حاکمیت داده؛ پیش‌شرط استفاده مؤثر از هوش مصنوعی/ نبود سرمایه‌گذاری کافی در نرم‌افزار و عقب‌ماندگی در توسعه فناوری

به گزارش بازارکار، علی یزدیان امروز در رویداد هوش مصنوعی در حوزه تلکام که در دانشگاه علم و فرهنگ برگزار شد، با اشاره به تجربه‌های گذشته کشور در توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات، گفت: ایران در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات از ظرفیت‌ها و پیشینه قابل‌توجهی برخوردار است، اما تغییرات مدیریتی، ضعف در تداوم سیاست‌ها و کندی در به‌کارگیری فناوری‌های نوین، بارها موجب از دست رفتن فرصت‌های توسعه‌ای کشور شده است.

یزدیان با اشاره به تجربه‌های شخصی خود در حوزه فناوری اطلاعات اظهار کرد: پیش از ورود به بحث هوش مصنوعی، می‌خواهم به چند تجربه از گذشته اشاره کنم تا مشخص شود چرا باید ارتباط خود را با فناوری‌های نوین تقویت کنیم، از آن‌ها استفاده کنیم و برای توسعه‌شان سرمایه‌گذاری داشته باشیم.

وی ادامه داد: در دوران دانشجویی در جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعتی شریف فعالیت می‌کردم. در آن دوران یکی از نخستین تجربه‌های ما، طراحی و ساخت یک سیستم کامپیوتری مبتنی بر پردازنده Z۸۰ بود. این کار شباهت‌هایی به فعالیت‌هایی داشت که در مرکز تحقیقات کامپیوتری لاله انجام شده بود. آن زمان هنوز سیستم‌عامل داس عرضه نشده بود و با سیستم‌عامل CP/M کار می‌کردیم. همکارانم نرم‌افزار را می‌نوشتند و من مسئولیت طراحی و ساخت سخت‌افزار را برعهده داشتم.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با بیان اینکه در آن مقطع انتظار داشتیم ایران به یکی از تولیدکنندگان اصلی کامپیوتر در خاورمیانه و حتی آسیا تبدیل شود، گفت: متأسفانه این اتفاق نیفتاد. در همان دوران جنگ نیز ظرفیت‌هایی در حوزه فناوری‌های نوین، از جمله ساخت پهپاد، در کشور شکل گرفته بود که بخشی از آن با تلاش نیروهای متخصص در مجموعه جهان الکتریک دنبال می‌شد، اما پس از پایان جنگ، فعالیت‌ها در این حوزه با افت مواجه شد و بخشی از ظرفیت‌های ایجادشده نیز از مسیر اولیه خود فاصله گرفت.

یزدیان با اشاره به دومین تجربه خود در حوزه فناوری اطلاعات بیان کرد: پس از ادامه تحصیل، در سال ۱۳۷۹ در راه‌اندازی شبکه علمی کشور مشارکت داشتیم. این شبکه به‌ویژه از قابلیت‌های شبکه‌های مخابراتی و سوئیچ‌ها استفاده می‌کرد و امکان پیکربندی و مدیریت تجهیزات شبکه را از راه دور فراهم می‌کرد.

وی افزود: این شبکه از نخستین تجربه‌های کشور در زمینه خرید مجوز نرم‌افزار و مدیریت نرم‌افزاری تمام گره‌های شبکه از نقاط مختلف بود. فناوری مورد استفاده نیز محصول همکاری یک شرکت آمریکایی و فنلاندی بود. این تجربه دانش ارزشمندی در زمینه توسعه و مدیریت نرم‌افزاری شبکه ایجاد کرد، اما فعالیت‌ها در همین سطح باقی ماند و با بروز تغییرات مدیریتی، روند کار تا حد زیادی متوقف شد.

عضو سابق هیئت‌مدیره سازمان فناوری اطلاعات با اشاره به یکی دیگر از طرح‌های آن دوره گفت: در کنار راه‌اندازی شبکه علمی کشور، پروژه بزرگ‌تری برای ایجاد یک موتور جست‌وجو آغاز کردیم. برای این منظور یک موتور جست‌وجوی اروپایی خریداری کردیم که در آن زمان هزینه قابل‌توجهی داشت. هدف این بود که محتوای علمی و دانشگاهی کشور در شبکه داخلی شناسایی، نمایه‌سازی و در قالب‌های مختلف نمایش داده شود.

