هفشجان؛ پایتخت صنعت جوش ایران

برخی مشاغل و مهارت‌های تخصصی در گذر زمان با هویت اجتماعی و اقتصادی مناطق مختلف پیوند می‌خورند؛ به‌گونه‌ای که نام یک شهر یا منطقه با حرفه‌ای خاص شناخته می‌شود. این پیوند معمولاً حاصل یک اتفاق مقطعی نیست، بلکه در نتیجه تجربه‌آموزی، انتقال مهارت، شکل‌گیری شبکه‌های شغلی و تداوم فعالیت حرفه‌ای در میان نسل‌های متوالی ایجاد می‌شود.

هفشجان در چهارمحال و بختیاری از جمله شهر‌هایی است که نام آن در دهه‌های اخیر با صنعت جوشکاری و به‌ویژه جوشکاری خطوط لوله و تأسیسات نفت و گاز گره خورده است. حضور گسترده نیرو‌های متخصص این شهر در پروژه‌های بزرگ نفتی و گازی کشور و حتی خارج از مرز‌های ایران، موجب شده است از هفشجان به‌عنوان «پایتخت صنعت جوش ایران» یاد شود.

این موضوع از منظر تاریخ اجتماعی و مردم‌شناسی صنعتی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه بررسی ریشه‌های شکل‌گیری چنین تخصصی نشان می‌دهد چگونه یک مهارت فنی در بستر تحولات اقتصادی و صنعتی، به بخشی از هویت حرفه‌ای یک جامعه محلی تبدیل می‌شود. در واقع، آنچه امروز به‌عنوان شهرت هفشجانی‌ها در صنعت جوش شناخته می‌شود، ریشه در تاریخ ورود صنعت نفت و نیاز این صنعت به نیروی انسانی ماهر دارد.

صنعت نفت از نخستین سال‌های فعالیت خود در ایران، مجموعه‌ای از مشاغل فنی، خدماتی و تخصصی را وارد کشور کرد و زمینه شکل‌گیری حرفه‌های جدید را فراهم ساخت. در این میان، جوشکاری به‌تدریج جایگزین روش‌های قدیمی اتصال قطعات فلزی شد و با توسعه خطوط لوله و تأسیسات نفتی، اهمیت بیشتری پیدا کرد. بخشی از نیروی انسانی ایرانی که در این فرآیند مهارت‌های جدید را فراگرفتند، از مناطق مختلف کشور و از جمله هفشجان و چهارمحال و بختیاری بودند.

هفشجان؛ پایتخت صنعت جوش ایران

ریشه‌های تاریخی پیوند هفشجان با صنعت جوش

فرشید خدادادیان، پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهر، با اشاره به پیشینه تاریخی این موضوع، معتقد است حضور هفشجانی‌ها در صنعت جوش ایران را باید در چارچوب تاریخ شکل‌گیری صنعت نفت، مهاجرت نیروی کار و انتقال مهارت‌های فنی از نسلی به نسل دیگر بررسی کرد؛ موضوعی که علاوه بر ارزش تاریخی، از منظر میراث صنعتی کشور نیز قابل توجه است.

خدادادیان با بیان اینکه پیوند میان برخی مشاغل و مناطق جغرافیایی معمولاً حاصل یک روند تاریخی است، اظهار کرد: در بسیاری از موارد، فرد یا افرادی از یک شهر یا روستا به دلیل علاقه شخصی یا فراهم بودن شرایط زمانی و مکانی وارد حرفه‌ای خاص می‌شوند و پس از آن، اعضای خانواده، فرزندان، هم‌محلی‌ها و همشهری‌های آنان نیز به‌تدریج همان مسیر را دنبال می‌کنند.

وی افزود: این روند در طول زمان به شکل‌گیری یک تخصص منطقه‌ای منجر می‌شود و نسل‌های متوالی از ساکنان یک منطقه در حرفه‌ای مشخص فعالیت می‌کنند. حضور قابل توجه هفشجانی‌ها در صنعت جوشکاری خطوط لوله و تأسیسات نفت و گاز نیز با همین رویکرد قابل بررسی است.

این پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی ادامه داد: امروزه هفشجان به دلیل حضور گسترده نیرو‌های متخصص در حوزه جوشکاری، به‌عنوان پایتخت صنعت جوش ایران شناخته می‌شود؛ پدیده‌ای که از منظر مردم‌شناسی، میراث صنعتی و تاریخ نفت ایران اهمیت دارد و باید ریشه‌های شکل‌گیری آن مورد توجه قرار گیرد.

