تازه ها
قاین در مسیر توسعه بوم‌آورد؛ پیوند اقتصاد محلی با احیای فرهنگ روستایی
بنیاد توسعه فرهنگی سپهر با تکیه بر ظرفیت‌های بومی و مشارکت مردم در روستا‌های قاین، الگویی از توسعه بوم‌آورد را دنبال می‌کند که با پیوند گردشگری، اقتصاد محلی و فرهنگ روستایی، زمینه رونق کسب‌وکار‌های خرد، احیای آیین‌های بومی و تقویت مشارکت اجتماعی را فراهم کرده است.
به گزارش بازارکاربه نقل از ایرنا، روستاها فقط محل زندگی و تولید محصولات کشاورزی نیستند هر کدام مجموعه‌ای از ظرفیت‌های طبیعی، فرهنگی و اجتماعی را در خود جای داده‌اند که می‌توانند زمینه‌ساز رونق اقتصادی و توسعه باشند با این حال، بسیاری از روستا‌های خراسان جنوبی به دلیل محدودیت فرصت‌های شغلی، پراکندگی جمعیت و دشواری دسترسی به بازار، هنوز نتوانسته‌اند از تمام این ظرفیت‌ها بهره ببرند.
در چنین شرایطی، توجه به داشته‌های بومی و استفاده از توان مردم محلی می‌تواند راهی برای بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی روستاها باشد، محصولاتی مانند زرشک، زعفران، عناب، انار، آلو و بسیاری محصولات کشاورزی دیگر در کنار جاذبه‌های طبیعی، معماری روستایی، آیین‌ها و موسیقی محلی، سرمایه‌هایی هستند که اگر به‌درستی معرفی و به فرصت اقتصادی تبدیل شوند، می‌توانند به رونق کسب‌وکار‌های کوچک و تقویت معیشت روستایی کمک کنند.
یکی از رویکرد‌هایی که بر همین ظرفیت‌ها تکیه دارد توسعه بوم‌آورد است، رویکردی که به جای ارائه نسخه‌های یکسان برای همه مناطق، تلاش می‌کند مسیر توسعه را از دل توانایی‌ها، نیاز‌ها و ویژگی‌های هر جامعه محلی پیدا کند در این صورت مردم روستا به‌ای اینکه تنها دریافت‌کننده خدمات و برنامه‌های توسعه‌ای باشند نقش اصلی را در شناسایی ظرفیت‌ها، تصمیم‌گیری و اجرای فعالیت‌ها بر عهده دارند.
سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند در شکل‌گیری چنین تجربه‌هایی نقش موثری داشته باشند، این سازمان‌ها با ارتباط نزدیک‌تر با جوامع محلی، زمینه مشارکت مردم، شناسایی فرصت‌ها و پیوند دادن ظرفیت‌های روستا با بازار و گردشگری را فراهم می‌کنند به‌ویژه در مناطقی که منابع و فرصت‌های اقتصادی محدود است، چنین همکاری‌هایی می‌تواند به فعال شدن توانمندی‌های کمتر دیده‌شده مردم کمک کند.
در شهرستان قاینات، بنیاد توسعه فرهنگی سپهر با تمرکز بر توانمندسازی جوامع روستایی، تجربه‌ای از این رویکرد را دنبال کرده است. برگزاری رویداد‌های گردشگری با محوریت محصولات کشاورزی در روستا‌های مختلف، یکی از اقدامات این بنیاد برای معرفی جاذبه‌های محلی، حمایت از کسب‌وکار‌های کوچک و ایجاد فرصت تعامل میان مردم روستا و گردشگران بوده است.
ویژگی قابل توجه این رویدادها، تلاش برای سپردن نقش اصلی به مردم است به‌گونه‌ای که اهالی روستا در معرفی محصولات، برپایی بازارچه‌ها، اجرای برنامه‌های فرهنگی و میزبانی از گردشگران مشارکت می‌کنند. تجربه برگزاری این برنامه‌ها در سال دوم نیز نشان داده است که مردم به‌تدریج از مشارکت‌کنندگان اولیه به برگزارکنندگان اصلی رویدادها تبدیل شده‌اند.
اما این رویدادها چگونه شکل گرفتند؟ چه تاثیری بر اقتصاد و زندگی اجتماعی روستاها داشته‌اند و چگونه می‌توان از ظرفیت‌های محلی برای تداوم توسعه استفاده کرد؟ برای بررسی این موضوع و آشنایی با تجربه بنیاد توسعه فرهنگی سپهر در اجرای برنامه‌های گردشگری روستایی با محبوبه پارسایی، مدیر پروژه این بنیاد، گفت‌و‌گو کرده‌ایم.