یزدیان ادامه داد: برای این پروژه، زیرساخت سخت‌افزاری سنگینی فراهم کردیم و در ساعات شب که ترافیک شبکه کمتر بود، فرایند نمایه‌سازی اسناد را انجام می‌دادیم. تمرکز اولیه نیز بر وب‌سایت‌های دانشگاهی و محتوای علمی بود و در ادامه قرار بود اسناد خارجی و سایر منابع نیز به این مجموعه اضافه شوند.

وی خاطرنشان کرد: با وجود هزینه و تلاش زیادی که برای این پروژه انجام شد، تغییرات مدیریتی و جابه‌جایی مسئولان موجب شد طرح متوقف شود. حتی تصور می‌کنم امروز بسیاری از افراد حاضر در این جمع از وجود چنین تجربه‌ای در کشور اطلاع ندارند. ما در آن مقطع با استفاده از فناوری اروپایی، موتور جست‌وجویی را راه‌اندازی کرده بودیم، اما حدود یک دهه بعد دوباره به دنبال توسعه موتور جست‌وجو رفتیم؛ در حالی که در این فاصله گوگل و سایر موتورهای جست‌وجوی مطرح، جایگاه خود را تثبیت کرده بودند.

فرصت کرونا برای توسعه فناوری اطلاعات به‌درستی استفاده نشد

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به سومین تجربه خود در این حوزه و فرصت‌های دوران کرونا اظهار کرد: دوران کرونا فرصت بسیار مناسبی برای توسعه فناوری اطلاعات بود؛ زیرا به دلیل محدودیت حضور مردم در ادارات و محیط‌های کاری، ضرورت استفاده از خدمات الکترونیکی و زیرساخت‌های ارتباطی بیش از گذشته احساس می‌شد و می‌توانستیم ضریب نفوذ این فناوری‌ها را در جامعه افزایش دهیم.

وی افزود: با این حال، در آن دوران نیز شاهد بودیم که تغییرات مدیریتی و نگرش‌های متفاوت، روند توسعه را کند کرد. حتی در مقطعی درباره محدودیت پهنای باند اینترنت صحبت می‌شد و پیشنهادهایی برای کاهش آن مطرح بود؛ در حالی که کشور برای عبور از شرایط جدید به توسعه زیرساخت‌های ارتباطی نیاز داشت. این رویکردها نشان می‌دهد که هنوز در استفاده از فرصت‌های فناوری اطلاعات با چالش‌های جدی مواجه هستیم.

نفوذ هوش مصنوعی در بخش‌های مختلف کشور همچنان محدود است

یزدیان با اشاره به ضرورت توسعه هوش مصنوعی در کشور گفت: من در دانشگاه موضوع هوش مصنوعی و کاربردهای آن را ترویج می‌کنم، اما نباید تصور کنیم که استفاده از این فناوری صرفاً به کاربردهای فانتزی مانند تولید عکس و فیلم‌های چندثانیه‌ای در شبکه‌های اجتماعی محدود می‌شود. مسئله اصلی، میزان نفوذ هوش مصنوعی در فعالیت‌های تخصصی، اقتصادی و مدیریتی کشور است.

وی با اشاره به تجربه‌های مشاوره‌ای خود در حوزه بازار سرمایه افزود: میزان استفاده از هوش مصنوعی در بازار سرمایه همچنان محدود است. در مجموعه‌های بانکی و حتی در برخی نهادهای مهم کشور نیز هنوز این فناوری به شکل گسترده در فرایندهای کاری به‌کار گرفته نشده است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به برخی کاربردهای هوش مصنوعی در دستگاه‌های اجرایی و انتظامی بیان کرد: در برخی مجموعه‌ها، از جمله فراجا، اقدامات خوبی در زمینه استفاده از فناوری‌های نوین انجام شده است. به اعتقاد من، مجموعه‌های نظامی و انتظامی از جمله بخش‌هایی بوده‌اند که در این زمینه عملکرد قابل‌توجهی داشته‌اند و توانسته‌اند از ظرفیت فناوری‌های جدید استفاده کنند.