به گفته خدادادیان، صنعت نفت از زمان ورود به ایران، بسیاری از صنایع پایین‌دستی، خدماتی و فعالیت‌های مرتبط با تأمین تجهیزات را نیز با خود وارد کشور کرد. اگرچه صنعت نفت چند سال پیش از عمومی شدن جوشکاری الکتریکی وارد ایران شده بود، اما پس از شکل‌گیری تجاری صنعت جوشکاری، از نخستین مجموعه‌هایی بود که این فناوری را جایگزین روش‌های قدیمی اتصال در ساخت تأسیسات و خطوط لوله کرد.

وی با اشاره به نخستین تجربه‌های احداث خطوط لوله نفت در ایران توضیح داد: در سال‌های ابتدایی، اتصال لوله‌ها در برخی خطوط با روش «کالر پیچ» یا Screw Collar انجام می‌شد، اما با ورود صنعت جوشکاری، روش اجرا تغییر کرد و سرعت احداث خطوط لوله افزایش یافت.

خدادادیان احداث نخستین خط لوله نفت ایران و خاورمیانه را نمونه‌ای از دشواری‌های فعالیت‌های اولیه صنعت نفت دانست و گفت: چارلز ریچی و گروهی از کارکنان انگلیسی، هندی، بختیاری و عرب در فاصله سال‌های ۱۹۱۰ تا ۱۹۱۱ میلادی، پروژه احداث خط لوله از میدان نفتون به ساحل عبادان، آبادان امروزی، را به انجام رساندند.

وی افزود: مسیر حدود ۱۳۰ کیلومتری این خط لوله در مناطق کوهپایه‌ای و دشت امتداد داشت و اتصال لوله‌ها با روش کالر پیچ انجام شد. پس از این دوره، تجهیزات و موتور‌های دیزل جوشکاری به‌تدریج وارد فعالیت‌های صنعت نفت شدند و در میان کارگران ایرانی، گروهی از نیرو‌ها زودتر از دیگران این مهارت را از کارکنان خارجی فراگرفتند که هفشجانی‌ها از جمله آنان بودند.

هفشجان؛ پایتخت صنعت جوش ایران

هفشجان؛ شهری با پیشینه تاریخی و مهارت‌های بومی

این پژوهشگر تاریخ نفت با اشاره به پیشینه تاریخی هفشجان بیان کرد: هفشجان در نزدیکی شهرکرد، مرکز چهارمحال و بختیاری قرار دارد و بر اساس مطالعات باستان‌شناسی، پیشینه سکونت در این منطقه به دوره نوسنگی بازمی‌گردد.

وی درباره وجه تسمیه این شهر نیز توضیح داد: در برخی روایت‌ها، نام هفشجان با واژه پارسی «هوشنگان» به معنای مکان هوشنگ مرتبط دانسته شده است. هوشنگ از پادشاهان اساطیری دوره پیشدادی است که در شاهنامه کشف آتش و برگزاری جشن سده به او نسبت داده شده و هفشجان یا هفشه‌جان نیز در این روایت‌ها صورت تغییریافته همان نام معرفی می‌شود.

خدادادیان ادامه داد: با کشف نفت در چاه شماره یک میدان نفتون در خردادماه سال ۱۲۸۷، خبر حضور نیرو‌های خارجی و نیاز صنعت نفت به نیروی کار، زودتر از بسیاری از مناطق کشور به چهارمحال و بختیاری رسید. علت این موضوع نیز به ارتباط جغرافیایی و اجتماعی بختیاری‌ها با مناطق نفت‌خیز جنوب بازمی‌گشت.

وی با اشاره به پیشینه زندگی کوچ‌روی بختیاری‌ها گفت: بختیاری‌ها از اقوام کهن و دامدار کشور بودند که زمستان را در مناطق شمال خوزستان و تابستان را در سرزمین چهارمحال و بختیاری سپری می‌کردند. به همین دلیل، نخستین نیرو‌های ایرانی صنعت نفت نیز به‌طور طبیعی از میان آنان و همچنین اعراب جنوب خوزستان انتخاب شدند.

