«حقیقتِ» امید با زنی که بذر اشتغال کاشت است

به گزارش بازارکار به نقل از ایرنا، اشتغال زنان به ویژه آنان که بار سنگین تامین معاش خانواده را به تنهایی یا در شرایط دشوار اقتصادی بر دوش می‌کشند تنها یک موضوع اقتصادی نیست بلکه مساله‌ای اجتماعی است که با کرامت انسانی، امنیت روانی، آینده فرزندان و پایداری خانواده‌ها پیوند خورده است.

برای بسیاری از زنان سرپرست خانوار و زنان بدسرپرست پیدا کردن شغلی که درآمدی هر چند محدود، اما مستمر داشته باشد می‌تواند تفاوت میان گرفتار ماندن در چرخه فقر و قدم گذاشتن به سوی استقلال اقتصادی باشد.

افزایش هزینه‌های زندگی، اجاره مسکن، مخارج تحصیل فرزندان، درمان و دشواری تامین نیاز‌های اولیه فشار مضاعفی بر خانواده‌هایی وارد می‌کند که از پشتوانه مالی کافی برخوردار نیستند و در چنین شرایطی زنانی که مسئولیت اداره خانه را بر عهده دارند اغلب ناچارند میان نیاز‌های ضروری خانواده اولویت بندی کنند؛ تصمیمی دشوار که گاهی به چشم پوشی از نیاز‌های شخصی، کاهش هزینه‌های آموزشی فرزندان یا حتی پذیرش بدهی‌های طولانی مدت منجر می‌شود بنابراین اشتغال برای این گروه فقط راه کسب درآمد نیست بلکه فرصتی برای بازگرداندن آرامش و احساس امنیت به زندگی است.

در عین حال ورود زنان کم برخوردار به بازار کار همواره آسان نیست، بسیاری از آنان به دلیل نداشتن سرمایه اولیه، دسترسی محدود به تسهیلات بانکی، مسئولیت نگهداری از فرزندان، کمبود مهارت‌های تخصصی یا فاصله از مراکز صنعتی و خدماتی امکان حضور در مشاغل رسمی را ندارند.

در مناطق روستایی و شهر‌های کوچک نیز محدود بودن فرصت‌های شغلی این دشواری‌ها را دوچندان می‌کند و گاهی حتی زنانی که از توانایی و انگیزه کافی برای کار برخوردارند تنها به دلیل نداشتن امکانات اولیه نمی‌توانند فعالیت اقتصادی خود را آغاز کنند.

بخش قابل توجهی از فعالیت اقتصادی زنان در قالب مشاغل خانگی، کشاورزی خرد، صنایع دستی و تولیدات محلی انجام می‌شود که با وجود نقش مهم در تامین معیشت خانواده‌ها ممکن است در آمار‌های رسمی اشتغال کمتر دیده شوند یا از حمایت‌های متناسب برخوردار نباشند.

نبود بیمه، نداشتن قرارداد روشن، دسترسی محدود به بازار فروش و نوسان قیمت مواد اولیه از جمله مشکلاتی است که می‌تواند درآمد این زنان را ناپایدار کند بنابراین صرف ایجاد یک فرصت کاری برای توانمندسازی اقتصادی آنان کافی نیست چراکه این فرصت باید از امنیت نسبی، درآمد منصفانه و امکان تداوم برخوردار باشد.

توجه به کارآفرینی محلی و ظرفیت‌های بومی می‌تواند راهی عملی برای گسترش اشتغال زنان باشد، در مناطقی که کشاورزی از توان اقتصادی قابل توجهی برخوردار است، اما صنایع تبدیلی و واحد‌های فرآوری به اندازه کافی توسعه نیافته‌اند پیوند دادن تولید محصولات کشاورزی با پاک کردن، بسته بندی، بازاریابی و فروش می‌تواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند و چنین الگویی به ویژه اگر با آموزش، حمایت‌های مالی، نظارت بهداشتی و دسترسی به بازار همراه شود می‌تواند به جای وابسته کردن خانواده‌ها به کمک‌های مقطعی زمینه درآمدزایی پایدارتر را فراهم کند.