هدف بنیاد سپهر از برگزاری جشن‌ها و رویداد‌های گردشگری چیست؟
پارسایی: ما دو هدف اصلی داریم، نخست رونق کسب‌وکار‌های محلی و اقتصاد خرد روستایی از مسیر گردشگری و دوم تلاش افزایش سرمایه اجتماعی و فرهنگی مردم محلی و گردشگران، در واقع ما دو کارکرد اقتصادی-معیشتی و اجتماعی را توامان دنبال می‌کنیم.
با این رویدادها ظرفیت‌های گردشگری روستا‌های شهرستان قاین معرفی می‌شوند و به رونق گردشگری در استان خراسان جنوبی کمک می‌شود. در این مسیر، تلاش می‌کنیم با معرفی جاذبه‌ها، فرهنگ و آداب و رسوم محلی زمینه حمایت از کسب‌وکار‌های بومی، ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای ساکنان روستاها و افزایش مشارکت مردم در توسعه گردشگری را فراهم کنیم.
قاین در مسیر توسعه بوم‌آورد؛ پیوند اقتصاد محلی با احیای فرهنگ روستایی
همچنین این رویدادها فرصتی برای تقویت همبستگی اجتماعی، ایجاد نشاط و پویایی در جوامع روستایی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های محلی برای توسعه پایدار روستاها هستند.
ایرنا: چرا محل برگزاری این رویدادها در روستاهاست؟
پارسایی: انتخاب روستاها به عنوان محل برگزاری این رویدادها در راستای اهداف بنیاد سپهر برای احیا روستا‌های دارای ظرفیت انجام شده است، بنیاد سپهر در برخی از این روستاها از طریق صندوق‌های اعتبارات خرد زنان روستایی و سایر پروژه‌ها، پیش‌تر با جوامع محلی همکاری داشته و شناختی از ظرفیت‌ها و نیاز‌های آنها دارد.
با توجه به محدودیت‌های اقتصادی و سطح درآمدی بسیاری از ساکنان این روستاها، تلاش کرده‌ایم با برگزاری این رویدادها به رونق اقتصاد کشاورزان و کسب‌وکار‌های خرد محلی کمک کنیم و فرصت‌های بیشتری برای معرفی محصولات و توانمندی‌های آنها فراهم آوریم. همچنین، برخورداری این روستاها از جاذبه‌ها و ظرفیت‌های گردشگری، فرهنگی و بومی، زمینه مناسبی برای برگزاری رویدادها و کمک به توسعه گردشگری روستایی فراهم کرده است.
چگونه این روستاها انتخاب شدند؟
پارسایی: ما در روستا‌های زول، کره، نیگ، روم، خشک کلاته سعید این فعالیت‌ها را اجرا کرده‌ایم و زنان پای ما را به روستا باز کردند! در پروژه‌های بنیاد با خیلی از خانم‌های این روستاها ارتباط داشتیم و از مسیر آنها ادامه کار را پیش می‌بریم.
از طرفی در هر یک از این روستاها مجموعه‌ای از دارایی‌ها و سرمایه‌ها بود که مهمترینش مردم و فعالان اجتماعی علاقمند هستند و اگر تقاضای مردمی و علاقه آنها نبود هیچ کاری پیش نمی‌رفت و بعد دارایی‌هایی مثل محصولات کشاورزی و اقلیم و بافت روستایی ما را به روستاها کشاند.
در کنار فعالان اجتماعی پیگیر هر کدام از این روستاها دارایی‌های دیگری هم بود مثلا در زول نزدیکی به شهر، موسیقی و دره‌های سرسبز جاذبه است، در روستای نیگ، انار و دژ زیرزمینی، در روستای روم، مزارع زرشک در کنار جاده بودند و در روستای کُره بافت اصیلی روستایی، طبیعت زیبا، باغات آلو و در روستای خُشک خود مردم و فرهنگشان و بازارچه روستا یک جاذبه است.
برگزاری رویدادها در سال دوم نسبت به سال اول چه تغییری کرده است؟ و چرا این کار ادامه پیدا کرد؟
پارسایی: برگزاری این رویدادها در سال دوم نسبت به سال نخست با رشد قابل‌توجهی در میزان مشارکت مردم و کیفیت اجرا همراه بود. تجربه موفق سال گذشته و استقبال مردم از حضور گردشگران در روستا انگیزه و اشتیاق آنها برای تکرار این رویدادها افزایش داد. برای بسیاری از ساکنان حضور این تعداد گردشگر در روستا تجربه‌ای تازه و فرصتی ارزشمند برای معرفی ظرفیت‌ها، محصولات و جاذبه‌های محلی بود.