این پژوهشگر تاریخ نفت افزود: زمانی که موضوع اشتغال در کمپانی نفت و دریافت دستمزد به لیره و ریال مطرح شد، گروهی از مردان و جوانان چهارمحال و بختیاری برای کار به خوزستان رفتند تا از فرصت‌های شغلی جدید استفاده کنند و آینده اقتصادی خانواده‌های خود را با صنعت نفت پیوند بزنند. البته این روند به چهارمحال و بختیاری محدود نماند و به‌تدریج افرادی از اصفهان، یزد، شیراز، کرمانشاه و کردستان نیز برای اشتغال به مناطق نفت‌خیز خوزستان مهاجرت کردند.

خدادادیان با تأکید بر اینکه هفشجانی‌ها از نخستین سال‌های فعالیت کمپانی نفت در این صنعت حضور داشتند، اظهار کرد: آنان پیش از ورود به صنعت نفت نیز از صنعتگران محلی و هنرمندان ماهری بودند که در حوزه‌هایی مانند فلزکاری، آهنگری، سنگ‌تراشی و نجاری فعالیت داشتند.

وی با اشاره به آثار تاریخی و باستان‌شناختی هفشجان گفت: عرصه پیش از تاریخی این شهر در چندین هکتار گسترده شده و آثار و ابزار‌های سنگی متعلق به دوره نوسنگی و بقایای شاهراه‌های باستانی در آن شناسایی شده است. استمرار سکونت انسانی در این منطقه از دوران پیش از تاریخ تا امروز، نشان‌دهنده پیشینه طولانی فرهنگی و زیستی آن است.

این پژوهشگر میراث صنعتی اضافه کرد: یکی از هنر‌های بومی هفشجان سنگ‌تراشی بود. کوه بُزلَر در شمال این شهر از مهم‌ترین منابع سنگی منطقه به شمار می‌رفت و سنگ‌های آن برای ساخت شیر‌های سنگی یا به گویش بختیاری «بَردِ شیر» مورد استفاده قرار می‌گرفت. حتی در دوره صفویه نمونه‌هایی از این شیر‌های سنگی به اصفهان، پایتخت آن زمان ایران، منتقل شد و در معماری پل‌ها و بنا‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفت.

هفشجان؛ پایتخت صنعت جوش ایران

از سنگ‌تراشی و آهنگری تا ورود به صنعت جوشکاری

خدادادیان با تشریح روند تغییر مشاغل هفشجانی‌ها پس از مهاجرت به مناطق نفت‌خیز جنوب اظهار کرد: بخشی از هفشجانی‌ها و دهکردی‌هایی که برای اشتغال در کمپانی نفت به جنوب مهاجرت کردند، در ساخت ابنیه، سنگ‌تراشی و فعالیت‌های معماری به کار گرفته شدند؛ اما تنوع مشاغل بسیار بیشتر از این حوزه‌ها بود.

وی افزود: بسیاری از این نیرو‌ها پس از گذراندن دوره‌های کوتاه آموزشی در کمپانی نفت، که می‌توان آن را نوعی آموزش ضمن خدمت دانست، ابزار‌های صنعتی به دست گرفتند و به‌عنوان نقاش، پرچ‌کار، ابزارکار و پس از ورود فناوری جوشکاری، جوشکار مشغول فعالیت شدند.

این پژوهشگر تاریخ نفت با اشاره به پیشینه پرچ‌کاری در ایران گفت: جوشکاری با قوس الکتریکی در دهه دوم فعالیت صنعت نفت در ایران به‌تدریج جایگزین پرچ‌کاری در تأسیسات و روش کالر پیچ در احداث خطوط لوله شد.

البته پرچ‌کاری پیش از ورود صنعت نفت نیز در مناطق مختلف ایران و به‌ویژه در آهنگری‌های سنتی انجام می‌شد.

خدادادیان ادامه داد: به همین دلیل، زمانی که مهندسان انگلیسی در صنعت نفت از روش Riveting یا پرچ‌کاری استفاده می‌کردند و آن را به کارکنان ایرانی آموزش می‌دادند، این مهارت برای برخی از نیرو‌های بومی کاملاً ناآشنا نبود و آنان با تجربه‌های سنتی خود می‌توانستند با این روش ارتباط برقرار کنند.