توسعه فناوری اطلاعات بدون سرمایه‌گذاری کافی امکان‌پذیر نیست

یزدیان با تأکید بر ضرورت سرمایه‌گذاری در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات اظهار کرد: برگزاری دوره‌های آموزشی و آشنایی افراد با فناوری‌های جدید لازم است، اما این اقدامات به‌تنهایی کافی نیست. میان برگزاری یک دوره آموزشی و افزایش واقعی ضریب نفوذ فناوری در جامعه تفاوت زیادی وجود دارد. برای توسعه این حوزه باید منابع مالی و زیرساخت‌های لازم نیز تأمین شود.

وی با اشاره به تجربه برنامه چهارم توسعه در حوزه مخابرات گفت: در آن مقطع برای توسعه مخابرات کشور، هدف‌گذاری کردیم که حداقل سه درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) به این حوزه اختصاص یابد. بخشی از این منابع برای توسعه زیرساخت‌های مخابراتی و بخش دیگری برای فناوری اطلاعات و ارتباطات در نظر گرفته شده بود.

عضو سابق هیئت‌مدیره سازمان فناوری اطلاعات ادامه داد: حدود ۱۰ سال بعد، در جلسه‌ای در سازمان برنامه و بودجه، درباره رشد قابل‌توجه بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشور صحبت می‌شد. واقعیت این است که هر جا برای توسعه زیرساخت‌ها سرمایه‌گذاری مناسبی انجام دادیم، نتیجه آن را در رشد اقتصادی و توسعه خدمات مشاهده کردیم.

وی با اشاره به توسعه شبکه‌های مخابراتی و ورود نسل سوم تلفن همراه به کشور خاطرنشان کرد: توسعه شبکه‌های مخابراتی و دسترسی به خدمات ارتباطی، تأثیر مستقیمی بر زندگی مردم دارد؛ هرچند این زیرساخت‌ها مانند برق و سایر خدمات عمومی همیشه به چشم نمی‌آیند. مردم زمانی متوجه اهمیت این زیرساخت‌ها می‌شوند که با اختلال یا محدودیت مواجه شوند. به همین دلیل، سرمایه‌گذاری در حوزه مخابرات و ارتباطات باید همواره یکی از اولویت‌های توسعه کشور باشد.

ایران از پیشینه تاریخی مهمی در حوزه ارتباطات برخوردار است

یزدیان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به پیشینه تاریخی ایران در حوزه ارتباطات گفت: با توجه به تجربه‌هایی که در کشور داشته‌ایم، باید بدانیم که در نقطه مهمی از تاریخ توسعه فناوری قرار داریم و از پیشینه و ظرفیت‌های ارزشمندی برخورداریم. در یکی از سفرهای مرتبط با حوزه مخابرات، از موزه‌ای بازدید کردم که در آن تصاویری از تاریخ شکل‌گیری ارتباطات و مخابرات به نمایش گذاشته شده بود.

وی افزود: در آن موزه تصویری از کوروش وجود داشت، اما نام ایران در توضیحات مربوط به تاریخ ارتباطات دیده نمی‌شد. وقتی درباره این موضوع با مسئول موزه صحبت کردم، متوجه شدم که در روایت ارائه‌شده، سهم ایران به‌درستی منعکس نشده است. این در حالی است که ایران از پیشگامان ارتباطات سازمان‌یافته در تاریخ جهان بوده و باید به این پیشینه افتخار کنیم.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به آثار تاریخی ایران در حوزه ارتباطات و ثبت اطلاعات اظهار کرد: پیش از آن نیز کتیبه‌هایی وجود داشته که نشان‌دهنده اهمیت ارتباطات و انتقال اطلاعات در تمدن ایران بوده است؛ حتی کتیبه‌های تخت جمشید که امروز برخی از آن‌ها در دانشگاه‌های آمریکا نگهداری و بررسی می‌شوند، از نظر زبان‌شناختی و تاریخی اهمیت زیادی دارند.

وی تأکید کرد: ایران در حوزه ارتباطات، هم از نظر تاریخی و هم از نظر ظرفیت‌های علمی و فنی، پیشینه قابل‌توجهی دارد. بنابراین باید این ظرفیت‌ها را بشناسیم و با سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی و تداوم سیاست‌ها، جایگاه شایسته‌ای در توسعه فناوری‌های جدید، به‌ویژه هوش مصنوعی، به دست آوریم.