یکی از مهمترین تفاوت‌های امسال واگذاری کامل اجرای رویداد به خود مردم روستا بود؛ به گونه‌ای که بنیاد سپهر برخلاف سال گذشته نقشی در اجرای مستقیم برنامه نداشت و مردم با اتکا به تجربه سال قبل مسئولیت برگزاری را بر عهده گرفتند. همچنین تعداد بیشتری از اهالی در بخش‌های مختلف رویداد مشارکت کردند که نشان‌دهنده افزایش حس مسئولیت‌پذیری، اعتمادبه‌نفس و توانمندی جامعه محلی در برنامه‌ریزی و اجرای فعالیت‌های جمعی است.
ادامه این رویدادها از آن جهت اهمیت دارد که علاوه بر کمک به رونق گردشگری و حمایت از کسب‌وکار‌های محلی، زمینه تقویت مشارکت اجتماعی افزایش خودباوری مردم و حرکت به سمت مدیریت رویدادها توسط خود جوامع روستایی را فراهم می‌کند. در واقع هدف بنیاد سپهر تنها برگزاری یک رویداد گردشگری نیست بلکه ایجاد تجربه‌ای موفق و پایدار است تا مردم روستا بتوانند با تکیه بر ظرفیت‌ها و توانایی‌های خود این مسیر را در سال‌های آینده نیز ادامه دهند.
این رویدادها چه اثری برای مردم داشته است؟
پارسایی: این رویدادها بیش از هر چیز بر مشارکت و توانمندی مردم روستا تاثیر داشتند در واقع تلاش بنیاد سپهر این بوده که با همراهی مردم، زمینه اجرای یک فعالیت جمعی را فراهم کند فعالیتی که مردم در آن نقش اصلی را داشته باشند و بتوانند با تکیه بر توانایی‌ها و ظرفیت‌های خود آن را پیش ببرند.
نکته قابل توجه در سال دوم این بود که این بار خود مردم روستا پیشنهاد برگزاری مجدد رویداد را مطرح کردند، حتی پیش از آنکه بنیاد سپهر این موضوع را با آنها در میان بگذارد، این اتفاق برای ما بسیار ارزشمند بود چراکه نشان می‌داد تجربه سال گذشته برای مردم رضایت‌بخش بوده و آنها به اهمیت و آثار مثبت این رویداد پی برده‌اند.
به نظر می‌رسد مردم در سال گذشته از برگزاری رویداد چه از نظر اقتصادی و معرفی محصولات محلی و چه از نظر ایجاد نشاط اجتماعی و تجربه همکاری و مشارکت جمعی منافعی به دست آورده‌اند که انگیزه تکرار آن را در آنها ایجاد کرده است.
از سوی دیگر در سال دوم شاهد مشارکت گسترده‌تر مردم در بخش‌های مختلف برگزاری بودیم و اجرای رویداد به طور کامل بر عهده خود آنها قرار گرفت. شاید مهمترین اثر این رویدادها، شکل‌گیری احساس مالکیت و تعلق در میان مردم روستا باشد؛ اینکه رویداد دیگر صرفا یک برنامه اجرا شده از سوی بنیاد سپهر نیست بلکه به فعالیتی تبدیل شده که خود مردم آن را متعلق به جامعه‌شان می‌دانند، برای تداوم آن انگیزه دارند و برای برگزاری دوباره‌اش پیش‌قدم می‌شوند و در سال دوم کسانی که لباس‌های محلی پوشیدند بیشتر شدند.
مردم وقتی در تعامل با گردشگران قرار گرفتند تازه فهمیدند که چه چیزی جاذبه است و چه دارایی‌های دارند! فهمیدند که حمام روستای کلاته سعید می‌تواند جاذبه باشد، یا آب زرشکی که تولید می‌کنند یا مزارع زرشک وقتی با حضور گردشگران مواجه شدند که چگونه با لذت عکس یادگاری می‌گرفتند.
