افتتاح نمایشگاه دهه ترویج علم ایران که در دانشگاه تهران/ترویج علم از مقابله با خرافات تا ورود به اولویت‌های سیاست‌گذاری کشور

به گزارش بازارکار، رئیس انجمن ترویج علم ایران با تأکید بر ضرورت خروج ترویج علم از فعالیت‌های مناسبتی و تبدیل آن به اولویتی پایدار در سیاست‌گذاری کشور، خواستار پیش‌بینی منابع مالی و حمایت‌های نهادی برای این حوزه شد؛ دبیر کمیسیون انجمن‌های علمی وزارت علوم نیز با هشدار درباره استفاده از ابزارهای نوین برای گسترش شبه‌علم و خرافات، تقویت فعالیت انجمن‌های علمی را برای مقابله با باورهای غیرعلمی ضروری دانست.

مراسم بزرگداشت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه و افتتاح نمایشگاه دهه ترویج علم ایران روز دوشنبه با حضور جمعی از مسئولان و فعالان علمی در دانشگاه تهران برگزار شد؛ مراسمی که در آن ضرورت تقویت ارتباط علم و جامعه، حمایت از فعالیت‌های ترویجی و مقابله با گسترش اطلاعات نادرست مورد تأکید قرار گرفت.

ترویج علم نباید به برگزاری مناسبت‌ها محدود شود

اکرم قدیمی، رئیس انجمن ترویج علم ایران، در این مراسم با انتقاد از جایگاه کم‌رنگ ترویج علم در سیاست‌گذاری‌های کشور اظهار کرد: با وجود تأکید بر تولید علم و حمایت از پژوهش، هنوز سازوکارهای حمایتی پایدار، منابع مالی مشخص و مشوق‌های لازم برای نزدیک کردن علم به زندگی مردم و تقویت سواد علمی جامعه فراهم نشده است.

وی با بیان اینکه علم زمانی به سرمایه واقعی یک جامعه تبدیل می‌شود که از مرزهای دانشگاه و آزمایشگاه فراتر برود، افزود: دستاوردهای علمی زمانی ارزش اجتماعی کامل خود را پیدا می‌کنند که در اندیشه، انتخاب‌ها و تصمیم‌های مردم حضور داشته باشند.

قدیمی با طرح این پرسش که آیا به همان اندازه که برای تولید علم و فناوری برنامه‌ریزی می‌شود، برای نزدیک کردن علم به زندگی مردم و تقویت اعتماد عمومی به دانش نیز تلاش شده است، گفت: با وجود اهمیت علم در توسعه کشور، حضور آن در زندگی روزمره مردم، تصمیم‌های عمومی و اولویت‌های سیاست‌گذاری متناسب با جایگاه آن نیست.

رئیس انجمن ترویج علم ایران با اشاره به شعار امسال یونسکو با عنوان «یافتن زمینه مشترک از طریق دیپلماسی علمی» اظهار کرد: در شرایطی که اختلافات و تنش‌های سیاسی و بین‌المللی گاه مسیر گفت‌وگو را دشوار می‌کند، علم همچنان می‌تواند زمینه مشترکی برای همکاری ملت‌ها فراهم کند.

وی تغییرات اقلیمی، بحران آب، بیماری‌ها، امنیت غذایی و تحولات هوش مصنوعی را از جمله چالش‌های مشترک جهانی دانست و افزود: حل این مسائل مرزهای جغرافیایی را نمی‌شناسد و نیازمند دانش، گفت‌وگو و همکاری جمعی است.

قدیمی تأکید کرد: این زمینه مشترک نباید تنها میان دولت‌ها و دانشمندان شکل بگیرد، بلکه باید میان علم و مردم نیز ارتباطی مؤثر برقرار شود. جامعه‌ای که بتواند شواهد علمی را ارزیابی کند، میان علم و شبه‌علم تمایز قائل شود و تفکر نقادانه را تقویت کند، آمادگی بیشتری برای مواجهه با چالش‌های امروز و ساختن آینده خواهد داشت.

