روستا و عشایر؛ از ویترین فرهنگ ایرانی تا مطالبه اشتغال و عدالت اقتصادی

به گزارش بازارکار، این نمایشگاه فرصتی برای معرفی توانمندی‌های روستاییان و عشایر بود؛ جوامعی که علاوه بر نقش مهم در حفظ میراث فرهنگی و هویت ملی، سهمی اساسی در تولید محصولات کشاورزی و دامی، تأمین امنیت غذایی، توسعه صنایع‌دستی و رونق اقتصاد محلی دارند. با این حال، پیام اصلی این رویداد را باید فراتر از نمایش فرهنگ و محصولات بومی جست‌و‌جو کرد: چگونه می‌توان ظرفیت‌های موجود در روستا‌ها و مناطق عشایری را به درآمد پایدار، اشتغال، افزایش بهره‌وری و بهبود کیفیت زندگی تبدیل کرد؟

در این دوره، بیش از ۴۰۰ غرفه برای معرفی ظرفیت‌های استان‌ها، عرضه محصولات محلی و ارائه دستاورد‌های شرکت‌های دانش‌بنیان پیش‌بینی شده بود. همچنین اجرای برنامه‌های موسیقی و آیینی اقوام، برپایی سیاه‌چادر‌های عشایری، معرفی الگو‌های سکونتگاه‌های روستایی و برگزاری نشست‌های تخصصی، بخشی از برنامه‌های نمایشگاه را تشکیل می‌داد.

در کنار جنبه‌های فرهنگی، حضور تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی فرصتی برای عرضه مستقیم محصولات، آشنایی با بازار‌های جدید و ایجاد ارتباط میان کسب‌وکار‌های محلی و خریداران فراهم می‌کرد؛ ظرفیتی که در صورت تداوم ارتباطات شکل‌گرفته پس از نمایشگاه، می‌تواند به توسعه بازار محصولات روستایی و عشایری کمک کند.

حسین‌زاده: ظرفیت‌های روستا و عشایر باید به ثروت تبدیل شود

مهندس عبدالکریم حسین‌زاده، معاون رئیس‌جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم کشور، با تأکید بر ظرفیت‌های جامعه روستایی و عشایری، سرمایه‌گذاری بر این توانمندی‌ها را ضرورتی برای توسعه متوازن کشور دانست.

او با اشاره به تجربه بازدید‌های میدانی از مناطق مختلف کشور، بر ضرورت شناسایی استعداد‌ها و امکانات محلی پیش از تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری تأکید کرد و گفت جامعه عشایری سرشار از ظرفیت‌هایی است که در صورت شناسایی، حمایت و تبدیل‌شدن به ثروت ملموس، می‌تواند در توسعه اقتصادی مناطق محروم نقش‌آفرین باشد.

حسین‌زاده با تأکید بر ضرورت حفظ عزت و کرامت روستاییان و عشایر، خاطرنشان کرد که این جوامع نباید به حاشیه رانده شوند. از نگاه او، توسعه زمانی محقق می‌شود که همه بخش‌های جامعه، فارغ از محل سکونت، از فرصت‌های عادلانه برای مشارکت در اقتصاد و بهره‌مندی از امکانات برخوردار باشند.

این رویکرد، ضرورت تغییر نگاه به روستا را نیز برجسته می‌کند؛ روستا نباید صرفاً منطقه‌ای نیازمند حمایت‌های دولتی تلقی شود، بلکه می‌تواند با تکیه بر منابع طبیعی، مهارت‌های بومی، نیروی انسانی و ظرفیت‌های تولیدی، به یکی از کانون‌های مهم ایجاد ارزش افزوده و اشتغال تبدیل شود.

دوازده زنجیره ارزش برای رونق تولید محلی

محمدابراهیم حسن‌نژاد، معاون زیربنایی و اقتصادی معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم کشور، نیز با اشاره به تنوع ظرفیت‌های مناطق مختلف ایران، بر نقش زنجیره‌های ارزش در تقویت تولید محلی و ایجاد ارزش افزوده تأکید کرد.

