تازه ها
یک روانشناس و استاد دانشگاه مطرح کرد:
تحمل ابهام؛ مهارتی ضروری برای تفکر انتقادی و تولید دانش در دانشگاه‌ها
یک روانشناس و استاد دانشگاه با با تأکید بر ضرورت تقویت مهارت تحمل ابهام در دانشجویان گفت: دانشگاه‌ها باید به‌جای سوق دادن دانشجویان به سمت پاسخ‌های آماده و قطعی، توانایی تفکر در شرایط عدم قطعیت، ارزیابی شواهد متناقض و بررسی فرضیه‌های مختلف را در آن‌ها تقویت کنند؛ مهارتی که در نهایت به پرورش تفکر انتقادی، خلاقیت و تولید دانش منجر می‌شود.
به گزارش بازارکار، حسین روزبهانی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت تحمل ابهام در فرایند یادگیری، تفکر انتقادی و پژوهش‌های دانشگاهی اظهار کرد: در دنیای امروز بسیاری از مسائل اجتماعی، علمی و حرفه‌ای پاسخ واحد، قطعی یا از پیش تعیین‌شده ندارند و برای حل آن‌ها لازم است چند فرضیه را به‌صورت هم‌زمان بررسی کنیم، شواهد متناقض را در نظر بگیریم و حتی احتمال اشتباه بودن فرضیه‌های خود را بپذیریم. گاهی نیز ممکن است اساساً پاسخ مسئله را ندانیم؛ در چنین شرایطی است که اهمیت مفهوم تحمل ابهام آشکار می‌شود.
وی با اشاره به اینکه تحمل ابهام یکی از توانایی‌های مهم روان‌شناختی و شناختی است، افزود: این توانایی به فرد کمک می‌کند در شرایط ناامن، نامطمئن و همراه با عدم قطعیت، بدون آنکه دچار اضطراب، سردرگمی یا تصمیم‌گیری عجولانه شود، مسئله را تحلیل و بررسی کند و فرایند مواجهه با آن را ادامه دهد. بنابراین، نمی‌توان تحمل ابهام را صرفاً یک ویژگی شخصیتی دانست؛ بلکه این مهارت از طریق آموزش و تمرین قابل پرورش است و دانشگاه‌ها در این زمینه وظیفه مهمی بر عهده دارند.
این روانشناس ادامه داد: تحمل ابهام به ما کمک می‌کند با موقعیت‌هایی مواجهه سازنده داشته باشیم که در آن‌ها اطلاعات موجود ناقص، پیچیده یا متناقض است و پاسخ مشخص و قطعی در اختیار نداریم. فردی که از تحمل ابهام بالایی برخوردار است، هنگام مواجهه با مسئله‌ای بدون پاسخ قطعی، احساس ناتوانی یا تهدید نمی‌کند؛ زیرا می‌داند ندانستن بخشی از فرایند یادگیری است و به‌جای آن تلاش می‌کند گزینه‌های مختلف را بررسی کند. در مقابل، فردی که تحمل ابهام پایینی دارد، ممکن است در چنین شرایطی دچار اضطراب شود، سریع به دنبال پاسخ‌های ساده و قطعی برود یا اساساً از بررسی مسئله اجتناب کند.
روزبهانی با بیان اینکه تحمل ابهام می‌تواند نقش‌های اساسی در رشد توانایی‌های شناختی افراد داشته باشد، تصریح کرد: یکی از این نقش‌ها افزایش عمق‌نگری است؛ به این معنا که فرد به‌جای اکتفا به پاسخ‌های سطحی، درباره چرایی و چگونگی پدیده‌های مختلف پرسش می‌کند. این مهارت همچنین تفکر انتقادی را تقویت می‌کند و فرد را به بازبینی اطلاعات، استدلال‌ها و باورهای پیشین خود سوق می‌دهد.
وی خلاقیت و تفکر چندجانبه را از دیگر پیامدهای تحمل ابهام برشمرد و گفت: فردی که از این توانایی برخوردار است، می‌تواند از چارچوب‌های آشنای قبلی فاصله بگیرد، ایده‌های جدید شکل دهد و احتمالات و فرضیه‌های متفاوت را بررسی کند. این فرایند زمینه‌ساز خلاقیت، نوآوری و تولید دانش است و به همین دلیل، تحمل ابهام در پژوهش‌های علمی اهمیت زیادی دارد.