یک سفر، یک جرقه و آغاز راهی متفاوت

در شهرستان سلسله داستان زنی میان دشواری‌های معیشتی و محدودیت فرصت‌های شغلی شکل گرفته است که نه سرمایه کلانی در اختیار داشت و نه منتظر فراهم شدن شرایط ایده آل ماند.

حقیقت امیری بانوی ۵۶ ساله اهل روستای امیر الشتر زمانی که دید هزینه‌های زندگی افزایش یافته و حقوق همسرش پاسخگوی مخارج خانواده نیست تصمیم گرفت خودش دست به کار شود، تصمیمی که امروز علاوه بر تغییر مسیر زندگی او، برای ۲۵ زن دیگر نیز زمینه اشتغال فراهم کرده است.

خانم امیری می‌گوید: جرقه نخست این مسیر حدود ۳۰ سال پیش و در جریان سفری به اطراف نهاوند زده شد که در آن با زنانی آشنا شد که از طریق کشاورزی و کشت محصولات مختلف برای خود درآمد کسب می‌کردند.

وی درباره آن روز‌ها می‌گوید: در آن زمان به خانه یکی از فامیل هایمان در اطراف نهاوند رفتم، دیدم زنان آنجا همه برای خودشان کار می‌کنند، از سبزی کاری گرفته تا خیار کاری. وقتی از نزدیک فعالیت آنها را دیدم انگار دری از بهشت به رویم باز شد.

این مشاهده ساده برای امیری به نقطه آغاز یک تصمیم بزرگ تبدیل شد، او پس از بازگشت به الشتر به جای آنکه این تجربه را تنها به عنوان خاطره‌ای از یک سفر در ذهن نگه دارد تلاش کرد آن را در زندگی خود عملی کند.

وی ادامه می‌دهد: وقتی از نهاوند به الشتر برگشتم با خودم گفتم من هم باید به سمت خیار کاری بروم، همان سال شروع کردم و ۶۰۰ هزار تومان درآمد به دست آوردم، سال دوم هم کار را ادامه دادیم و سود بیشتری نصیبمان شد و به مرور سبزی کاری و کشت گوجه فرنگی را هم اضافه کردم و هر سال درآمدمان بهتر شد.

از مزرعه تا سفره؛ روایت زنی که تسلیم تنگنای معیشت نشد

از فصل برداشت تا اشتغال در تمام سال

موفقیت در کشت محصولات کشاورزی نخستین تجربه جدی امیری در مسیر کارآفرینی بود، اما فعالیت‌های فصلی یک مشکل اساسی داشتند چرا که در فصل زمستان با کاهش فعالیت کشاورزی، درآمد نیز افت می‌کرد و خانواده با دوره‌هایی از بیکاری روبه رو می‌شد بنابراین به این نتیجه رسید که برای داشتن درآمدی مستمر باید فعالیتی ایجاد کند که محدود به فصل خاصی نباشد و همین نیاز مسیر او را از تولید محصولات کشاورزی به سمت پاک کردن و بسته بندی سبزی سوق داد.

امیری می‌گوید: درآمد سبزی کاری و خیار کاری خوب بود، اما مشکل این بود که زمستان‌ها بیکار می‌ماندیم به همین دلیل به فکر راه اندازی کاری افتادم که در همه فصل‌های سال بتوانم انجامش بدهم.

او یک روز با خرید حدود ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم سبزی از بازار فعالیت بسته بندی را آغاز کرد، هرچند شروع کار چندان پررونق نبود و فروش ماهانه به یک یا دو بسته می‌رسید، اما استمرار، شناخت مشتریان و توجه به کیفیت به تدریج شرایط را تغییر داد.

این بانوی کارآفرین توضیح می‌دهد: اوایل، ماهی یک یا دو بسته سبزی می‌فروختم، اما بعد از چند ماه فروش به ۳۰ تا ۴۰ بسته رسید، بعد از آن هم بیشتر شد و امروز بعد از سال‌ها فعالیت روزانه حدود یک تن سبزی پاک و بسته بندی می‌کنم و از شهر‌های مختلف کشور از اهواز گرفته تا تهران و اراک، مشتری دارم.