به گفته او، در نمایشگاه امسال ۱۲ زنجیره ارزش کلیدی حضور داشتند و در کنار غرفه‌های نمایشگاهی، برنامه‌های آموزشی و ترویجی و نشست‌های تخصصی با مشارکت تشکل‌های روستایی و عشایری برگزار شد.

حسن‌نژاد با اشاره به حضور دستگاه‌های اجرایی در کنار بخش مردمی نمایشگاه، از عرضه مستقیم محصولات در غرفه‌های روباز و معرفی الگو‌های سکونتگاه‌های روستایی در ۲۰ استان خبر داد. همچنین دعوت از بازرگانان و فعالان اقتصادی با هدف ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و بازار‌های گسترده‌تر انجام شد.

توجه به زنجیره ارزش از آن جهت اهمیت دارد که تولید محصول، به‌تنهایی تضمین‌کننده درآمد مناسب برای تولیدکننده نیست. دسترسی به مواد اولیه، تأمین مالی، فرآوری، بسته‌بندی، استانداردسازی، حمل‌ونقل، بازاریابی و فروش، حلقه‌هایی هستند که عملکرد آنها میزان سودآوری فعالیت‌های روستایی را تعیین می‌کند.

از این منظر، نمایشگاه زمانی می‌تواند به توسعه اقتصادی روستا کمک کند که ارتباط میان تولیدکنندگان و خریداران به همکاری‌های پایدار تجاری تبدیل شود و محصولات محلی، علاوه بر بازار‌های محدود منطقه‌ای، امکان حضور در بازار‌های ملی و حتی صادراتی را پیدا کنند.

عشایر؛ ستون امنیت غذایی و ظرفیت مغفول اقتصاد ملی

جهانبخش میرزاوند، رئیس سازمان امور عشایر ایران، در این نمایشگاه بر نقش جامعه عشایری در تأمین امنیت غذایی، حفظ مرز‌ها و تقویت اقتصاد مقاومتی تأکید کرد.

به گفته او، عشایر ایران حدود ۲۵ درصد گوشت قرمز کشور را تأمین می‌کنند و در گستره‌ای نزدیک به ۵۰ میلیون هکتار، با اتکا به ۳۰۰ هزار گله و ۲۷ نژاد بومی و منحصر‌به‌فرد فعالیت دارند.

میرزاوند معتقد است ظرفیت تولید جامعه عشایری با ورود فناوری‌های دانش‌بنیان، اصلاح روش‌های پرورش دام و افزایش بهره‌وری قابل ارتقاست. او همچنین نسبت به پیامد‌های بی‌توجهی به مطالبات عشایر هشدار داد و کوچ اجباری به شهر‌ها و افزایش حاشیه‌نشینی را از پیامد‌های احتمالی تضعیف معیشت این جامعه دانست.

از نگاه رئیس سازمان امور عشایر، حمایت از تولید عشایری صرفاً یک اقدام حمایتی نیست؛ بلکه با امنیت غذایی، حفظ مراتع و جنگل‌ها، پایداری جمعیت در مناطق مرزی و کاهش وابستگی به واردات ارتباط دارد.

در چنین شرایطی، توسعه زنجیره ارزش محصولات دامی، حمایت از صنایع‌دستی عشایری، بهبود دسترسی به بازار و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین می‌تواند به افزایش درآمد خانوار‌های عشایری و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار کمک کند.

میرزاوند همچنین خواستار بهبود زیرساخت‌های ارتباطی، اتصال مدارس شبانه‌روزی عشایری به شبکه فیبر نوری و گسترش پوشش تلفن همراه در مناطق عشایری شد؛ اقداماتی که علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی، می‌توانند دسترسی تولیدکنندگان به خدمات، آموزش و بازار را تسهیل کنند.

