تازه ها
گرههایی که به اشتغال زنان روستا رسیدند | روایت «فاطمه صفا» از مسیری که با یک دار قالی در خانه آغاز شد
به گزارش بازارکار به نقل از شهرآرانیوز؛ صفا در ۱۵سالگی ازدواج کرده بود، اما ازدواج زودهنگام مانع ادامه تحصیلش نشد. با همراهی همسرش درس خواند و دیپلم گرفت. در کنار زندگی خانوادگی، به فعالیتهای اجتماعی هم علاقه داشت و دنبال راهی بود تا کاری در روستا راه بیندازد؛ کاری که هم برای خودش درآمد داشته باشد و هم امکان مشارکت زنان دیگر را فراهم کند.
نخستین تجربهاش با قالیبافی، ساده و در عین حال تعیینکننده بود. یک دار قالی در خانه گذاشت و همراه با همسایهاش شروع به بافت کرد. آنها برای بافت یک فرش ۱۲متری، از همراهی همسرانشان هم کمک گرفتند و چهار نفری، طی شش ماه کار را به پایان رساندند. فرش که فروش رفت، درآمد حاصل از آن را میان خودشان تقسیم کردند. تجربهای که به گفته صفا، برای شروع زندگی مشترک و ادامه کار امیدوارکننده بود.
اما او به همان یک دار قالی قانع نماند. میخواست بداند زنان روستا در چه زمینهای میتوانند فعالیت کنند و کدام هنر یا مهارت، امکان تبدیلشدن به یک کار اقتصادی پایدار را دارد. به همین دلیل سراغ رشتههای مختلف صنایعدستی رفت؛ از بافتنی و منجوقدوزی تا معرقکاری. در روستا مجموعهای برای فعالیتهای صنایعدستی راه انداخت تا زنان فرصت تجربه و یادگیری داشته باشند و خودش هم ظرفیت هر رشته را بسنجد.
در میان این فعالیتها، قالیبافی بیش از بقیه با زندگی زنان مرندیز پیوند داشت. بسیاری از زنان از کودکی با این هنر آشنا بودند و مهارت اولیه بافت را از خانواده یاد گرفته بودند. از طرف دیگر، بازار فروش فرش نیز در مقایسه با بعضی محصولات دیگر وضعیت مناسبتری داشت. گاهی مشتریها پیش از آنکه بافت فرش تمام شود، برای خرید مراجعه میکردند. همین استقبال، صفا را به این نتیجه رساند که میتوان روی قالیبافی جدیتر حساب کرد.
از یک دار قالی تا یک مجموعه تولیدی
گام بعدی، آزمودن ظرفیت بافت فرشهای بزرگتر بود. صفا از تجربه بافت یک فرش ۴۰متری یاد میکند؛ تجربهای که برای او و همراهانش نوعی ریسک به شمار میرفت. سال ۱۳۹۰، گروهی از مسئولان استانی برای بازدید به روستا آمدند و برش آن فرش انجام شد. پس از آن، حضور در نمایشگاههای مختلف را برای معرفی و فروش محصولات دنبال کردند.
مسیر تولید همیشه هموار نبود. گاهی فرشها آماده میشدند، اما فروش آنها زمان میبرد و این تأخیر میتوانست پرداخت دستمزد بافندگان را دشوار کند. صفا از دورهای یاد میکند که کمیته امداد برای کمک به ادامه فعالیت، فرشهای تولیدشده را خریداری کرد و به تهران برد تا در فرصت مناسب به فروش برساند. این تجربه نشان میداد که در کار تولید، فقط مهارت بافت و آمادهبودن محصول کافی نیست؛ فروش و دسترسی به بازار هم بخشی از زنجیرهای است که اگر درست کار نکند، ادامه فعالیت را با مشکل روبهرو میکند.
فعالیت شخصی صفا از سال ۱۳۸۵ آغاز شده و شرکت تولیدی او در سال ۱۳۹۳ به ثبت رسیده است. به این ترتیب، تجربهای که از یک دار قالی در خانه شروع شده بود، بهتدریج شکل سازمانیافتهتری پیدا کرد. برند «تکگره مرندیز» نیز برای معرفی فرش این منطقه شکل گرفت؛ نامی که قرار است محصول را با هویت جغرافیایی و شیوه بافت آن پیوند دهد.
صفا در گفتوگو از حدود ۳۵۰ نیروی مجموعه و ۷۰۰ بافنده در سطح روستا صحبت میکند. به گفته او، در سالهای ابتدایی تنها بخش کوچکی از بافندگان با شرکت همکاری داشتند، اما این سهم بهتدریج افزایش پیدا کرده و اکنون حدود نیمی از بافندگان با مجموعه در ارتباطاند. او همچنین میگوید حدود ۸۰ درصد زنان مرندیز قالیبافی میکنند و در بسیاری از خانهها دار قالی وجود دارد.
