پولی‌شدن شابک؛ گامی در توسعه زیرساخت‌ها یا مانعی تازه پیشِ‌پای ناشران؟

از اواخر هفته گذشته صدور شابک در ایران پولی شده است، اما آیا این هزینه صرف توسعه زیرساخت‌ها خواهد شد؟

به گزارش بازارکار از خبرگزاری تسنیم، در روز‌های پایانی هفته گذشته، خانه کتاب و ادبیات ایران اعلام کرد که با اجرای فرآیند‌های جدید خدمات نشر، مجموعه‌ای از اقدامات با هدف یکپارچه‌سازی اطلاعات کتاب، کاهش فرآیند‌های موازی و توسعه خدمات الکترونیکی در سامانه شابک و پنجره واحد خدمات دولت هوشمندِ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حال اجراست.

اتصال فرآیند صدور شابک به «پنجره واحد دولت»، یکی از این برنامه‌های جدید خانه کتاب بود که به‌گفته مدیرعامل این مؤسسه، ناشران می‌توانند درخواست مجوز انتشار کتاب و دریافت شابک را در یک مسیر یکپارچه انجام دهند تا از طی فرآیند‌های جداگانه و موازی جلوگیری شود.

در این فرآیند، شابک اختصاص‌یافته از طریق پنجره واحد دولت، مبنای ادامه مراحل صدور مجوز خواهد بود و ناشر موظف است شماره شابک را در شناسنامه و بارکد را پشت جلد کتاب درج و فایل نهایی اثر را در سامانه بارگذاری کند.

به‌موازات این اتفاق، شابک که سال‌ها در ایران برای ناشران به‌صورت رایگان صادر می‌شد، پولی شد و به‌ازای هر شابک مبلغ ۵۰ هزار تومان از ناشر دریافت خواهد شد.

طبق گفته حیدری، مدیرعامل خانه کتاب، سالانه بیش از ۱۰۰ هزار شماره شابک صادر می‌شود؛ به‌عبارتی، پولی شدن شابک قرار است سالانه ۵ میلیارد تومان آورده مالی برای خانه کتاب به‌همراه داشته باشد، هرچند این رقم یعنی ۵۰ هزار تومان به‌ازای هر شابک تأثیر چندانی بر قیمت تمام‌شده کتاب نمی‌گذارد، اما مشخص نیست این ۵ میلیارد تومان قرار است صرف چه اموری شود، اگر قرار است این بودجه صرف ارائه خدمات و توسعه زیرساخت‌های نشر شود، مثمرثمر خواهد بود، در غیر این صورت خیر.

از سوی دیگر، برای صدور هر شابک معادل ۱۰ درصد یعنی ۵ هزار تومان مالیات بر ارزش افزوده نیز از ناشر دریافت می‌شود که با توجه به معافیت خدمات چاپ و کتاب در ماده ۹ قانون مالیات بر ارزش افزوده، این اقدام غیرقانونی به‌نظر می‌رسد.

سیاست دریافت هزینه برای شابک در کشور‌های مختلف جهان یکسان نیست و به دو مدل کاملاً متفاوت تقسیم می‌شود: «مدل دولتی، خدمات عمومی (رایگان)» و «مدل تجاری، خصوصی (پولی)». این‌که یک نویسنده یا ناشر برای دریافت شابک پول بپردازد یا نه، مستقیماً به ساختار حقوقی صادرکننده شابک در آن کشور بستگی دارد.

در کشور‌هایی که مدیریت شابک به شرکت‌های خصوصی یا نهاد‌های صنفی واگذار شده است، دریافت شابک یک خدمت تجاری محسوب می‌شود و هزینه‌بر است؛ مانند آمریکا، انگلیس، استرالیا و....

اما در برخی دیگر از کشورها، کتاب یک «کالای عمومی فرهنگی» شناخته می‌شود و مدیریت شابک زیر نظر کتابخانه ملی، وزارت فرهنگ یا سازمان‌های مورد حمایت دولت است؛ بنابراین شابک رایگان است؛ مانند کانادا، فرانسه، ترکیه، هند و....

حال باید گفت با پولی شدن شابک، اگر قرار است این بودجه صرف خدمات و توسعه زیرساخت‌های نشر شود، اقدامی سنجیده خواهد بود؛ اما اگر قرار است صرفاً بار مالی مضاعف ایجاد کند و مسیر اداری را دشوارتر سازد، باید در آن تجدیدنظر کرد.

شواهد نشان می‌دهد که در همین نخستین روز‌های پس از پولی شدن شابک، بسیاری از ناشران از طولانی‌تر و دشوارتر شدن فرآیند صدور شابک در زیرساخت جدید خبر داده‌اند.

آیا صدور شابک نیازمند مصوبه مجلس یا هیئت وزیران نیست؟

از سوی دیگر یک ابهام قانونی نیز وجود دارد و آن این است؛ آیا دریافت وجه بابت صدور شابک قانونی است و نیازمند مصوبه مجلس یا هیئت وزیران است یا خیر؟

لازم به ذکر است در دهه ۹۰ نیز بحث پولی‌شدن شابک برای نخستین بار مطرح شد و در آن مقطع، مسئله حقوقی و طرح آن در دفتر حقوقی وزارت ارشاد موجب شد این موضوع به فراموشی سپرده شود.

رئیس اتحادیه ناشران: بودجه ارشاد عمومی است، شابک نباید پولی باشد

ابراهیم کریمی، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، در زمینه پولی شدن شابک به تسنیم می‌گوید: «ما انتظار داریم این خدمات هزینه‌ای برای ناشران، آن هم در وضعیت اقتصادی فعلی نداشته باشد.»

وی ادامه داد: «هرچند در ابتدا این رقم چندان قابل‌توجه نیست، ولی می‌تواند پایه‌ای برای افزایش رقم در سال‌های آینده باشد. با توجه به اینکه وزارتخانه از بودجه عمومی استفاده می‌کند، دریافت هزینه برای انجام این کار‌ها درست نیست. از سوی دیگر درآمد ناشران از پرداخت مالیات معاف است و طبیعتاً مالیات بر ارزش افزوده نیز نباید شامل صدور شابک شود.»