یزدیان در ادامه سخنان خود با تأکید بر ضرورت تقویت خودباوری در حوزه فناوری اظهار کرد: توصیه من این است که حتماً خودباوری داشته باشیم و بدانیم که در حوزه فناوری ظرفیت‌های ارزشمندی در کشور وجود دارد. برای درک بهتر این موضوع باید به لایه‌های مختلف فناوری توجه کنیم. در یک تقسیم‌بندی کلی، می‌توان از لایه سخت‌افزار و لایه نرم‌افزار صحبت کرد که هر دو اهمیت زیادی دارند.

وی با اشاره به تفاوت نگاه به سخت‌افزار و نرم‌افزار گفت: برای مثال، اگر بخواهید امروز یک کامپیوتر با قیمت حدود ۲۰۰ میلیون تومان خریداری کنید، ممکن است پردازنده Core i۹، حافظه رم ۳۲ گیگابایتی و یک پردازنده گرافیکی قدرتمند انتخاب کنید و هزینه زیادی برای سخت‌افزار بپردازید، اما وقتی نوبت به خرید نرم‌افزار ویندوز می‌رسد، ترجیح می‌دهید آن را از اینترنت دانلود کنید و حاضر نباشید برای نرم‌افزار هزینه کنید. این در حالی است که نرم‌افزار نیز به اندازه سخت‌افزار اهمیت دارد و باید برای توسعه آن سرمایه‌گذاری کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: از کتیبه‌هایی که در گذشته می‌نوشتیم و نامه‌هایی که روی کاغذ منتقل می‌شدند تا سوئیچ‌ها و لینک‌های مخابراتی، همگی در زمره زیرساخت‌ها و ابزارهای ارتباطی قرار می‌گیرند. اما آنچه اهمیت ویژه‌ای دارد، نرم‌افزاری است که این زیرساخت‌ها را به کار می‌اندازد و امکان بهره‌برداری از آن‌ها را فراهم می‌کند.

نبود سرمایه‌گذاری کافی در نرم‌افزار و عقب‌ماندگی در توسعه فناوری

یزدیان با اشاره به تجربه‌های گذشته کشور در خرید و استفاده از نرم‌افزارهای تخصصی بیان کرد: زمانی که در حوزه شبکه فعالیت می‌کردیم، برای توسعه و مدیریت آن به نرم‌افزارهای تخصصی نیاز داشتیم. حتی چند سال بعد نیز برای راه‌اندازی و اتصال برخی سامانه‌ها، به خرید نرم‌افزار نیاز پیدا کردیم؛ اما به دلیل هزینه‌های بالای آن، گاهی به جای خرید قانونی، به سراغ نسخه‌های غیرمجاز می‌رفتیم. این نوع نگاه به نرم‌افزار و بی‌توجهی به ارزش اقتصادی آن، مانعی برای شکل‌گیری و توسعه صنعت نرم‌افزار در کشور بوده است.

وی با اشاره به وضعیت فعلی هوش مصنوعی در دانشگاه‌ها و صنعت گفت: امروز در دانشگاه‌ها در حوزه هوش مصنوعی و یادگیری ماشین پروژه‌های متعددی انجام می‌شود، اما وقتی از محیط دانشگاه خارج می‌شویم، آثار این فعالیت‌ها در بخش‌های اجرایی و صنعتی آن‌چنان که باید دیده نمی‌شود. هنوز در بسیاری از بخش‌ها با همان شیوه‌های گذشته کار می‌کنیم و فاصله میان فعالیت‌های دانشگاهی و کاربردهای عملیاتی فناوری همچنان وجود دارد.

هوش مصنوعی از محیط دانشگاه فراتر رفته و به ابزار قدرت تبدیل شده است

عضو سابق هیئت‌مدیره سازمان فناوری اطلاعات با اشاره به تحولات اخیر هوش مصنوعی در عرصه نظامی اظهار کرد: هوش مصنوعی که امروز با آن مواجه هستیم، با آنچه در سال‌های گذشته در پروژه‌های دانشگاهی و حتی پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد دنبال می‌کردیم، تفاوت بسیار زیادی دارد. نسل جوان امروز با شکل پیشرفته‌تری از این فناوری مواجه است و کاربردهای آن به‌سرعت در حال گسترش است.