وی با بیان اینکه ترویج علم صرفاً به معنای انتقال اطلاعات علمی نیست، افزود: ترویج علم زمینه‌ساز شکل‌گیری فرهنگ علمی و سواد علمی در جامعه است. سواد علمی به معنای توانایی پرسیدن، اندیشیدن، ارزیابی شواهد و تصمیم‌گیری آگاهانه بر پایه دانش است؛ ضرورتی که در روزگار گسترش اطلاعات نادرست و تحولات شتابان فناوری و هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

ضرورت حمایت مالی و نهادی از فعالیت‌های ترویجی

رئیس انجمن ترویج علم ایران با اشاره به سابقه فعالیت‌های این انجمن گفت: انجمن ترویج علم ایران از سال ۱۳۹۱ با ابتکار برگزاری هفته ترویج علم تلاش کرد فرصتی برای توجه بیشتر به اهمیت علم در جامعه فراهم کند و در طول این سال‌ها دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، انجمن‌های علمی، مراکز علمی، رسانه‌ها و فعالان این حوزه در این حرکت مشارکت داشته‌اند.

وی با اشاره به برگزاری پانزدهمین دوره این حرکت اظهار کرد: امسال با تبدیل هفته ترویج علم به دهه ترویج علم، تلاش داریم دامنه فعالیت‌ها را گسترش دهیم و فرصت بیشتری برای مشارکت نهادهای علمی، فرهنگی و اجتماعی فراهم کنیم.

قدیمی تصریح کرد: این تغییر صرفاً به معنای افزایش تعداد روزهای برگزاری برنامه‌ها نیست، بلکه تلاشی برای حضور پررنگ‌تر علم در فضای عمومی، ارتباط نزدیک‌تر دانشگاه‌ها با مردم و تقویت مسئولیت اجتماعی نهادهای علمی است.

وی با طرح این پرسش که چرا ترویج علم با وجود اهمیت فراوان، از جایگاه نهادی، اعتباری و سیاستی متناسب با اهمیت خود برخوردار نیست، گفت: بسیاری از فعالیت‌های ارزشمند این حوزه همچنان به انگیزه و تلاش شخصی استادان، پژوهشگران، انجمن‌ها و گروه‌های داوطلب وابسته است و در کنار حمایت از تولید علم و پژوهش، سازوکارهای حمایتی پایداری برای گسترش فهم عمومی علم وجود ندارد.

رئیس انجمن ترویج علم ایران تأکید کرد: نمی‌توان از دانشگاه‌ها انتظار داشت مسئولیت اجتماعی خود را ایفا کنند، اما این مسئولیت در سیاست‌ها و نظام ارزیابی آنها جایگاه روشنی نداشته باشد. همچنین نمی‌توان از استادان و پژوهشگران انتظار داشت دانش خود را در اختیار جامعه قرار دهند، اما برای فعالیت‌های ترویجی آنان مشوق و امتیاز مناسبی در نظر نگرفت.

قدیمی با تأکید بر ضرورت به رسمیت شناختن ترویج علم به‌عنوان بخشی از سیاست‌گذاری علمی و اجتماعی کشور، خواستار پیش‌بینی منابع مالی پایدار، حمایت از انجمن‌های علمی و نهادهای فعال، توجه به فعالیت‌های ترویجی در نظام ارزیابی دانشگاه‌ها و اعضای هیئت علمی و تقویت همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی شد.

وی خاطرنشان کرد: ترویج علم باید به‌عنوان مسئولیتی مشترک میان دولت، نظام علمی و جامعه شناخته شود و از فعالیتی مناسبتی و حاشیه‌ای به بخشی پایدار از زیست علمی و اجتماعی کشور تبدیل شود.

قدیمی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر اینکه علم باید آثار خود را در کیفیت زندگی مردم، تصمیم‌های آگاهانه و اعتماد اجتماعی نشان دهد، گفت: ترویج علم هزینه‌ای در حاشیه فعالیت‌های علمی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده جامعه است.