تحمل ابهام؛ مهارتی ضروری برای تفکر انتقادی و تولید دانش در دانشگاه‌ها
چرا برخی دانشجویان در برابر ابهام دچار اضطراب می‌شوند؟
این استاد دانشگاه درباره عوامل فردی و روان‌شناختی مؤثر بر پایین بودن تحمل ابهام در برخی دانشجویان اظهار کرد: این مسئله معمولاً حاصل یک عامل واحد نیست و می‌تواند از ترکیب ویژگی‌های فردی، تجربیات آموزشی در مدرسه و دانشگاه، شرایط اجتماعی و حتی انتظارات محیط دانشگاهی ناشی شود. همچنین اضطراب ناشی از ندانستن یکی از این عوامل است، برخی افراد ندانستن را نشانه ضعف و ناتوانی خود تلقی می‌کنند.
روزبهانی اضافه کرد: در نتیجه، به‌جای آنکه با کنجکاوی علمی به سراغ یک مسئله بروند، دچار ناکامی و اضطراب می‌شوند. همچنین افراد کمال‌گرا یا کسانی که از شکست و اشتباه می‌ترسند، معمولاً همواره به دنبال یافتن پاسخ درست هستند و هرگونه خطا را نشانه ضعف علمی خود می‌دانند. چنین نگرشی باعث می‌شود از بررسی فرضیه‌های جدید یا ورود به مسائل دشوار اجتناب کنند.
وی با اشاره به نیاز شدید به کنترل و پیش‌بینی‌پذیر بودن شرایط از دیگر عوامل مؤثر بر کاهش تحمل ابهام است، گفت: برخی افراد به دنبال احساس امنیت روانی هستند و ترجیح می‌دهند ساختارها، دستورالعمل‌ها و نتایج کاملاً مشخص و قابل پیش‌بینی باشند. زمانی که با شرایطی خارج از این چارچوب مواجه می‌شوند، ممکن است در تصمیم‌گیری دچار مشکل شوند.
این روانشناس بالینی با اشاره به تأثیر تجربیات شکست در گذشته بر شکل‌گیری این نگرش بیان کرد: اگر دانشجو در دوران تحصیل خود به دلیل اشتباه کردن سرزنش شده باشد، ممکن است به‌تدریج از موقعیت‌هایی که احتمال خطا در آن‌ها وجود دارد، دوری کند. در چنین شرایطی، اشتباه دیگر به‌عنوان فرصتی برای یادگیری تلقی نمی‌شود، بلکه به تجربه‌ای تهدیدکننده تبدیل خواهد شد.
روزبهانی تأکید کرد: در کنار عوامل فردی، نباید از نقش محیط آموزشی غافل شد؛ زیرا این محیط می‌تواند توانایی تحمل ابهام را تقویت یا تضعیف کند. اگر فضای روانی امنی برای بیان ایده‌های متفاوت فراهم نشود، استادان با پاسخ‌های ناقص یا اشتباه دانشجویان برخورد منفی داشته باشند، فرصت پرسشگری و ارائه دیدگاه‌های مستقل محدود شود و ارزشیابی‌ها صرفاً بر اساس یک پاسخ مشخص و از پیش تعیین‌شده انجام گیرد، زمینه کاهش تحمل ابهام فراهم می‌شود. همچنین تأکید بیش از حد بر حفظ اطلاعات و بازتولید مطالب، می‌تواند بر این توانایی اثر منفی بگذارد.
تحمل ابهام؛ مهارتی ضروری برای تفکر انتقادی و تولید دانش در دانشگاه‌ها
ارزشیابی‌های دانشگاهی؛ تقویت‌کننده یادگیری یا محدودکننده خلاقیت؟
وی درباره تأثیر شیوه‌های رایج ارزشیابی در دانشگاه‌ها بر خلاقیت و توانایی حل مسئله دانشجویان اظهار کرد: در بسیاری از نظام‌های آموزشی، موفقیت تحصیلی با توانایی ارائه پاسخ صحیح در امتحان، بازتولید مطالب کتاب و کسب نمره بالا سنجیده می‌شود. البته نمی‌توان این رویکرد را به‌خودی‌خود نادرست دانست؛ زیرا دانشجویان برای یادگیری و فعالیت علمی به دانش پایه و تسلط بر مفاهیم مشخص نیاز دارند.
این استاد دانشگاه با اشاره به تفاوت میان یادگیری مبتنی بر دانش پایه و توانایی مواجهه با مسائل پیچیده افزود: در مواجهه با یک مسئله پیچیده، دانشجو باید بتواند آن را بازتعریف کند، اطلاعات مرتبط را گردآوری کند، فرضیه‌های مختلف ارائه دهد، شواهد موافق و مخالف را بررسی کند، محدودیت‌های اطلاعات موجود را بشناسد و از نتیجه‌گیری شتاب‌زده خودداری کند. هر دو نوع فعالیت آموزشی می‌توانند مهارت‌های متفاوتی را در دانشجو پرورش دهند، اما مسئله زمانی ایجاد می‌شود که تمام فرایند یادگیری به ارائه پاسخ مورد انتظار استاد محدود شود.
