ایرانیان خارج از کشور؛ فعالیت نهادهایی برای «حمایت های مشاوره ای و حقوقی» از ایرانیان مهاجر ضروری است

دکتر هاشمی تأکید دارد: عموم ایرانیان عرق ملی دارند و قریب به اتفاق آنان علاقه مند به وطنشان هستند و تمایل به مسافرت به ایران دارند. در این مورد وجود قوانین شفاف و روشن و فرایندهای مشخص که در آن مسئولیت های دستگاه های مختلف کاملاً مشخص باشد و روندهای ارایه خدمات روشن و آسان باشد، ضروری است. در ادامه قسمت دوم گفت وگوی «دفتر ایرانیان خارج از کشور شفقنا» با دکتر سیدضیاء هاشمی را می خوانید:   * از منظر حقوقی، ایرانیان خارج از کشور با چه مشکلاتی مواجه هستند؟ در داخل ایران چه تغییراتی در قوانین باید صورت گیرد؟ مهم ترین کار این است که اطلاع رسانی کافی صورت بگیرد و ضوابط و اطلاعات در سایه ابهام باقی نماند. یعنی فرد وقتی وارد کشور می شود، اگر مشکلی دارد بتواند برای حل آن اقدام کند، و اگر مشکلی ندارد، تردیدی نداشته باشد. من از این ناحیه مشکلاتی را دیده ام ولی رفع آن خیلی دشوار نیست. بنابراین اطلاع رسانی و رفع ابهامات بسیار مهم است و همچنین تعریف نهادهایی که حمایت های حقوقی و مشاوره ای لازم را انجام دهند. لازم است نهادهای مسئول فرایندها را به طور مرتب رصد و اشکالات موجود را رفع کنند تا روندها تسهیل شود و متولی مشخصی برای حمایت حقوقی از کسانی که این مراحل را می خواهند طی کنند، مشخص شود؛ چه این نهادها و سازمان ها دولتی باشند و چه غیر دولتی؛ مانند مراکز مشاوره ای که بتوانند مشاوره های مفید و لازم را در داخل و خارج به هموطنان مهاجر ارائه دهند. * ایرانیان خارج از کشور در کنسولگری ها با چه مشکلاتی مواجه هستند؟   بعضی از کنسولگری ها خدمات بسیار خوبی ارایه می دهند خدمات کنسولی ما در همه دنیا وجود دارند، اتفاقا بعضی از مراکز این خدمات را بسیار خوب ارایه می دهند اگرچه برخی هم نتوانسته اند رضایت کافی هموطنان را جلب کنند. با بهره گیری از فناوری های جدید، هر چه فرایندهای اداری و خدمات کنسولی اتوماسیونی تر شده و نقش عنصر انسانی کمتر شود تسهیلات بهتری در اختیار هموطنان قرار خواهد گرفت. اگر این خدمات به شکل آنلاین و از طریق ماشینی انجام شود هم هزینه ها را کم می کند و هم سطح اطمینان را بالاتر می برد.   هماهنگی بین دستگاه های مختلف و اطلاع رسانی مناسب و لازم و تعیین روندها ضروری است هماهنگی بین دستگاه های مختلف خیلی مهم است. گاهی یک فرد به یک سفارتخانه مراجعه می کند و خدمات کنسولی خوبی می گیرد و مشکلی هم پیدا نمی کند، ولی بعدا نگران این است که در جای دیگر شاید مشکل داشته باشد. بنابر این هماهنگی بین دستگاه های مختلف و اطلاع رسانی مناسب و تعیین روندها ضروری است. البته جلوگیری از سوء استفاده ها هم اهمیت زیادی دارد، چون جایی که ابهام وجود داشته باشد، سوء استفاده هم بیشتر خواهد بود. به همین دلیل نظارت کارآمد باید وجود داشته باشد تا جلوی هرگونه سوء استفاده احتمالی در این حوزه ها گرفته شود و اگر کسی در معرض مشکل قرار بگیرد، بتواند حقوق خود را استیفا و به مراجع نظارتی شکایت و اعتراض کند. اینها راه هایی است که برای خدمات گرفتن بهتر از کنسولگری ها کمک می کند؛ در عین حال تقویت سرعت عمل و رفع ابهامات نیز موجب جلب رضایت بیشتر از خدمات کنسولی می شود. در نهایت همه این موارد می تواند منجر به افزایش تردد و بازگشت آسان تر مهاجران گردد. * به منظور سرمایه گذاری ایرانیان خارج از کشور در داخل و تبادل علمی خارج با داخل، چه تغییرات حقوقی ضروری است؟   ظرفیت های مراکز علمی و فناوری می تواند جاذبه ارزشمندی باشد مراکز علمی ما چه مراکز فناوری و شرکت های دانش بنیان و چه مراکز دانشگاهی، ظرفیت های بسیار خوبی دارند. بعضی اوقات دانشگاهیان غیرایرانی و یا ایرانیان مقیم خارج وقتی مطلع می شوند که این همه ظرفیت و تحرک علمی در داخل کشور وجود دارد، ابراز شگفتی می کنند، این ظرفیت می تواند جاذبه ارزشمندی برای آنان باشد.