادر شده است و توصیه می‌کنیم کشاورزان نخستین آبیاری مزارع خود را در اولین فرصت انجام دهند و آن را به اواخر مهرماه یا آبان‌ماه موکول نکنند؛ چراکه تاخیر در آبیاری ممکن است با بارندگی‌های پیش‌رو هم‌زمان شود و افزایش رطوبت، خطر پوسیدگی گل‌های زعفران را افزایش دهد. همچنین، هم‌زمانی این شرایط با سرمای احتمالی می‌تواند به محصول خسارت وارد کند. در صورت مدیریت صحیح مزارع و رعایت توصیه‌های فنی از سوی کشاورزان، پیش‌بینی می‌شود امکان دستیابی به تولید حدود ۲۶۰ تن زعفران فراهم شود. امیدواریم با اجرای این تدابیر، خسارت‌های احتمالی به حداقل برسد و برداشت امسال با عملکرد مطلوبی همراه باشد.

پیگیری اعتبارات حمایتی و صندوق‌های بورس برای زعفران‌کاران

رامین اسمی، رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای حمایت از کشاورزان و ارتقای کیفیت محصول، اظهار کرد: در آستانه فصل برداشت، برنامه‌های مختلفی برای حمایت از زعفران‌کاران، تامین اعتبارات مورد نیاز و بهبود شرایط تولید و فرآوری در حال پیگیری است.  نمایندگان مجلس و مسئولان در تهران رایزنی‌هایی را برای حمایت از کشاورزان آغاز کرده‌اند و با پیگیری‌های دکتر زنگنه و سایر مسئولان، راهکارهای فعال‌سازی ظرفیت صندوق‌های کارگزاری بورس، شرکت‌های اعتباری، سازمان تعاون و بخش خصوصی در دست بررسی است.

وی افزود: هدف از این اقدامات آن است که نهادهای برخوردار از منابع مالی و اعتبارات کافی، در اوج فصل برداشت که معمولا با کاهش قیمت زعفران همراه است، وارد بازار شوند و از طریق خرید محصول یا تامین مالی تولیدکنندگان، از افت شدید قیمت‌ها جلوگیری کنند.

رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به اهمیت حمایت از کشاورزان در روزهای ابتدایی فصل برداشت، گفت: در این دوره، قیمت‌ها هنوز به تعادل نرسیده‌اند و حمایت به‌موقع می‌تواند به کشاورزان کمک کند تا بدون فشار مالی و با شرایط مناسب‌تری محصول خود را به بازار عرضه کنند. وزارت جهاد کشاورزی نیز پیگیری‌های لازم را برای تامین اعتبارات مورد نیاز از طریق دولت انجام می‌دهد تا در صورت کاهش قیمت زعفران در بازارهای داخلی یا جهانی، امکان حمایت مالی از کشاورزان فراهم شود و ظرفیت تولید این محصول آسیب نبیند.

اسمی  با اشاره به نقش آموزش در مدیریت بازار، بیان کرد: در کنار برنامه‌های حمایتی، آموزش‌هایی به کشاورزان ارائه شده است تا با آگاهی بیشتر از شرایط بازار، از عرضه یک‌باره تمام محصول در ابتدای فصل برداشت خودداری کنند. مدیریت صحیح عرضه می‌تواند از افزایش فشار بر قیمت‌ها جلوگیری کرده و به ایجاد تعادل در بازار کمک کند. به همین دلیل، آگاهی کشاورزان از شرایط عرضه و تقاضا و زمان مناسب فروش محصول نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.

وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای ارتقای کیفیت فرآوری زعفران، خاطرنشان کرد: استفاده از روش‌های بهداشتی و استاندارد در فرآوری محصول، نقش مهمی در حفظ کیفیت زعفران دارد. در همین راستا، استفاده از دستگاه‌های خشک‌کن استاندارد برای کاهش سریع رطوبت محصول و همچنین نظارت بر رعایت اصول بهداشتی در محل‌های نگهداری زعفران، از جمله اقداماتی است که برای جلوگیری از آلودگی و حفظ کیفیت محصول پس از برداشت دنبال می‌شود.

رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به چالش‌های برداشت و فرآوری زعفران، گفت: حجم بالای تولید و دستی بودن بخش عمده‌ای از مراحل برداشت و فرآوری، مدیریت نیروی انسانی را در فصل برداشت با دشواری‌هایی همراه می‌کند. از این رو، آموزش مستمر کشاورزان از طریق برگزاری دوره‌های آموزشی و کلاس‌های آنلاین در دستور کار قرار گرفته است تا دانش فنی آن‌ها ارتقا یابد و با روش‌های صحیح برداشت و فرآوری زعفران آشنا شوند.