یزدیان با اشاره به نقش شرکت پالانتیر در توسعه سامانه‌های تحلیل داده و کاربردهای نظامی هوش مصنوعی گفت: اگر درباره شرکت آمریکایی پالانتیر جست‌وجو کنید، متوجه می‌شوید که این شرکت چه نقشی در تحلیل داده‌ها و کاربردهای نظامی هوش مصنوعی دارد. در عملیات‌های نظامی اخیر نیز از چنین فناوری‌هایی برای پردازش حجم گسترده‌ای از اطلاعات استفاده شده است. در این شرایط، دیگر صرفاً با یک ابزار نرم‌افزاری یا فناوری دانشگاهی مواجه نیستیم، بلکه هوش مصنوعی به یکی از ابزارهای اصلی قدرت و جنگ تبدیل شده است.

وی ادامه داد: در عملیات نظامی، اطلاعات حاصل از حسگرها، ماهواره‌ها و رادارها در سامانه‌های مرکزی تجمیع و تحلیل می‌شوند و بر اساس این داده‌ها، اهداف شناسایی و برای حمله انتخاب می‌شوند. به این ترتیب، هوش مصنوعی می‌تواند در فرایند شناسایی هدف و تصمیم‌گیری عملیاتی نقش داشته باشد. به بیان دیگر، امروز در برخی عرصه‌ها این فناوری صرفاً پشتیبان جنگ نیست، بلکه بخشی از سازوکار اجرای عملیات نظامی شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به تجربه شخصی خود از حملات اخیر گفت: وقتی از نزدیک آثار این حملات را مشاهده می‌کنیم، متوجه می‌شویم که فناوری‌های جدید چه تأثیری بر زندگی و امنیت مردم گذاشته‌اند. برای مثال، با یکی از بستگانم که ساختمان محل سکونتش در شهرک شهید \[نام شهرک؟\] آسیب دیده بود، صحبت کردم. او توضیح می‌داد که همسرش تنها حدود ۱۰ دقیقه پیش از حمله به محل مورد نظر رفته بود و در زمان وقوع حادثه در فضای امن‌تری قرار داشت. این اتفاق‌ها نشان می‌دهد که دیگر نمی‌توان تحولات فناوری و به‌ویژه هوش مصنوعی را صرفاً موضوعاتی دانشگاهی و دور از زندگی روزمره مردم دانست.

هوش مصنوعی و ضرورت بازنگری در امنیت ارتباطات

یزدیان با هشدار درباره گسترش ابزارهای هوشمند در زندگی روزمره اظهار کرد: امروز باید بدانیم که اطلاعات و داده‌های ما از طریق تلفن همراه، رایانه و سایر ابزارهای متصل به شبکه در معرض پردازش و تحلیل قرار دارند. حتی ابزارهایی مانند ایرتگ (AirTag) نشان می‌دهند که چگونه می‌توان موقعیت و اطلاعات مربوط به اشخاص و اشیا را از طریق فناوری‌های ارتباطی ردیابی کرد.

وی با تأکید بر اینکه نباید نسبت به ابعاد امنیتی فناوری‌های جدید بی‌توجه بود، افزود: باید بدانیم که حتی خاموش کردن یک دستگاه لزوماً به معنای پایان تمام ارتباطات و فعالیت‌های مرتبط با آن نیست و برخی ابزارهای ردیابی و ارتباطی می‌توانند سازوکارهای مستقلی داشته باشند. امروز هوش مصنوعی و فناوری‌های مبتنی بر داده با سرعت زیادی در حال تغییر جهان هستند و هزینه‌های سنگینی نیز برای توسعه آن‌ها صرف می‌شود.

این عضو سابق هیئت‌مدیره سازمان فناوری اطلاعات با اشاره به مطرح شدن احتمال شکل‌گیری حباب اقتصادی در حوزه هوش مصنوعی خاطرنشان کرد: برخی معتقدند که سرمایه‌گذاری‌های گسترده در هوش مصنوعی ممکن است به شکل‌گیری حباب در این حوزه منجر شود، اما فارغ از اینکه این پیش‌بینی تا چه اندازه درست باشد، نمی‌توان از اهمیت و تأثیرگذاری این فناوری چشم‌پوشی کرد. مسئله اصلی این است که کشور باید برای مواجهه با این تحولات برنامه داشته باشد.