شما در روز‌های برگزاری رویداد‌های گردشگری مردمی می‌بینید که اینستاگرام پر از فیلم و عکس می‌شود و بلاگر‌ها به روستاها می‌آیند خوب این رویدادها فرصتی فراهم کرد که خیلی از ناشناخته‌ها دیده شود و جذابیت‌های این مناطق معرفی شود، من یک مثال بیاورم ما سال گذشته برای بازدید از روستای روم و آیین انار دو تور گردشگری از مشهد آوردیم و در سال دوم بدون تلاش ما یک تور از اصفهان به روستای روم آمد!
سوال اینکه راهنمای این تور از کجا روم را شناخته بود؟ غیر از این است که رویداد سال گذشته و معرفی این جذابیت در رسانه‌های اجتماعی به این جریان کمک کرده است! سوال دیگر، اما شما در قاین روم را به عنوان یک مقصد تفریحات آخر هفته می‌شناختید؟ این رویدادها باعث شد که مردم بگویند یک آخر هفته‌ای را به روم و نیگ برویم! این قدرت این رویدادهاست که دارایی‌های مردم را معرفی کند و آن را به کمک اقتصاد محلی بیاورد!
روش کار شما چگونه است؟ و چگونه کار را در روستا شروع می‌کنید؟
پارسایی: روش کار بنیاد سپهر بر پایه جلب مشارکت مردم و تقویت نقش آنها در شناسایی ظرفیت‌ها و اجرای فعالیت‌های محلی است. برای شروع، جلسه‌ای با حضور تعدادی از مردم روستا، دهیاری و شورای اسلامی روستا برگزار می‌کنیم و ضمن معرفی اهداف و کلیات برنامه، پیشنهاد برگزاری رویداد گردشگری را با آنها در میان می‌گذاریم.
در ابتدای مسیر، ممکن است استقبال مردم چندان زیاد نباشد و همه از همان ابتدا برای مشارکت اعلام آمادگی نکنند. به همین دلیل، تلاش می‌کنیم ارتباط خود را با چند نفر از افراد فعال و مورد اعتماد روستا که می‌توانند نقش رابط را ایفا کنند، تقویت کنیم. سپس با کمک این افراد و از طریق ارتباطات محلی، زمینه آشنایی بیشتر اهالی با برنامه و ترغیب آنها به مشارکت را فراهم می‌کنیم. تاکید می‌کنم تا تقاضا و مشارکت مردم نباشد ما نه تمایلی به شروع کاری داریم و نه توانش را!
در این مسیر، یکی از تجربه‌های ارزشمند ما مربوط به روستایی است که در سال نخست، برگزاری رویداد با پیگیری و اصرار فراوان بنیاد سپهر انجام شد و مشارکت مردم به اندازه‌ای نبود که بتوانند به‌طور مستقل برنامه را پیش ببرند. اما در سال دوم، شرایط کاملا متفاوت بود؛ مردم خودشان دانستند بازارچه‌ای بسیار خوب و پربار برگزار کنند.
در جریان این رویداد، با فعالیت‌ها و ابتکار‌هایی از سوی مردم روبه‌رو شدیم که پیش از آن از آنها اطلاعی نداشتیم و دیدن این میزان از توانمندی و مشارکت، برای ما بسیار شگفت‌انگیز و ارزشمند بود. به همین دلیل رویکرد ما این است که به جای اجرای مستقیم برنامه‌ها، زمینه را برای توانمندی مردم فراهم کنیم تا به تدریج خودشان نقش اصلی را در برنامه‌ریزی، اجرا و تداوم فعالیت‌ها بر عهده بگیرند.
بنیاد سپهر فقط آتشی کوچک را روشن می‌کند و تلاش می‌کند که مردم آن را شعله‌ورتر کنند.
نقش مردم محلی در برگزاری این رویدادها چه بوده است؟
پارسایی: مردم محلی نقش اصلی را در برگزاری این رویدادها داشته‌اند؛ از مشارکت در برنامه‌ریزی و آماده‌سازی گرفته تا برپایی بازارچه‌ها، معرفی و عرضه محصولات بومی و اجرای فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی.
در سال دوم برای این رویدادها فقط پوستر طراحی کردیم و تبلیغ کردیم یا برای آیین آلو در روستای کره فقط ۲۹ صندلی بهشان امانت دادیم. در سال دوم تنها دو جلسه هماهنگی برگزار کردیم و چند تور را به شهرستان آوردیم.