فرش مرندیز؛ مهارت و هویت یک روستا
برای صفا، مزیت مرندیز فقط تعداد بافندگان نیست. او از مهارت زنان در نقشهخوانی، شیوه گرهزنی و آشنایی با روشهای قدیمی بافت بهعنوان ویژگیهایی یاد میکند که به فرش این منطقه هویت میدهد. به باور او، اصالت در بافت و مواد اولیه، سلامت کار و دقت در اجرای نقشه، از ویژگیهایی است که باید در معرفی فرش مرندیز مورد توجه قرار بگیرد.
فضای خانههای روستایی و امکان برپا کردن دارهای بزرگ نیز مزیتی دیگر است. صفا میگوید در مرندیز امکان بافت فرشهایی با ابعاد بزرگ وجود دارد؛ کاری که به دلیل محدودیت فضا، در بسیاری از کارگاههای شهری بهآسانی امکانپذیر نیست. بافت فرشهای بزرگ در خود روستا، علاوه بر استفاده از ظرفیت محلی، امکان مشارکت شمار بیشتری از بافندگان را فراهم میکند.
او از هدفی بزرگتر هم صحبت میکند: تکمیل زنجیره تولید فرش در مرندیز؛ از تأمین نخ و مواد اولیه تا بافت، آمادهسازی و فروش. در چنین الگویی، روستا تنها محل تولید فرش نیست، بلکه قرار است بخشهای مختلف فرایند تولید در همان منطقه شکل بگیرد. این هدف، در صورت تحقق، میتواند وابستگی تولیدکنندگان به واسطهها را کمتر و امکان مدیریت بهتر فرایند تولید و عرضه را فراهم کند.
معرفی مرندیز بهعنوان «دهکده فرش خراسان رضوی» نیز بخشی از همین مسیر هویتسازی است. در سالهای گذشته، مسئولان محلی و فعالان این حوزه بارها از ظرفیت قالیبافی روستا و ضرورت معرفی فرش آن در سطح ملی سخن گفتهاند. صفا نیز ثبت جهانی فرش مرندیز را یکی از هدفهای پیشرو میداند.
وقتی گره آخر، پایان کار نیست
با وجود گسترش فعالیت قالیبافی، مسائل این حرفه همچنان پابرجاست. یکی از مهمترین آنها بیمه بافندگان است. صفا میگوید بخشی از زنان روستا از بیمه قالیبافی استفاده میکنند، اما ظرفیت پذیرش در این مسیر محدود شده و برخی دیگر ناچارند از بیمه روستایی و عشایری استفاده کنند.
این مسئله تنها به مرندیز محدود نیست. بر اساس اظهارات معاون امور تولید مرکز ملی فرش ایران در آبان ۱۴۰۵، حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار قالیباف در کشور شناسایی شدهاند، اما حدود ۱۵۲ تا ۱۵۳ هزار نفر بهطور مستقیم از محل فعالیت قالیبافی تحت پوشش بیمه قرار دارند. همین فاصله نشان میدهد که اشتغال در این حرفه، بهویژه در شکل خانگی و پراکنده آن، همیشه با برخورداری از حمایتهای شغلی و بیمهای همراه نیست.
موضوع دیگر، دسترسی به بازارهای فروش است. صفا میگوید مجموعه آنها صادرات مستقیم ندارد و محدودیتهای موجود در مسیر صادرات، فعالیت در بازارهای خارجی را دشوار کرده است. به گفته او، در گذشته برخی تاجران از طریق شرکتهای ثبتشده در دوبی، فرش ایرانی را به بازارهای دیگر میرساندند. اکنون نیز بخشی از امید تولیدکنندگان به حضور واسطهها و یافتن مسیرهای تازه برای عرضه محصول وابسته است.
در چنین شرایطی، توسعه تولید بدون توجه به بازار، بیمه و تأمین مواد اولیه نمیتواند بهتنهایی اشتغال پایدار ایجاد کند. اگر قرار است قالیبافی از یک مهارت خانگی به یک فعالیت اقتصادی ماندگار تبدیل شود، باید سهم بافنده در زنجیره تولید دیده شود و برای استمرار کار او، سازوکارهای مطمئنتری وجود داشته باشد.
داستان فاطمه صفا از یک دار قالی در خانه آغاز شد؛ از همکاری دو زن همسایه که میخواستند با هنر دستشان درآمدی به زندگی اضافه کنند. امروز او از صدها بافنده، یک مجموعه تولیدی و رؤیای شناساندن فرش مرندیز در سطح جهانی حرف میزند. میان آن نقطه آغاز و چشمانداز امروز، سالها تجربه، آزمونوخطا و پیگیری قرار دارد؛ مسیری که نشان میدهد کارآفرینی زنان روستا گاهی نه با سرمایهای بزرگ، بلکه با شناخت یک مهارت بومی و پیدا کردن راهی برای پیوند دادن آن به بازار آغاز میشود.
ارسال نظرات