توسعه هوش مصنوعی بدون تقویت زیرساخت‌های مخابراتی ممکن نیست

یزدیان در ادامه با اشاره به ارتباط مستقیم توسعه هوش مصنوعی و فناوری مخابرات گفت: یکی از حوزه‌هایی که هوش مصنوعی تأثیر بسیار زیادی بر آن دارد، مخابرات است. این ارتباط نیز دوسویه است؛ یعنی از یک طرف توسعه شبکه‌های مخابراتی بستر لازم برای فعالیت هوش مصنوعی را فراهم می‌کند و از طرف دیگر، هوش مصنوعی می‌تواند به بهینه‌سازی و توسعه شبکه‌های مخابراتی کمک کند.

وی با اشاره به روند تحول هوش مصنوعی و ارتباط آن با شبکه‌های ارتباطی بیان کرد: هوش مصنوعی از ابتدا با شبکه‌های عصبی و تلاش برای شبیه‌سازی فرایندهای یادگیری آغاز شد و در ادامه، سامانه‌های خبره و مدل‌های پیشرفته‌تر توسعه پیدا کردند. امروز نیز با ظهور مدل‌های زبانی بزرگ، تحول تازه‌ای در این حوزه اتفاق افتاده است؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از کارهایی که پیش‌تر برای انجام آن‌ها به سامانه‌های تخصصی و مصاحبه‌های کارشناسی نیاز داشتیم، اکنون با کمک مدل‌های زبانی و ابزارهای هوشمند قابل انجام شده‌اند.

یزدیان در ادامه سخنان خود با اشاره به ضرورت استفاده از هوش مصنوعی مولد در مدیریت شبکه‌های مخابراتی اظهار کرد: ما سال‌هاست سناریوهای مختلف جنگ و تهدیدهای احتمالی را بررسی می‌کنیم. برای مثال، اگر یک کشور مانند آمریکا یا هر کشور دیگری به ایران حمله کند، باید از قبل مشخص باشد که چه اقداماتی باید انجام شود و سامانه‌های مختلف چگونه واکنش نشان دهند. در چنین شرایطی، نمی‌توان صرفاً به روش‌های سنتی و تصمیم‌گیری‌های دستی متکی بود و باید از ظرفیت فناوری‌های جدید استفاده کرد.

وی با اشاره به تفاوت هوش مصنوعی مولد با نسل‌های قبلی این فناوری گفت: در گذشته، استفاده از هوش مصنوعی بیشتر به پروژه‌های تخصصی و فعالیت‌های پژوهشی محدود بود و حتی گاهی برای تشویق افراد به یادگیری آن، امتیازهای پژوهشی در نظر گرفته می‌شد؛ اما هوش مصنوعی مولد شرایط را تغییر داده است. این فناوری با ترکیب دانش انسانی، قدرت پردازش رایانه‌ای و حجم گسترده داده‌ها، امکان ایجاد دستیارهای هوشمند و عامل‌های هوش مصنوعی را فراهم کرده است.

هوش مصنوعی می‌تواند مدیریت شبکه‌های مخابراتی را متحول کند

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با تأکید بر ظرفیت هوش مصنوعی در مدیریت شبکه‌های مخابراتی بیان کرد: امروز می‌توانیم با زبان طبیعی با سامانه‌های هوشمند صحبت کنیم و از آن‌ها بخواهیم برنامه‌ریزی و تحلیل‌های مورد نیاز را انجام دهند. دانشی که این سامانه‌ها در اختیار دارند، می‌تواند بسیار فراتر از دانش عملیاتی یک اپراتور باشد و به همین دلیل، استفاده از دستیارهای هوشمند در مدیریت شبکه اهمیت زیادی دارد.

وی افزود: این تحول تنها به مخابرات محدود نمی‌شود و حوزه‌هایی مانند آموزش، سلامت و بهداشت را نیز دربرمی‌گیرد. رقابت آمریکا و چین بر سر داده‌ها و مدل‌های هوش مصنوعی نیز نشان‌دهنده اهمیت راهبردی این فناوری است؛ زیرا داده و مدل، دو مؤلفه اساسی در توسعه و قدرت رقابت سامانه‌های هوشمند محسوب می‌شوند.

یزدیان با اشاره به تغییر نقش نیروی انسانی در شبکه‌های مخابراتی گفت: در مخابرات با فرایندهای مختلفی از جمله مدیریت عملکرد شبکه و مدیریت خطاها مواجه هستیم. در این حوزه‌ها، بخش زیادی از فعالیت‌ها به دانش و تجربه کارشناسان وابسته بوده است، اما در نسل بعدی شبکه‌های مخابراتی، عامل‌های هوش مصنوعی نقش پررنگ‌تری پیدا می‌کنند.