رسیدن از چند بسته در ماه به حدود یک تن سبزی در روز نشان می‌دهد چگونه یک فعالیت کوچک در صورت استمرار و پیدا کردن بازار مصرف می‌تواند به کسب و کاری گسترده‌تر تبدیل شود، با این حال پشت این رشد تنها افزایش میزان تولید قرار ندارد بلکه مدیریت هزینه ها، حفظ کیفیت، شناخت سلیقه مشتری و ایجاد اعتماد نیز در استمرار چنین فعالیتی نقش مهمی دارند.

محفل کاری ۲۵زن؛ کارآفرینی با طعم همدلی

با رونق گرفتن کسب و کار، امیری به مساله‌ای فکر کرد که قبلا با آن دست و پنجه نرم کرده و آن هم دشواری تامین هزینه‌های زندگی و نبود فرصت‌های کاری مناسب برای زنان در منطق بود.

وی ادامه می‌دهد: وقتی کارم رونق گرفت به فکر افتادم دست زنانی را بگیرم که مثل خودم باید خرج خانه را تامین کنند و فرصتی برای کار کردن ندارند چرا که اینجا نه کارخانه‌ای هست و نه صنعت گسترده‌ای که بتوانند به راحتی در آن مشغول شوند به همین دلیل سعی کردم زنانی را به‌کار بگیرم که دستشان به جایی بند نیست و زندگی را به سختی می‌گذرانند.

به گفته وی اکنون ۲۵ زن به طور مستقیم در زمینه پاک کردن و بسته بندی سبزی فعالیت می‌کنند و از این راه درآمد دارند. «حقیقت» خانم تلاش کرده است زنانی را در اولویت قرار دهد که سرپرست خانوار، اجاره نشین هستند یا به دلیل شرایط خانوادگی و اقتصادی امکان پیدا کردن شغل دیگری را ندارند.

این اقدام اهمیت کارآفرینی را از سطح ایجاد درآمد برای یک فرد فراتر می‌برد چرا که وقتی یک کسب و کار محلی بتواند برای چندین خانواده فرصت درآمدزایی ایجاد کند آثار آن تنها به دستمزد دریافتی محدود نمی‌شود بلکه بخشی از هزینه‌های ضروری خانواده تامین، قدرت تصمیم گیری آنان بیشتر و امید به بهبود شرایط زندگی تقویت می‌شود.

امیری درباره تغییرات کسب و کار خود می‌گوید: من کار را با ۲۰۰ هزار تومان شروع کردم و امروز ماهانه صد‌ها میلیون تومان دستمزد به کارگران پرداخت می‌کنم.

راز ماندگاری؛ انصاف، کیفیت و اعتماد مشتری

در بازاری که مشتریان می‌توانند از میان عرضه کنندگان مختلف انتخاب کنند، کیفیت محصول و قیمت مناسب نقش مهمی در تداوم فعالیت اقتصادی دارند، اما امیری معتقد است که کنار تلاش و پشتکار، انصاف در قیمت گذاری و توجه به شرایط مشتریان از عوامل اصلی موفقیت او بوده است.

او می‌گوید: در تمام این سال‌ها سعی کرده‌ام انصاف را رعایت کنم و هوای مشتریانم را داشته باشم، به افرادی که توان مالی ندارند سخت نگیرم و از بعضی افراد بی بضاعت هم وجهی دریافت نکنم.

به گفته این بانوی کارآفرین تعداد مشتریان او به بیش از ۲۰ هزار نفر رسیده که از گسترش شبکه مشتریان و استمرار فعالیت این کسب و کار حکایت دارد البته حفظ چنین جایگاهی در بازار به ویژه در حوزه مواد غذایی نیازمند رعایت اصول بهداشتی، نگهداری مناسب محصولات، بسته بندی استاندارد و مدیریت دقیق زنجیره تامین است و توسعه بازار نیز زمانی می‌تواند به سود پایدار منجر شود که افزایش فروش با کنترل هزینه‌ها و حفظ کیفیت همراه باشد.