وی با اشاره به تمهیدات اندیشیده‌شده برای تامین نیروی کار در فصل برداشت زعفران، اظهار کرد: با توجه به تفاوت زمان برداشت در مناطق سردسیر و گرمسیر، تلاش می‌شود نیروی کار مورد نیاز از شهرستان‌های مجاوری تامین شود که هنوز فصل برداشت زعفران در آن‌ها آغاز نشده است. این اقدام می‌تواند به تسریع روند برداشت و فرآوری محصول و انجام این مراحل با دقت بیشتر کمک کند.

اسمی با تاکید بر اهمیت سلامت پیاز زعفران در حفظ پایداری تولید و افزایش عملکرد مزارع، گفت: برای جلوگیری از انتقال آفات و بیماری‌ها هنگام جابه‌جایی پیاز زعفران میان مناطق مختلف، دستورالعمل‌های بهداشتی و پروتکل‌های ضدعفونی از سوی سازمان حفظ نباتات تدوین شده است. یکی از اقدامات مهم انجام‌شده در استان، دریافت مجوز احداث مزارع مادری زعفران از موسسه ثبت و گواهی بذر است. این مزارع با هدف تولید پیازهای سالم، استاندارد و باکیفیت ایجاد می‌شوند و تمام مراحل کشت در آن‌ها زیر نظر کارشناسان گیاه‌پزشکی و با رعایت ضوابط فنی و بهداشتی انجام می‌گیرد.

رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی ادامه داد: در این مزارع، تولید پیازهای سالم و باکیفیت درشت در اولویت قرار دارد تا در سال‌های آینده، مواد کشت مناسب در اختیار کشاورزان قرار گیرد و زمینه افزایش عملکرد مزارع زعفران فراهم شود. نظارت‌های گیاه‌پزشکی و رعایت استانداردهای بهداشتی در تولید و جابه‌جایی پیاز زعفران، علاوه بر کاهش خطر انتقال آفات و بیماری‌ها، نقش مهمی در حفظ سلامت مزارع و پایداری تولید این محصول در سال‌های آینده دارد.

اسمی با اشاره به تاثیر احتمالی تغییرات جوی بر فصل برداشت زعفران، اظهار کرد: آثار احتمالی پدیده ال‌نینو و بارندگی‌های پیش‌رو در حال بررسی است و به کشاورزان توصیه شده است با مدیریت صحیح آبیاری، از آبیاری بیش از حد در دوره برداشت خودداری کنند؛ چراکه افزایش رطوبت ناشی از بارندگی یا آبیاری نامناسب می‌تواند به گل‌های زعفران آسیب برساند و کیفیت محصول نهایی را کاهش دهد. رعایت توصیه‌های فنی و مدیریت دقیق شرایط مزرعه برای کاهش خسارت‌های احتمالی ضروری است. در همین راستا، مجموعه‌ای از توصیه‌ها و اقدامات فنی در زمینه مدیریت آبیاری، کنترل آفات و بیماری‌ها، بهبود فرآوری، استفاده از پیازهای استاندارد و آموزش کشاورزان دنبال می‌شود تا ضمن حفظ کیفیت زعفران، زمینه پایداری تولید این محصول نیز فراهم شود.

حفظ جایگاه جهانی زعفران ایران نیازمند حمایت عملی است

آنچه از دیدگاه‌های فعالان بخش خصوصی و مسئولان کشاورزی برمی‌آید، این است که زعفران تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه بخشی از امنیت اقتصادی و هویت تجاری ایران در بازارهای جهانی به شمار می‌رود. حفظ جایگاه ایران در تولید و صادرات این محصول، مستلزم حمایت عملی از کشاورزان در برابر هزینه‌های فزاینده تولید و رفع موانع پیش‌روی صادرات است. در غیر این صورت، تداوم این شرایط می‌تواند به تضعیف جایگاه جهانی زعفران ایران منجر شود. اکنون زمان آن رسیده است که حمایت از زعفران، از تاکید و وعده فراتر رود و با تصمیم‌های موثر و اقدامات اجرایی همراه شود؛ پیش از آنکه فرصت حفظ و تقویت جایگاه ایران در بازارهای جهانی از دست برود.