روزبهانی ادامه داد: وقتی دانشجو به این سمت هدایت شود که صرفاً پاسخ مورد انتظار استاد را پیدا کند، به‌تدریج به‌جای طرح پرسش‌های جدید، تلاش می‌کند حدس بزند استاد چه پاسخی را می‌پسندد. این وضعیت می‌تواند تمایل او به تجربه روش‌های جدید را کاهش دهد، وابستگی به منابع و مراجع معتبر را بدون ارزیابی انتقادی آن‌ها افزایش دهد و انگیزه ورود به مسائل دشوار را تضعیف کند. همچنین ممکن است تفکر واگرا و توانایی تولید راه‌حل‌های جایگزین محدود شود و ترس از شکست و اشتباه در فعالیت علمی افزایش یابد.
وی با بیان اینکه نمی‌توان همه شیوه‌های ارزشیابی سنتی را دارای چنین پیامدهایی دانست، خاطرنشان کرد: میزان اثرگذاری این شیوه‌ها به نحوه طراحی آموزش و چگونگی استفاده از نتایج ارزشیابی بستگی دارد. بنابراین، باید به این نکته توجه کرد که هدف دانشگاه‌ها صرفاً قرار دادن دانشجویان در موقعیت‌های مبهم نیست؛ بلکه باید محیطی فراهم شود که دانشجو در آن احساس امنیت کند و امکان یادگیری و مواجهه سازنده با عدم قطعیت را داشته باشد.
یادگیری مسئله‌محور و فضای امن؛ راهکارهای تقویت تحمل ابهام
این استاد دانشگاه با اشاره به راهکارهای آموزشی برای تقویت تحمل ابهام در دانشجویان گفت: یکی از روش‌های مؤثر، استفاده از یادگیری مبتنی بر مسئله و حل مسئله است. در این روش، دانشجو با یک مسئله واقعی مواجه می‌شود که ممکن است چند پاسخ یا راه‌حل داشته باشد و باید با جست‌وجو، تحلیل و همکاری با دیگر دانشجویان، راه‌حل مناسب را پیدا کند.
روزبهانی افزود: به‌جای ارائه موضوعاتی که نتیجه و مسیر آن‌ها کاملاً مشخص است، می‌توان به دانشجویان فرصت داد پرسش‌های پژوهشی خود را طراحی کنند و پاسخ‌های احتمالی را از مسیرهای متفاوت بیازمایند. همچنین بهتر است پروژه‌های پژوهشی به‌گونه‌ای طراحی شوند که امکان بررسی و انتخاب مسیرهای مختلف برای دانشجو وجود داشته باشد.
وی با اشاره به نقش مهم استادان در این زمینه اذعان کرد: استاد باید به دانشجو نشان دهد که اشتباه در فرایند علمی به معنای ضعف علمی او نیست، بلکه اصلاح اشتباه می‌تواند به درک عمیق‌تر مسئله منجر شود. همچنین بهتر است به‌جای تمرکز صرف بر نتیجه نهایی، کیفیت استدلال، نحوه استفاده از شواهد، توانایی بررسی دیدگاه‌های مخالف و آگاهی دانشجو از محدودیت‌های تحلیل او نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.
این روانشناس بالینی با تأکید بر ضرورت ایجاد فضای امن برای گفت‌وگو در کلاس‌های درس تصریح کرد: دانشجویان باید بتوانند بدون نگرانی از قضاوت شدن، دیدگاه‌های متفاوت خود را مطرح کنند و با استدلال از آن‌ها دفاع کنند. چنین فضایی به آن‌ها کمک می‌کند با نظرات مخالف مواجه شوند، فرضیه‌های خود را بازبینی کنند و به‌تدریج توانایی تحمل ابهام را در خود پرورش دهند.
روزبهانی با بیان اینکه اهمیت تحمل ابهام به دوران تحصیل محدود نمی‌شود و در محیط‌های شغلی ادامه دارد، گفت: افراد پس از فارغ‌التحصیلی وارد محیط‌های حرفه‌ای می‌شوند که در بسیاری از موارد پیچیده‌تر از محیط دانشگاه است. در مشاغل مختلف، افراد در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که اطلاعات کامل در اختیار ندارند، نتایج اقداماتشان به‌طور دقیق قابل پیش‌بینی نیست و ممکن است با چند انتخاب متفاوت مواجه باشند که هرکدام پیامدهای مثبت و منفی خاص خود را دارند.