کارآفرینی که ارزش موفقیت را در سفره دیگران می‌بیند

حقیقت امیری از سوی سازمان جهاد کشاورزی لرستان به عنوان کارآفرین نمونه معرفی شده که به گفته وی این انتخاب پس از آن صورت گرفت که فعالیت روزانه و اشتغال زنان در مجموعه اش از نزدیک مورد توجه قرار گرفت.

او درباره این موضوع می‌گوید: در تمام این سال‌ها نه جهاد کشاورزی و نه جای دیگری سراغی از من نگرفتند و جالب این بود که خود کارمندان جهاد کشاورزی هم مشتری من بودند تا اینکه امسال از نزدیک دیدند روزانه یک تن سبزی پاک و بسته بندی می‌شود و زنان زیادی مشغول کار هستند، من را به عنوان کارآفرین نمونه معرفی کردند.

امیری تاکید می‌کند برای او اهمیت اصلی این عنوان در دریافت جایزه یا قدردانی نبوده بلکه نتیجه ایست که فعالیت اقتصادی اش برای زنان دیگر به همراه داشته است.

وی می‌گوید: یک روز یکی از زنان به من گفت حالا که کارآفرین نمونه شده‌ای به تو سکه داده‌اند که گفتم برای من سکه مهم نیست چرا که وقتی می‌بینم تعدادی از زنان سر این سفره روزی به دست می‌آورند انگار همه دنیا مال من است، چون می‌دانم این زنان چقدر در سختی بودند.

این نگاه، بخش انسانی کارآفرینی امیری را برجسته می‌کند چرا که ارزش موفقیت را تنها با میزان فروش یا درآمد شخصی نمی‌سنجد بلکه به تعداد خانواده‌هایی توجه دارد که توانسته‌اند از طریق این فعالیت بخشی از مشکلات اقتصادی خود را برطرف کنند.

«حقیقت» نمونه‌هایی از تغییر شرایط زندگی زنان شاغل در مجموعه خود را نیز روایت می‌کند: یادم هست خانمی که نتوانسته بود پول جهیزیه دخترش را بعد از هفت سال پرداخت کند ظرف یک سال با حقوقی که از این کار دریافت می‌کرد بدهی اش را پرداخت کرد.

به گفته امیری درآمد حاصل از این فعالیت به خانواده خودش نیز کمک کرده است تا مشکلات فرزندانش را برطرف کند، یکی از پسران او که مدرک کارشناسی دارد منتظر استخدام دولتی نمانده و با راه اندازی یک گاوداری برای خود اشتغال ایجاد کرده و چهار کارگر نیز در آن فعالیت می‌کنند.

از مزرعه تا سفره؛ روایت زنی که تسلیم تنگنای معیشت نشد

فراتر از یک روایت موفق

تجربه حقیقت امیری را می‌توان نمونه‌ای از ظرفیت‌های کارآفرینی محلی در کاهش فشار‌های معیشتی دانست، اما برای بررسی دقیق‌تر چنین تجربه‌ای، باید از روایت فردی فراتر رفت و به زمینه‌های اجتماعی، موانع ساختاری و الزامات توسعه اشتغال زنان نیز توجه کرد.

یک تحلیلگر مسایل اجتماعی در این زمینه اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های چنین کسب و کاری آغاز فعالیت با سرمایه محدود و تکیه بر ظرفیت‌های موجود منطقه است.

مهدی سلیمانی افزود: سبزی کاری، پاک کردن و بسته بندی محصولات به مهارت‌های پیچیده صنعتی یا سرمایه گذاری بسیار سنگین نیاز ندارد و می‌تواند با برنامه ریزی مناسب، نیروی کار محلی را به فعالیت اقتصادی پیوند دهد همچنین نزدیکی به منابع تامین محصول و شناخت بازار‌های مصرف، فرصت‌هایی برای ایجاد ارزش افزوده در همان منطقه فراهم می‌کند.