وی با اشاره به اسناد پرسنلی کارکنان نخستین کمپانی نفت بیان کرد: بررسی این اسناد نشان می‌دهد تعدادی از هفشجانی‌ها پیش از ورود صنعت جوش به حوزه عملیات نفتی، به‌عنوان ابزارکار، پرچ‌کار و آهنگر فعالیت می‌کردند و در میان همان اسناد، نام کارکنان دیگری از هفشجان نیز دیده می‌شود که شغل آنان به‌طور مشخص جوشکار ثبت شده است.

این پژوهشگر افزود: در سال ۱۹۰۸ میلادی که نفت در ایران کشف شد، صنعت جوشکاری در بریتانیا و دیگر نقاط جهان هنوز مراحل آغازین خود را سپری می‌کرد و حدود یک دهه زمان برد تا این فناوری به شکل گسترده‌تری در فعالیت‌های صنعت نفت ایران مورد استفاده قرار گیرد.

مستندات تاریخی از حضور هفشجانی‌ها در نخستین نسل جوشکاران نفت

خدادادیان با اشاره به یکی از مستندات تصویری ارزشمند تاریخ نفت ایران گفت: یکی از قدیمی‌ترین مدارک تصویری موجود درباره جوشکاری در صنعت نفت، فیلم مستند کمپانی نفت محصول سال ۱۹۲۵ میلادی است که در آن کارگران ایرانی در کارگاه مسجدسلیمان مشغول آهنگری، بازسازی مته‌های حفاری، خم‌کاری صفحات فلزی و جوشکاری هستند.

وی افزود: نکته قابل توجه در این فیلم، لباس و تجهیزات جوشکاران است که نشان می‌دهد کارکنان ایرانی از همان سال‌های نخست، انبر جوشکاری را در دست گرفته و در این حوزه فعالیت می‌کردند. تطبیق این مستند تصویری با پرونده‌های پرسنلی نسل نخست کارکنان صنعت نفت، شواهد دیگری از حضور هفشجانی‌ها در این بخش از فعالیت‌های صنعتی به دست می‌دهد.

این پژوهشگر تاریخ نفت با اشاره به اصطلاحات رایج در آن دوره بیان کرد: انگلیسی‌ها به جوشکاری Welding می‌گفتند و به‌تدریج واژه «ولدنگ‌کار» در میان کارکنان ایرانی رواج پیدا کرد. هفشجانی‌ها نیز در نسل‌های متوالی این حرفه را دنبال کردند و به‌تدریج در میان نیرو‌های متخصص این صنعت شناخته شدند.

خدادادیان با اشاره به اسناد باقی‌مانده از کارکنان صنعت نفت اظهار کرد: در پرونده‌های پرسنلی موجود، اسنادی وجود دارد که قدمت حضور هفشجانی‌ها در مشاغلی مانند ولدنگ‌کاری و فیتر یا لوله‌کشی را تأیید می‌کند. برخی از این اسناد همچنین نشان می‌دهد تعدادی از کارکنان هفشجانی کمپانی نفت برای فعالیت حرفه‌ای به هند اعزام شده‌اند.

وی افزود: در یکی از این موارد، فردی در پیشاور با حقوق ۳۵ روپیه استخدام شده و سپس به حیدرآباد منتقل شده است. این اسناد نشان می‌دهد دامنه فعالیت و مهارت‌آموزی نیرو‌های هفشجانی از محدوده جغرافیایی مناطق نفت‌خیز ایران فراتر رفته بود.

این پژوهشگر میراث صنعتی تأکید کرد: مجموعه این شواهد تاریخی و اسناد پرسنلی بیانگر آن است که هفشجانی‌ها از نسل‌های نخست جوشکاران صنعت نفت بوده‌اند و این مهارت را در طول دهه‌های متوالی و از طریق انتقال تجربه میان نسل‌ها حفظ کرده‌اند.

حضور جوشکاران هفشجانی در پروژه‌های بین‌المللی نفت

خدادادیان با اشاره به تداوم حضور هفشجانی‌ها در پروژه‌های نفتی پس از دوره‌های ابتدایی فعالیت صنعت نفت گفت: این حضور تنها به دوران شکل‌گیری صنعت نفت محدود نماند و در دوره‌های بعدی نیز ادامه پیدا کرد.

وی افزود: در دوره کنسرسیوم، شرکت ایتالیایی انی (ENI) برای انجام عملیات نفتی به ایران و چهارمحال و بختیاری آمد و از جوشکاران هفشجانی در فعالیت‌های خود استفاده کرد.