اینترنت و فناوری؛ حلقه اتصال تولیدکننده به بازار

سیدستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، نیز در جریان بازدید از نمایشگاه، بر ضرورت توسعه عدالت ارتباطی و بازگرداندن اقتصاد روستا به متن سیاست‌گذاری‌های کشور تأکید کرد.

به گفته او، پوشش اینترنت در روستا‌های هدف با جمعیت بیش از ۲۰ خانوار به ۸۲ درصد رسیده و در چارچوب برنامه‌های دولت چهاردهم، ۱۸ هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری برای ارتقای زیرساخت‌های ارتباطی مناطق روستایی اختصاص یافته است.

هاشمی همچنین از برنامه‌های مرتبط با هوشمندسازی مدارس عشایری و توسعه خدمات پستی در مناطق روستایی سخن گفت و تأکید کرد که توسعه ارتباطات دیجیتال می‌تواند به تقویت زنجیره ارزش محصولات روستایی و عشایری کمک کند.

فناوری در اقتصاد روستا تنها به دسترسی به اینترنت محدود نمی‌شود. فروش اینترنتی محصولات، معرفی مستقیم تولیدکنندگان، بازاریابی دیجیتال، آموزش مهارت‌های جدید، توسعه گردشگری روستایی و دسترسی به اطلاعات قیمت‌ها از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند به افزایش قدرت رقابت کسب‌وکار‌های محلی منجر شود.

در صورت فراهم‌شدن زیرساخت مناسب و آموزش فعالان محلی، ابزار‌های دیجیتال می‌توانند بخشی از فاصله میان تولیدکننده و مصرف‌کننده را کاهش دهند و زمینه فروش مستقیم محصولات را فراهم کنند. چنین رویکردی به‌ویژه برای کسب‌وکار‌های کوچک و خانوادگی اهمیت دارد؛ کسب‌وکار‌هایی که گاه به دلیل محدودیت در بازاریابی و توزیع، سهم اندکی از ارزش نهایی محصول نصیبشان می‌شود.

تمرکززدایی؛ مطالبه‌ای برای توسعه متناسب با نیاز‌های محلی

موسی‌الرضا حاجبگلو، رئیس شورای عالی استان‌ها، با اشاره به چالش‌های توسعه روستایی، بر ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و پرهیز از پراکندگی منابع تأکید کرد.

او معتقد است تعدد نهاد‌های فعال در روستاها، در صورت نبود هماهنگی و سیاست‌گذاری یکپارچه، می‌تواند اثربخشی برنامه‌های حمایتی را کاهش دهد. از این منظر، هم‌افزایی منابع و هماهنگ‌کردن برنامه‌های دستگاه‌های مختلف، یکی از پیش‌نیاز‌های دستیابی به توسعه پایدار در مناطق روستایی است.

حاجبگلو همچنین بر ضرورت توجه به تجربه زیسته روستاییان در تصمیم‌گیری‌ها تأکید کرد و خواستار تقویت نقش مدیریت محلی شد.

در همین زمینه، یکی از نمایندگان شورای عالی روستا‌ها نیز با اشاره به تفاوت شرایط جغرافیایی و اقتصادی مناطق مختلف کشور، بر ضرورت واگذاری امور به خود روستاییان تأکید کرد.

او مشکلاتی همچون فاصله زیاد برخی روستا‌ها تا مراکز خدماتی، دشواری دسترسی به سوخت، موانع اداری پیش روی راه‌اندازی کسب‌وکار‌ها و تأخیر در تأمین زمین و زیرساخت‌های مسکن روستایی را از جمله چالش‌های موجود دانست.

این مطالبات نشان می‌دهد که توسعه روستایی با اجرای طرح‌های حمایتی پراکنده به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. سیاست‌های توسعه باید با توجه به شرایط هر منطقه، ظرفیت‌های تولیدی، نیاز‌های زیرساختی و اولویت‌های مردم محلی طراحی شوند.