وی ادامه داد: برای مثال، در آینده اپراتور به جای آنکه شخصاً تمام مراحل فنی و کدنویسی را انجام دهد، می‌تواند خواسته خود را با زبان طبیعی به هوش مصنوعی منتقل کند. سامانه هوشمند نیز بر اساس این درخواست، دستورات لازم را به سامانه‌های عملیاتی شبکه ارسال می‌کند. البته مسئولیت نهایی همچنان برعهده کارشناس انسانی خواهد بود و اجرای دستور می‌تواند پس از بررسی و تأیید او انجام شود.

ضرورت حرکت به سمت اپراتورهای هوشمند با حفظ نظارت انسانی

عضو سابق هیئت‌مدیره سازمان فناوری اطلاعات با اشاره به آینده معماری شبکه‌های مخابراتی اظهار کرد: ما در مخابرات به سمتی حرکت می‌کنیم که بخشی از وظایف مربوط به لایه دسترسی، انتقال و ارائه خدمات به هوش مصنوعی سپرده شود، اما مسئولیت و نظارت بر عملکرد آن همچنان برعهده اپراتور انسانی باقی بماند. در واقع، نقش اپراتور از انجام مستقیم همه فعالیت‌های فنی به سمت مدیریت و نظارت بر سامانه‌های هوشمند تغییر می‌کند.

وی تأکید کرد: در معماری نوین مخابراتی باید هوش مصنوعی را در تمام لایه‌ها در نظر بگیریم و نباید کاربرد آن را صرفاً به تولید تصویر و محتوای سرگرم‌کننده محدود کنیم. من خودم از ابزارهای هوش مصنوعی برای تولید تصویر استفاده می‌کنم و اگر کسی بگوید این تصاویر را با هوش مصنوعی ساخته‌ام، با افتخار این موضوع را می‌پذیرم؛ زیرا معتقدم باید از این فناوری در حوزه‌های مختلف استفاده کنیم.

یزدیان با اشاره به کاربردهای عملی هوش مصنوعی در شبکه‌های مخابراتی گفت: برای مثال، اگر کیفیت سیگنال یک مشترک افت کند یا تعداد مشترکان یک منطقه در آستانه افزایش چندبرابری قرار بگیرد، هوش مصنوعی می‌تواند این وضعیت را تحلیل کند و راهکار مناسب ارائه دهد. در واقع، بسیاری از فعالیت‌هایی که پیش‌تر به دانش تخصصی و تحلیل کارشناسان نیاز داشت، با استفاده از زبان طبیعی و ابزارهای هوشمند قابل انجام خواهد بود.

از نگهداری شبکه تا خدمات مشتریان؛ کاربردهای گسترده هوش مصنوعی در مخابرات

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با برشمردن حوزه‌های کاربرد هوش مصنوعی در صنعت مخابرات گفت: این فناوری تقریباً در تمام بخش‌های مخابرات قابل استفاده است؛ از سخت‌افزار و نگهداری شبکه گرفته تا تحقیق و توسعه، مدیریت و حاکمیت شبکه و ارائه خدمات به مشترکان. در هر بخشی که با داده، تحلیل و تصمیم‌گیری مواجه هستیم، می‌توانیم از ظرفیت هوش مصنوعی استفاده کنیم.

وی با اشاره به کاربرد این فناوری در مراکز تماس و خدمات مشترکان افزود: برای مثال، در سامانه‌های پاسخگویی تلفنی مانند ۱۱۸، هوش مصنوعی می‌تواند بخش زیادی از تماس‌ها و پرسش‌های تکراری را مدیریت کند. اپراتورهای انسانی پس از ساعت‌ها پاسخگویی به تماس‌های مشابه خسته می‌شوند و گاهی نیز با عصبانیت مشترکان مواجه هستند؛ اما یک سامانه هوشمند می‌تواند بارها به پرسش‌های تکراری پاسخ دهد، بدون آنکه مانند نیروی انسانی دچار خستگی شود.