گسترش شبه‌علم، مسئولیت انجمن‌های علمی را دوچندان کرده است

در ادامه این مراسم، سید عبدالامیر نبوی، دبیر کمیسیون انجمن‌های علمی وزارت علوم، نیز با تأکید بر نقش انجمن‌های علمی در عمومی‌سازی دانش اظهار کرد: ترویج علم از جمله وظایف انجمن‌های علمی است و کمیسیون انجمن‌های علمی وزارت علوم نیز در چارچوب مسئولیت‌های خود از فعالیت‌های این مجموعه‌ها حمایت می‌کند.

وی با اشاره به عملکرد انجمن ترویج علم ایران افزود: این انجمن از جمله مجموعه‌های فعال و جدی در حوزه ترویج علم است که طی سال‌های گذشته فعالیت‌های قابل توجهی را در تهران و سایر شهرها سازمان‌دهی کرده است.

نبوی هدف اصلی این انجمن را عمومی‌سازی علم و نزدیک کردن زبان جامعه و دانشگاه دانست و گفت: فعالیت‌های ترویجی می‌تواند فاصله میان مردم و مفاهیم علمی را کاهش دهد و زمینه بهره‌مندی بیشتر جامعه از دستاوردهای دانش را فراهم کند.

دبیر کمیسیون انجمن‌های علمی وزارت علوم با قدردانی از عملکرد این انجمن اظهار کرد: انجمن ترویج علم ایران از انجمن‌های علمی برتر کشور است و کمیسیون انجمن‌های علمی خود را موظف می‌داند از برنامه‌ها و فعالیت‌های آینده آن، به‌ویژه طرح‌هایی که با محوریت دانشگاه تهران برگزار می‌شوند، حمایت کند.

نبوی با بیان اینکه آثار فعالیت انجمن‌های علمی فراتر از برنامه‌های اجرایی و گزارش‌های عملکرد آنهاست، تصریح کرد: هر اقدامی که برای عمومی‌سازی علم انجام می‌شود، در واقع گامی در مسیر مقابله با پدیده‌هایی همچون شبه‌علم و گسترش خرافات است.

وی با اشاره به توسعه ابزارهای ارتباطی و اطلاع‌رسانی در سال‌های اخیر گفت: امکانات و ابزارهای ترویج علم امروز نسبت به دهه‌های گذشته متنوع‌تر و پیشرفته‌تر شده‌اند، اما همین ظرفیت‌ها گاهی برای انتشار مطالب غیرعلمی، خرافات و شبه‌علم نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

وی افزود: استفاده از ابزارهای نوین برای گسترش باورهای غیرعلمی، ضرورت حضور فعال‌تر انجمن‌های علمی در عرصه عمومی‌سازی دانش را افزایش داده و مسئولیت انجمن ترویج علم را در این زمینه دوچندان کرده است.

توسعه فعالیت‌های ترویج علم در دانشگاه‌های سراسر کشور

دبیر کمیسیون انجمن‌های علمی وزارت علوم در ادامه بر ضرورت توسعه جغرافیایی برنامه‌های ترویج علم تأکید کرد و از انجمن ترویج علم ایران خواست فعالیت‌های خود را به دانشگاه‌ها و شهرهای دیگر کشور گسترش دهد.

نبوی با تأکید بر آمادگی کمیسیون انجمن‌های علمی برای همراهی با این انجمن گفت: برنامه‌های ارزشمندی که طی سال‌های گذشته با محوریت تهران دنبال شده است، باید با برنامه‌ریزی دقیق‌تر و مشارکت بیشتر در سایر شهرها و دانشگاه‌های خارج از تهران نیز اجرا شود.

وی با اشاره به حضور شبه‌علم، خرافات و اسطوره‌گرایی در برخی ابعاد زندگی اجتماعی جامعه خاطرنشان کرد: مقابله با این مسائل نیازمند توجه مستمر به عمومی‌سازی علم و تقویت جریان ترویج علم در کشور است.

نبوی در پایان بر آمادگی کمیسیون انجمن‌های علمی وزارت علوم برای همکاری با انجمن ترویج علم ایران و سایر انجمن‌ها و اتحادیه‌های علمی تأکید کرد.