این تحلیلگر مسایل اجتماعی معتقد است موفقیت یک کارآفرین به تنهایی به معنای حل شدن مساله اشتغال زنان در یک شهرستان نیست و برای گسترش چنین الگویی دسترسی به سرمایه در گردش، تجهیزات مناسب، فضای کار استاندارد، مجوز‌های لازم، آموزش بازاریابی و بسته بندی، حمل و نقل و شبکه توزیع اهمیت زیادی دارد و اگر این عوامل فراهم نشوند کسب و کار‌های کوچک ممکن است با افزایش هزینه‌ها یا کاهش قدرت خرید مشتریان با دشواری‌های جدی روبه رو شوند.

سلیمانی افزود: اشتغال زنان سرپرست خانوار می‌تواند علاوه بر افزایش درآمد، زمینه تقویت استقلال اقتصادی و افزایش مشارکت آنان در تصمیم گیری‌های خانوادگی را فراهم کند.

وی افزود: درآمد مستقل به زنان امکان می‌دهد بخشی از نیاز‌های فرزندان را تامین کنند و در برابر بحران‌های اقتصادی آسیب پذیری کمتری داشته باشند البته میزان این آثار به سطح درآمد، ثبات شغلی، شرایط محیط کار و دسترسی به حمایت‌های اجتماعی هم بستگی دارد.

این تحلیلگر مسایل اجتماعی عنوان کرد: نباید کارآفرینی زنان را صرفا راهکاری برای جبران کمبود فرصت‌های استخدامی در مناطق کمتر برخوردار دانست چرا که زنان شاغل همچنان به بیمه، امنیت شغلی، دستمزد متناسب با ساعات کار، شرایط بهداشتی مناسب و حمایت در برابر خطرات احتمالی نیاز دارند چراکه ایجاد اشتغال زمانی به توانمندسازی واقعی منجر می‌شود که در کنار درآمدزایی، حقوق نیروی کار نیز رعایت شود.

سلیمانی تاکید کرد: حمایت از کارآفرینانی مانند حقیقت امیری باید از مرحله معرفی و تقدیر فراتر برود و به برنامه‌ای عملی برای توسعه کسب و کار تبدیل شود، ارائه مشاوره تخصصی، تسهیلات متناسب با نیاز تولیدکنندگان، آموزش‌های فنی، کمک به بازاریابی و ایجاد ارتباط با فروشگاه‌ها و مراکز توزیع از جمله اقداماتی است که می‌تواند به گسترش فعالیت‌های مشابه کمک کند.

از حمایت‌های مقطعی تا سیاست‌های پایدار اشتغال

این تحلیلگر مسایل اجتماعی با اشاره به فاصله میان ظرفیت‌های موجود در مناطق روستایی و میزان بهره گیری از آنها بیان کرد: محصول کشاورزی زمانی می‌تواند به منبع درآمد گسترده تری تبدیل شود که زنجیره‌ای از فعالیت‌ها از تولید و فرآوری تا بسته بندی، بازاریابی و توزیع در کنار یکدیگر قرار گیرند.

سلیمانی افزود: در چنین شرایطی دستگاه‌های متولی کشاورزی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی و نهاد‌های حمایتگر می‌توانند با شناسایی ظرفیت‌های بومی به توسعه مشاغل خرد و کوچک کمک کنند، اما این حمایت نباید تنها به پرداخت تسهیلات محدود شود چرا که بسیاری از کسب و کار‌های کوچک بیش از هر چیز به بازار فروش مطمئن، آموزش مدیریتی، مشاوره مالی و دسترسی به تجهیزات مناسب نیاز دارند.

وی عنوان کرد: همچنین لازم است زنان شاغل در این فعالیت‌ها از نظر بیمه و حقوق کاری مورد توجه قرار گیرند چرا که حمایت از اشتغال زمانی کامل است که علاوه بر فراهم کردن امکان کار، شرایطی برای حفظ سلامت، امنیت و آینده اقتصادی نیروی کار نیز وجود داشته باشد همچنین در کنار آن ایجاد تعاونی‌های محلی و شبکه‌های مشترک تامین و فروش می‌تواند هزینه‌های فعالیت را کاهش و قدرت رقابت تولیدکنندگان کوچک را افزایش دهد.