‌ البته عموم ایرانیان تعلق خاطر و عرق ملی دارند و قاطعانه می گویم اکثریت قریب به اتفاق ایرانیان با هر شرایطی که مهاجرت کرده اند، علاقه مند به ایران هستند و دوست دارند با وطنشان پیوند داشته باشند. در همین مورد هم قوانین و ضوابط شفافی که در آن مسئولیت های دستگاه های مختلف کاملاً مشخص و روندهای ارایه خدمات روشن و آسان باشد، لازم و ضروری است تا سرمایه گذاری اقتصادی یا علمی در داخل کشور تقویت شود و مبادلات بین ایرانیان خارج و داخل افزایش پیدا کند.   مشوق های مادی و معنوی برای تردد و مراوده ایرانیان نخبه تعریف شود علاوه بر این لازم است مشوق های مادی و معنوی برای تردد و مراوده ایرانیان نخبه تعریف شود، دانشمندان ایرانی که در کشورهای مختلف ساکن هستند، وقتی می خواهند در فعالیت های علمی داخل مشارکت کنند، باید تشویق شوند. مثلاً تابستان ها که اغلب دانشگاههای دنیا تعطیل است و استادان تمایل دارند به کشور خود مسافرت کنند، این امکان می تواند وجود داشته باشد که در داخل دانشگاه های ایران فعالیت کنند، در کنفرانس هایی شرکت کنند، مقالاتشان در مجلات داخلی به چاپ برسد، از مزایای رفاهی برخوردار باشند و اصناف مختلفی که این مراوده را دارند مشوق هایی برای ارتباطاتشان ایجاد شود. این مشوق ها می تواند تعلقات ملی بین آنها را تقویت کند و کانون ها و نهادهای فعالیت اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در کشورهای دیگر هم می توانند این هم افزایی و همدلی را افزایش دهند. * برای برقراری روابط میان ایرانیان خارج از کشور (در کشورهای مختلف) چه اقداماتی باید صورت گیرد؟ ایرانیان خارج از کشور طبیعتاً در هر کشوری که هستند تحت تأثیر ضوابط و شرایط آن کشور هستند، و لزوماً ارتباط تشکیلاتی میان خودشان ندارند. اما توسعه فعالیت های رسانه ای مختص ایرانیان خارج از کشور مانند رادیو تلویزیون، خبرگزاری و سایت های خبری و معرفی جاذبه های ایرانیان در فضای مجاذی همه می توانند به این مسأله کمک کنند تا تعامل و تبادل نظر بین ایرانیان بیشتر شود. آنان مشترکات زیادی دارند، همه دغدغه ایران را دارند و دوست دارند که مراوده با ایران داشته باشند اگرچه هرکدام مسایل خاص کشور محل سکونت خود را هم دارند. ولی چون ایرانی و فارسی زبانند و فامیل و بستگانشان در ایران هستند، دارای علائق و دغدغه های مشترک هستند. بنابراین اگر رسانه های مشترک به ویژه فارسی زبان، توسعه پیدا کند، به افزایش روابط بین ایرانیان خارج از کشور بسیار کمک خواهد کرد و نیز به منافع ملی.   ایرانیان خارج از کشور عرق ملی دارند همچنین وقتی مشاهیر و مفاخر ایرانی در سطح دنیا معرفی شوند مثل سعدی و فردوسی و …، ایرانیان در هر جایی نسبت به آنها حس مشترک دارند و می توانند یک حلقه اتصال با هم داشته باشند. آنان دارای عرق ملی، اتباع ایران و عضو جامعه بزرگ ایران هستند که در همه جای دنیا حضور دارند. اینکه با طرفداری یا مخالفت و موافقت با یک گروه و حزب و … دسته بندی هایی صورت بگیرد، درست نیست. اینگونه دسته بندی ها نباید مبنای تعامل با ایرانیان باشد.   ایرانیان از اینکه در معرض نگاه ابزاری سیاسی باشند، دلزده هستند در سالهای گذشته و اخیر به ویژه در التهابات بعضا جریان های سیاسی مختلف دنبال آن بوده اند که با فعالیت میان ایرانیان مهاجر عضوگیری کرده و به بهانه های مختلف طرفداران خود را افزایش دهند. این رویه به ضرر منافع ملی ایران و آرامش ایرانیان است و خیلی از ایرانیان هم از اینکه نگاه ابزاری به آنها باشد دلزده هستند، ولی اگر این مفاهمه شکل بگیرد که نگاه های سیاسی و گروهی کنترل و ایرانیان با عنوان هویت ایرانی و مشترکات ملی مورد توجه قرار بگیرند، خیلی به الفت، وحدت و تعامل بیشتر بین ایرانیان کمک می کند. در بین ایرانیان خارج از کشور برخی گروه ها درگیر نوعی سیاست زدگی افراطی هستند و به جامعه ایرانیان هم نگاه ابزاری دارند و این را در مقاطع مختلف نشان داده