وی با اشاره به نمونه‌هایی از ضرورت تحمل ابهام در مشاغل مختلف اظهار کرد: در حوزه پزشکی و سلامت، متخصصان با وجود ناقص بودن اطلاعات باید احتمالات تشخیصی مختلف را بررسی کنند و محدودیت‌های دانش خود را بشناسند. در حوزه مدیریت نیز مدیران هنگام تصمیم‌گیری درباره سرمایه‌گذاری، استخدام نیرو یا تغییر راهبردهای سازمانی، با شرایطی مواجه می‌شوند که آینده بازار و پیامد تصمیم‌ها به‌طور کامل مشخص نیست.
این استاد دانشگاه ادامه داد: پایین بودن تحمل ابهام در چنین شرایطی می‌تواند پیامدهای مختلفی داشته باشد؛ از جمله تصمیم‌گیری شتاب‌زده پیش از بررسی کافی، وابستگی بیش از حد به دستورالعمل‌ها، اجتناب از پذیرش مسئولیت، کاهش نوآوری و ضعف در مدیریت بحران. همچنین ممکن است فرد نتواند دیدگاه‌های متفاوت اعضای گروه کاری خود را بپذیرد و از گفت‌وگوی سازنده درباره مسائل پیچیده دوری کند. از این منظر، تحمل ابهام یکی از مؤلفه‌های مهم شایستگی حرفه‌ای در محیط‌های متغیر و غیرقابل پیش‌بینی است.
تحمل ابهام؛ مهارتی ضروری برای تفکر انتقادی و تولید دانش در دانشگاه‌ها
تحمل ابهام به معنای پذیرش هر ادعایی نیست
روزبهانی در جمع‌بندی سخنان خود با تأکید بر اینکه تحمل ابهام نباید با پذیرش بی‌چون‌وچرای ادعاها یا کنار گذاشتن معیارهای علمی اشتباه گرفته شود، اظهار کرد: فردی که تحمل ابهام بالایی دارد، همچنان بر اساس شواهد، منطق و روش‌های علمی قضاوت می‌کند، اما تا زمانی که شواهد کافی به دست نیامده است، از تصمیم‌گیری عجولانه و پذیرش سریع یک نتیجه خودداری می‌کند و خود را ملزم نمی‌داند که پیش از فراهم شدن شواهد لازم، حتماً به پاسخی قطعی برسد.
وی با بیان اینکه دانشگاه‌ها باید به دانشجویان چگونگی فکر کردن را آموزش دهند، نه اینکه صرفاً به آن‌ها بگویند چه چیزی را باید بدانند، افزود: یکی از مهم‌ترین اهداف آموزش عالی باید آماده کردن دانشجویان برای مواجهه با مسائلی باشد که هنوز پاسخ روشنی برای آن‌ها وجود ندارد. در دنیای امروز که سرعت پیشرفت و تغییرات علمی و اجتماعی بالاست و مسائل روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شوند، صرف برخورداری از اطلاعات تخصصی نمی‌تواند موفقیت افراد را تضمین کند.
این روانشناس بالینی تصریح کرد: دانشجویان باید بتوانند در شرایط عدم قطعیت فکر کنند، شواهد را ارزیابی کنند، دیدگاه‌های متفاوت را بپذیرند، احتمال اشتباه را در نظر بگیرند و در صورت تغییر اطلاعات، تصمیم‌های خود را اصلاح کنند. از این منظر، تحمل ابهام به معنای علاقه‌مندی به سردرگمی یا جست‌وجوی ابهام نیست، بلکه به معنای توانایی حفظ تفکر منطقی و عملکرد مؤثر در شرایطی است که هنوز پاسخ‌های قطعی و مشخصی در اختیار نداریم.
روزبهانی با تأکید بر اینکه دانشگاه‌ها باید دانشجویان را از وابستگی بیش از حد به پاسخ‌های آماده و قطعی به سمت توانایی مواجهه با مسائل و پرسش‌های بی‌پاسخ هدایت کنند، خاطرنشان کرد: باید به یاد داشته باشیم که بخش مهمی از پیشرفت علمی نه از پاسخ‌هایی که از قبل می‌دانیم، بلکه از جایی آغاز می‌شود که با پرسش‌هایی مواجه می‌شویم که هنوز پاسخ آن‌ها را نمی‌دانیم و امکان کشف و شناخت موضوعات تازه را فراهم می‌کنند.
ارسال نظرات