این پژوهشگر تاریخ نفت ادامه داد: یکی از مستندات تصویری مهم درباره حضور نیرو‌های ایرانی در عملیات نفتی، فیلم مستند «LA VIA DEL PETROLIO» به معنای «جاده نفت» است که توسط برناردو برتولوچی، فیلم‌ساز شهیر ایتالیایی، ساخته شده است. تصاویر ثبت‌شده در این مستند از جمله شواهدی است که می‌توان برای بررسی حضور نیرو‌های هفشجانی در فعالیت‌های نفتی مورد توجه قرار داد.

خدادادیان با بیان اینکه شهرت هفشجانی‌ها در صنعت جوش حاصل فعالیت مستمر نسل‌های مختلف است، تصریح کرد: این افراد در طول تاریخ صنعت نفت، مهارت خود را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده‌اند و امروز نیز در پروژه‌های مختلف نفت، گاز و خطوط لوله حضوری شناخته‌شده دارند.

هفشجان؛ پایتخت صنعت جوش ایران

جان‌باختگان صنعت جوش؛ بخشی از میراث انسانی صنعت نفت

این پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی با اشاره به دشواری‌ها و مخاطرات حرفه جوشکاری در پروژه‌های نفتی اظهار کرد: حضور هفشجانی‌ها در صنعت نفت تنها به فعالیت‌های فنی و تخصصی محدود نبوده و در برخی موارد، آنان با از دست دادن جان خود به استمرار و بقای این صنعت کمک کرده‌اند.

وی حادثه تلخ خط لوله سرخس در شهریورماه سال ۱۳۸۹ و همچنین جان‌باختن تعدادی از نیرو‌های هفشجانی به دست گروه‌های تکفیری در ایالت دیاله عراق در سال ۱۳۹۲ را از جمله نمونه‌های این فداکاری‌ها دانست.

خدادادیان تأکید کرد: جان‌باختگان و شهدای صنعت جوش بخشی از مستندات انسانی این میراث صنعتی هستند و نباید در بررسی تاریخ جوشکاری و نقش هفشجانی‌ها در توسعه صنعت نفت، از یاد و خاطره آنان غافل شد.

هفشجان؛ میراث‌دار یک قرن تجربه در صنعت جوش

این پژوهشگر تاریخ نفت در جمع‌بندی دیدگاه‌های خود، پیوند هفشجان با صنعت جوش را نتیجه یک روند تاریخی چندنسلی دانست که از مهاجرت نیروی کار بومی به مناطق نفت‌خیز جنوب آغاز شد و با آموزش مهارت‌های جدید، ورود فناوری‌های صنعتی و انتقال تجربه میان خانواده‌ها و نسل‌های مختلف استمرار یافت.

به اعتقاد وی، بررسی این روند نشان می‌دهد که تخصص جوشکاری در هفشجان صرفاً یک حرفه شغلی نیست، بلکه به بخشی از میراث اجتماعی و صنعتی این شهر تبدیل شده است؛ میراثی که ریشه‌های آن را باید در پیشینه صنایع بومی، تجربه آهنگری و فلزکاری و حضور زودهنگام مردم این منطقه در صنعت نفت جست‌و‌جو کرد.

خدادادیان همچنین بر اهمیت حفظ و مستندسازی اسناد پرسنلی، فیلم‌های تاریخی و خاطرات شفاهی کارکنان صنعت نفت تأکید دارد؛ چراکه این منابع می‌توانند ابعاد مختلف شکل‌گیری و گسترش صنعت جوشکاری در ایران و نقش نیرو‌های محلی در آن را روشن کنند.

وی معتقد است هفشجانی‌ها در طول تاریخ صنعت نفت و گاز، از نخستین نسل‌های جوشکاران تا نیرو‌های متخصص امروزی، سهم قابل توجهی در توسعه این حرفه داشته‌اند و شهرت جهانی آنان حاصل سال‌ها تلاش، تجربه‌اندوزی و انتقال مهارت است.

این پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی در پایان با گرامیداشت یاد و نام تمامی فعالان این حوزه خاطرنشان کرد: جوشکاری با صنعت نفت به ایران وارد شد و هفشجانی‌ها از جمله میراث‌داران این صنعت در ایران و خاورمیانه هستند. یاد و نام تمامی سخت‌کوشان این حوزه، جان‌باختگان و شهدای صنعت جوش که مستندات ارزشمند انسانی این میراث صنعتی به شمار می‌روند، گرامی باد.