یزدیان ادامه داد: البته این به معنای حذف کامل نیروی انسانی نیست، بلکه باید از هوش مصنوعی برای کاهش فشار کاری کارشناسان و ارتقای کیفیت خدمات استفاده کنیم. هنوز در بسیاری از بخش‌ها این اقدامات به شکل گسترده اجرایی نشده است، اما باید برای استفاده از این ظرفیت برنامه‌ریزی کنیم.

حاکمیت داده؛ پیش‌شرط استفاده مؤثر از هوش مصنوعی

یزدیان با تأکید بر اهمیت کیفیت داده‌ها در توسعه هوش مصنوعی اظهار کرد: یکی از موضوعات بسیار مهم این است که هوش مصنوعی برای آموزش و ارائه پاسخ‌های دقیق، به داده‌های درست و باکیفیت نیاز دارد. اگر داده‌هایی که در اختیار این سامانه‌ها قرار می‌دهیم نادرست یا ناقص باشند، طبیعی است که خروجی آن‌ها نیز اشتباه خواهد بود. بنابراین، پیش از استفاده گسترده از هوش مصنوعی باید وضعیت داده‌ها را سامان‌دهی کنیم.

وی افزود: به همین دلیل، باید یک معماری مرجع هوش مصنوعی برای اپراتورهای مخابراتی و سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی طراحی شود. در این معماری، موضوع حاکمیت داده اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا بدون دسترسی به داده‌های مناسب و مدیریت صحیح آن‌ها، امکان توسعه و استفاده مؤثر از هوش مصنوعی وجود نخواهد داشت.

عضو سابق هیئت‌مدیره سازمان فناوری اطلاعات خاطرنشان کرد: ما باید در کنار استفاده از مدل‌های موجود، به فکر توسعه ظرفیت‌های بومی نیز باشیم. به‌ویژه در حوزه مخابرات که با اطلاعات حساس و زیرساخت‌های حیاتی کشور سروکار داریم، نمی‌توانیم بدون توجه به ملاحظات امنیتی، تمام داده‌های خود را در اختیار سامانه‌های خارجی قرار دهیم. بنابراین، مدیریت داده‌ها و حفظ امنیت آن‌ها باید در اولویت قرار گیرد.

آینده صنعت مخابرات در گرو همگرایی ارتباطات و هوش مصنوعی است

یزدیان با اشاره به ضرورت همگرایی صنعت مخابرات و هوش مصنوعی گفت: مخابرات از یک سو بستر ارتباطی را فراهم می‌کند و از سوی دیگر، هوش مصنوعی به توان پردازشی و ارتباطی گسترده نیاز دارد. این دو حوزه باید در کنار یکدیگر توسعه پیدا کنند. صرفاً افزایش پهنای باند، بدون آنکه خدمات هوشمند و کاربردی بر بستر آن ارائه شود، ارزش اقتصادی و عملیاتی مورد انتظار را ایجاد نمی‌کند.

وی افزود: ممکن است پهنای باند ۱۰ مگابیت یا حتی هزار مگابیت در اختیار مشترک قرار دهیم، اما اگر نتوانیم خدمات هوشمند و متناسب با نیاز کاربران ارائه کنیم، این ظرفیت به‌تنهایی پاسخگوی نیازهای آینده نخواهد بود. صنعت مخابرات در آینده متعلق به مجموعه‌هایی خواهد بود که بتوانند خدمات هوشمند و ارزش‌آفرین ارائه دهند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در پایان با هشدار درباره محدود شدن نگاه عمومی به کاربردهای سرگرمی هوش مصنوعی اظهار کرد: باید مراقب باشیم که هوش مصنوعی را صرفاً به‌عنوان ابزاری برای سرگرمی نبینیم. همان‌طور که در گذشته شبکه‌های اجتماعی با برخی آسیب‌ها و مشکلات، از جمله تولید و انتشار تصاویر مستهجن و محتوای نامناسب، مواجه شدند، امروز نیز با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی ممکن است با مسائل و آسیب‌های جدیدی روبه‌رو شویم.

وی تأکید کرد: نباید تمام ظرفیت هوش مصنوعی را در تولید تصویر و محتوای سرگرم‌کننده خلاصه کنیم. این فناوری بسیار فراتر از چنین کاربردهایی است و می‌تواند در توسعه صنعت، مدیریت زیرساخت‌ها، ارتقای خدمات عمومی و حل مسائل کشور نقش‌آفرینی کند.