تقویت شورا‌های روستایی، افزایش اختیار مدیران محلی، کاهش بروکراسی و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول می‌تواند مسیر راه‌اندازی کسب‌وکار‌ها را کوتاه‌تر و استفاده از منابع را اثربخش‌تر کند.

دانش‌بنیان‌ها و اشتغال؛ ظرفیت تازه برای اقتصاد روستا

یکی از بخش‌های قابل توجه نمایشگاه، حضور شرکت‌های دانش‌بنیان و معرفی دستاورد‌های فناورانه بود. این بخش، پیوند میان دانش، فناوری و تولید محلی را به‌عنوان یکی از مسیر‌های توسعه اقتصادی مناطق روستایی برجسته می‌کرد.

ورود فناوری به حوزه‌هایی مانند کشاورزی، دامپروری، فرآوری محصولات غذایی، مدیریت منابع آب، صنایع‌دستی و گردشگری می‌تواند بهره‌وری را افزایش دهد و زمینه ایجاد مشاغل تخصصی‌تر را فراهم کند.

برای مثال، به‌کارگیری روش‌های نوین در نگهداری و فرآوری محصولات کشاورزی می‌تواند ضایعات را کاهش دهد و امکان عرضه محصول در بازه زمانی طولانی‌تری را فراهم سازد. همچنین استفاده از فناوری‌های ارتباطی و سامانه‌های فروش آنلاین می‌تواند دسترسی تولیدکنندگان به بازار‌های جدید را افزایش دهد.

با این حال، توسعه کسب‌وکار‌های دانش‌بنیان در روستا‌ها به فراهم‌شدن مجموعه‌ای از شرایط نیاز دارد؛ از جمله دسترسی به سرمایه، زیرساخت مناسب، نیروی انسانی ماهر، خدمات مشاوره‌ای، بازار فروش و امکان همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز فناوری.

در این چارچوب، حمایت از کارآفرینان محلی و جوانان روستایی باید به‌گونه‌ای باشد که آنان بتوانند ایده‌های خود را به کسب‌وکار‌های پایدار تبدیل کنند. ایجاد فرصت‌های شغلی در محل زندگی، علاوه بر افزایش درآمد خانوارها، می‌تواند انگیزه مهاجرت به شهر‌های بزرگ را کاهش دهد.

پولی‌شدن بازدید در روز سوم؛ پرسشی درباره شفافیت و اطلاع‌رسانی

در کنار ظرفیت‌های فرهنگی و اقتصادی نمایشگاه، تغییر شرایط ورود بازدیدکنندگان در روز سوم برگزاری، پرسش‌هایی را درباره نحوه اطلاع‌رسانی و تصمیم‌گیری برگزارکنندگان مطرح کرد.

مصطفی برجساز از غرفه زرندیه و ساوه استان مرکزی در این زمینه  به بازارکار می گوید: در روز های ابتدایی خبری از دریافت وجه نبود و ما از این موضوع خبر نداریم.

این فعال حوزه روستایی و عشایری می افزاید: دولت با طلاع رسانی و برگزاری رایگان این نمایشگاه ها می تواند به رونق تولید روستایی بویژه عشایری کمک کند.

بر اساس اطلاعات موجود در گزارش‌های اولیه، بازدید از نمایشگاه در روز سوم با دریافت ورودی همراه شد؛ با این حال، توضیح رسمی و مستندی درباره علت این تصمیم، میزان هزینه ورودی یا مرجع تصویب آن در اطلاعات در دسترس ارائه نشده است؛ بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت این اقدام با هدف مدیریت جمعیت، تأمین هزینه‌های برگزاری یا به دلیل دیگری انجام شده است.