نقش نهاد‌های دولتی چی بوده و آیا کمک قابل توجهی کرده‌اند؟
پارسایی: نقش نهاد‌های دولتی در این رویدادها محدود بوده است و نخواستیم که نهاد‌های دولتی و حتی بنیاد سپهر پررنگ باشد! چون کار قرار بود مردمی باشد تا بماند! با این حال، در روستای نیگ که سال گذشته میزبان یکی از این برنامه‌ها بود، حضور استاندار و بازدید وی از دژ زیرزمینی روستا، زمینه جلب توجه مسئولان به این ظرفیت گردشگری را فراهم کرد. در ادامه، این بازدید به جذب اعتبار برای ادامه مرمت دژ زیرزمینی و پیشبرد مراحل باقی‌مانده آن کمک کرد.
ما این برنامه‌ها را سعی کردیم به سمت سادگی ببریم تا با قدرت مردم و نهاد‌های مردمی اجرا شود اگر کار را سخت کنید در توان مردم نیست! سادگی یعنی اینکه نیازی نیست بنر بزرگی نصب کنی، فیلم‌بردار خیلی گرونی بیاری، پذیرایی و تشریفات عجیبی داشته باشی، چون نهاد‌های دولتی فقط دنبال تشریفات هستند.
چه برنامه‌هایی در جشنواره‌ها برگزار می‌کنید؟
پارسایی: در جشنواره‌های گردشگری روستایی به مردم می‌گویم از داشته‌هایشان بیاورند و قرار نیست از همدیگر تقلید و کپی‌برداری کنیم البته می‌توانیم از روستا‌های دیگر الگو بگیریم. بازارچه کسب‌وکار‌های محلی بخش اصلی رویداد‌های ماست، چون باید اقتصاد بچرخد وگرنه این رویدادها تکرار نمی‌شود!
قاین در مسیر توسعه بوم‌آورد؛ پیوند اقتصاد محلی با احیای فرهنگ روستایی
موسیقی مقامی و سنتی در ابعاد مختلف آن بخشی از برنامه است چرا که باید حفظ شود! وقتی شما هنرمند را به این رویداد می‌آوری در سایرین انگیزه ایجاد می‌کنی که به دنبال هنر بروند و به هنرمند انگیزه می‌دهی که ادامه دهد و اینگونه یک میراث معنوی حفظ می‌شود و به نسل بعد منتقل می‌شود.
ما در حوزه موسیقی یک دستاورد ارزشمند داریم و آن مطرح کردن نوا‌های محلی و مطرح کردن و نشان دادن زنان و مردانی که کنار روستاها دوبیتی و چهاریتی می‌خواندند. در سال ۱۴۰۴ جشنواره نوا‌های محلی را برگزار کردیم و خیلی از این هنرمندان ناشناخته را روی صحنه آوردیم و نتیجه‌اش این شد که در خیلی از برنامه‌ها می‌بینیم بخشی از برنامه و اجرا شده‌اند!
رقص محلی برای شادی مردم بخشی از برنامه است، رقص محلی هویت ماست و وقتی شادی‌آفرین است چرا باید کنار گذاشته شود! توزیع و فروش غذا‌های محلی بخش دیگری از برنامه‌های ماست تا هم غذای محلی حفظ شود و هم کسب‌وکاری بر پایه اصالت شکل بگیرد.
تعریف مسیر گردشگری در روستاها، بازدید از ناشناخته‌هایی که مردم آن را جاذبه نمی‌دانستند مثل آسیاب دیزلی روستای کره و روم، تراکتور قدیمی روم و حمام کلاته سعید! ما وقتی به کلاته سعید رفتیم به گونه‌ای حرف زدیم و انگیزه ایجاد کردیم که مردم حمام روستا را تمیز کردند و زباله‌ها را بیرون ریختند و تبدیل به جاذبه‌اش کردند.
تجربه رویداد‌های گردشگری در روستا‌های قاین نشان می‌دهد که توسعه روستایی لزوما به طرح‌های بزرگ و هزینه‌های سنگین وابسته نیست، گاهی کافی است ظرفیت‌های محلی دیده شوند و مردم برای بهره‌گیری از آنها فرصت و انگیزه پیدا کنند.
از معرفی محصولات کشاورزی و جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده تا احیای موسیقی، آیین‌ها و غذا‌های بومی، همه می‌توانند به سرمایه‌ای برای رونق اقتصاد و تقویت هویت روستایی تبدیل شوند. شاید مهمترین دستاورد این تجربه نیز همین باشد اینکه مردم از تماشاگران برنامه‌های توسعه به بازیگران اصلی آن تبدیل شوند.
استان خراسان جنوبی ۱۲ شهرستان دارد و قاین مرکز شهرستان قاینات در ۱۰۰ کیلومتری شمال بیرجند است.
ارسال نظرات