سلیمانی تصریح کرد: تجربه‌هایی از این دست می‌توانند مبنایی برای شناسایی زنان توانمند و انتقال تجربه آنان به دیگر علاقه‌مندان باشند همچنین برگزاری دوره‌های آموزشی، فراهم کردن امکان بازدید از واحد‌های موفق و ایجاد ارتباط میان کارآفرینان محلی می‌تواند به گسترش مشاغل متناسب با ظرفیت‌های هر منطقه کمک کند.

آغاز راهی برای دیگران

داستان حقیقت امیری روایت زنی است که افزایش هزینه‌های زندگی را بهانه‌ای برای تسلیم شدن قرار نداد و از دل یک تجربه ساده مسیری برای درآمدزایی ساخت.

او با سرمایه‌ای اندک وارد فعالیت اقتصادی شد، از کشاورزی به بسته بندی رسید و به تدریج کسب و کاری ایجاد کرد که امروز به گفته خودش روزانه حدود یک تن سبزی در آن پاک و بسته بندی می‌شود و ۲۵ زن از طریق آن درآمد دارند.

اما ارزش این تجربه تنها در رشد یک کسب و کار یا افزایش تعداد مشتریان خلاصه نمی‌شود بلکه اهمیت اصلی آن در پیوند میان کارآفرینی و مسئولیت اجتماعی است، جایی که یک فعالیت اقتصادی علاوه بر تامین معاش صاحب کسب و کار می‌تواند برای زنانی که با محدودیت‌های اقتصادی و اجتماعی روبه رو هستند نیز فرصت ایجاد کند با این همه نباید فراموش کرد که تداوم چنین تجربه‌هایی به حمایت‌های هدفمند و رفع موانع ساختاری نیاز دارد.

یک کارآفرین می‌تواند راه را آغاز کند، اما توسعه پایدار اشتغال زنان نیازمند همکاری نهاد‌های مسئول، دسترسی به بازار، آموزش، بیمه و فراهم شدن شرایط منصفانه کار است.

تجربه امیری نشان می‌دهد که گاهی یک فرصت کوچک اگر با پشتکار، شناخت بازار و اعتماد همراه باشد می‌تواند به منبع درآمد چندین خانواده تبدیل شود با این حال، هدف نهایی باید آن باشد که هیچ زنی برای تامین حداقل‌های زندگی ناچار نباشد تنها به شانس، حمایت‌های فردی یا تلاش‌های طاقت فرسا تکیه کند چراکه اشتغال زنان سرپرست خانوار زمانی به معنای واقعی کلمه به توانمندسازی منجر می‌شود که فرصت کار، درآمد منصفانه و امنیت شغلی در دسترس آنان قرار گیرد.

حقیقت امیری در الشتر بخشی از این مسیر را پیموده است و اگر با حمایت‌های موثر و برنامه ریزی پایدار همراه شود می‌تواند از یک تجربه موفق محلی به الگویی برای ایجاد فرصت‌های شغلی بیشتر در مناطق روستایی و کمتر برخوردار تبدیل شود.

البته نباید از نظر دور داشت که واگذاری مسئولیت اشتغال به زنان و انتظار برای حل مشکلات اقتصادی خانواده از طریق تلاش فردی آنان بدون فراهم کردن زیرساخت‌های حمایتی، رویکردی کافی نیست چرا که زنان شاغل همچنان با مسئولیت‌های خانه داری و مراقبت از فرزندان روبه رو هستند و در بسیاری از موارد بخش بزرگی از کار آنان در خانه بدون دستمزد باقی می‌ماند از این رو حمایت از اشتغال زنان باید در کنار دسترسی به خدمات اجتماعی، بیمه، آموزش، تسهیلات هدفمند و تقسیم عادلانه مسئولیت‌های خانوادگی دنبال شود.