پرسش اصلی این است که چرا شرایط ورود در میانه برگزاری تغییر کرد و آیا این موضوع از ابتدا در برنامه نمایشگاه پیش‌بینی شده بود یا تصمیمی تازه بود؟

دریافت ورودی به‌خودی‌خود لزوماً به معنای ضعف در برگزاری یک رویداد نیست؛ اما در نمایشگاهی با ماهیت عمومی، فرهنگی و اقتصادی، اطلاع‌رسانی شفاف درباره هزینه‌ها و شرایط ورود اهمیت زیادی دارد. شهروندان باید پیش از مراجعه بدانند که آیا بازدید رایگان است یا نیاز به تهیه بلیت دارد.

برخی بازدیدکنندگان نیز از محدودبودن اطلاع‌رسانی درباره نمایشگاه انتقاد داشتند و معتقد بودند معرفی گسترده‌تر رویداد در سطح شهر و رسانه‌ها می‌توانست به افزایش استقبال عمومی کمک کند.

با توجه به اینکه این نمایشگاه علاوه بر فعالان اقتصادی، خانواده‌ها، جوانان و علاقه‌مندان به فرهنگ اقوام ایرانی را نیز مخاطب قرار می‌دهد، اطلاع‌رسانی به‌موقع درباره برنامه‌ها، ساعات بازدید و شرایط ورود می‌تواند به ارتقای تجربه بازدیدکنندگان کمک کند.

در این زمینه، انتشار توضیح رسمی برگزارکنندگان درباره علت دریافت ورودی در روز سوم، می‌تواند به روشن‌شدن موضوع و پاسخ‌گویی به پرسش‌های شهروندان کمک کند.

نمایشگاه زمانی موفق است که دستاورد آن به روستا بازگردد

ششمین نمایشگاه بین‌المللی توانمندی‌های روستاییان و عشایر، تصویری از تنوع فرهنگی، ظرفیت‌های تولیدی و توانمندی‌های اقتصادی مناطق مختلف کشور ارائه کرد؛ اما ارزیابی نهایی چنین رویدادی نباید تنها بر تعداد غرفه‌ها، برنامه‌های آیینی یا میزان استقبال بازدیدکنندگان استوار باشد.

معیار مهم‌تر، میزان تأثیر نمایشگاه بر زندگی تولیدکنندگان و کسب‌وکار‌های محلی است. آیا حضور در این رویداد به افزایش فروش محصولات منجر می‌شود؟ آیا ارتباطات تجاری ایجادشده پس از پایان نمایشگاه ادامه می‌یابد؟ آیا تولیدکنندگان به بازار‌های تازه دسترسی پیدا می‌کنند و آیا زمینه‌ای برای سرمایه‌گذاری و ایجاد اشتغال در مناطق روستایی فراهم می‌شود؟

پاسخ به این پرسش‌ها، نیازمند پیگیری نتایج نمایشگاه پس از پایان برگزاری آن است. ایجاد بانک اطلاعاتی تولیدکنندگان، معرفی محصولات به خریداران عمده، تسهیل دسترسی به تسهیلات، حمایت از استانداردسازی و بسته‌بندی و پیگیری توافق‌های تجاری می‌تواند آثار این رویداد را ماندگارتر کند.

روستا و عشایر ایران از سرمایه‌های انسانی، فرهنگی و اقتصادی ارزشمندی برخوردارند. با این حال، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها به سیاست‌گذاری منسجم، زیرساخت مناسب، سرمایه‌گذاری، دسترسی عادلانه به بازار و مشارکت واقعی مردم محلی نیاز دارد.

در نهایت، موفقیت نمایشگاه زمانی معنا پیدا می‌کند که محصولات عرضه‌شده در تهران، در ماه‌ها و سال‌های آینده به فروش بیشتر، درآمد پایدارتر، اشتغال جوانان و تقویت معیشت خانوار‌های روستایی و عشایری منجر شوند. نمایشگاه می‌تواند نقطه آغاز این مسیر باشد؛ اما تحقق هدف نهایی، به اقداماتی فراتر از چهار روز برگزاری و پیوندی پایدار میان تولید محلی، فناوری، سرمایه‌گذاری و بازار نیاز دارد.

گزارش: امیر علی بینام