اند. این در حالی است که اکثر ایرانیان مقیم خارج کشور دغدغه های دیگری دارند، آنها دنبال زندگی خودشان هستند و علایق ملی خود را دارند. به نظر می رسد هرچه تعاملات اجتماعی و فرهنگی میان ایرانیان خارج از کشور بیشتر شود، به نفع ایرانیان است. البته سیاست امر مهمی است و همه افراد دغدغه های سیاسی دارند ولی تمرکز بر گروه گرایی و نگاه ابزاری به جماعت ایرانیان که جریان های سیاسی خارج از کشور تعقیب می کند، از عواملی است که باعث شده پیوند و الفت بین ایرانیان ضعیف شود. * مدارس ایرانی خارج از کشور چه مسئولیت هایی بر عهده دارند و باید چه اقداماتی انجام شود تا به فرزندان آنها زبان فارسی بهتر آموزش داده شود؟ در دوران پساکرونا آموزش های آنلاین گسترش پیدا کرد و مدارس آنلاین ظرفیت های خوبی پیدا کردند که بیش از گذشته می توان روی آنها سرمایه گذاری کرد. همچنین مدارسی که در روزهای تعطیل برنامه های آموزشی دارند، تمرکزشان بیشتر روی آموزش زبان فارسی، ایران شناسی و آموزه های تربیتی و دینی است و همین امر می تواند به حفظ هویت و فرهنگ اصیل ایرانی و اسلامی ایرانیان کمک کند. اما مدارسی که در طول هفته فعالیت می کنند، موظفند متناسب با ضوابط و قوانین کشورهای میزبان فعالیت کنند. به همین دلیل عموم دانش آموزان خانواده های ایرانی در مدارس جوامع میزبان درس می خوانند و شاید امکان و آمادگی این را نداشته باشند که همزمان در یک مدرسه ایرانی هم شرکت کنند؛ ولی مدارس ایرانی که به شکل آنلاین فعالیت می کنند یک نقش مکمل دارند و درس هایی مثل زبان فارسی یا ایران شناسی را که در آموزش جاری دانش آموزان کمتر ارایه می شود، به شکل آنلاین آموزش می دهند و بعضا آخر سال امتحاناتی را برگزار می کنند که دانش آموزان بتوانند به صورت همزمان در نظام آموزشی ایران هم تحصیلات خود را ادامه دهند. اینها اقدامات خوب و مفیدی خوبی هستند، به خصوص با توجه به ظرفیت های آموزش آنلاین که در سالهای اخیر هم بسیار رشد کرده است. بنابراین مدارس آنلاین ایرانی و همچنین مدارسی که رویکرد ایرانی دارند، در کشورهایی که ایرانیان زیادی حضور دارند در چارچوب ضوابط همان کشورها می توانند توسعه پیدا کنند. یعنی مدارسی با ضوابط جامعه میزبان که ویژگی شان این است که بر آموزش زبان فارسی، ایران شناسی یا اسلام شناسی تمرکز بیشتری دارند و به حفظ هویت اصیل مهاجران کمک می کنند. * نهادها و رایزنی های فرهنگی در خارج از کشور در قبال ایرانیان مقیم این کشورها چه وظیفه ای دارند؟ مهم ترین وظیفه نهادهای فرهنگی ایرانی در خارج از کشور، حفظ و تقویت هویت ایرانیان از طریق کمک به شکل گیری و تقویت شبکه اجتماعی و ارتباطی میان ایرانیان است. به هر حال نهادهای فرهنگی همه کشورها سعی می کنند نسبت به اتباع خود حمایت هایی داشته باشند. نه تنها نهادهای فرهنگی بلکه نهادهای کنسولی، سیاسی، اقتصادی، از اتباع خود حمایت می کنند. در حوزه فرهنگی و اجتماعی هم مهم ترین مساله، حفظ و تقویت هویت و فرهنگ ایرانی برای ایرانیان است. مهم ترین راه تحقق این امر، تقویت شبکه اجتماعی ایرانیان است که بخشی از طریق شناسایی نخبگان ایرانی و تقویت ارتباط بین این نخبگان و همچنین تقویت نخبگان با داخل کشور میسر می شود. آموزش زبان فارسی و ایران شناسی هم مورد توجه و تاکید است که هم در مدارس و هم از طریق آموزش های غیر رسمی و یا به صورت آنلاین انجام می شود. ترویج فرهنگ و هنر ایرانی اعم از موسیقی، فیلم، خوشنویسی، هنرهای سنتی و … نیز از جمله ظرفیت های بسیار خوبی است که با توجه به غنای هنر ایرانی در کشورهای مختلف مورد توجه است. معرفی کتاب های فاخر ایرانی و فیلم های سینمایی نیز در کشورهایی که ایرانیان بسیاری حضور دارند، ظرفیت بزرگی ایجاد می کند. نهایتاً توسعه گردشگری بسیار مهم و مورد تاکید است و تلاش زیادی در این زمینه صورت می گیرد. حضور گردشگران در ایران بدون شک می تواند و باید بسیار گسترده تر شود، چون صنعت گردشگری نه تنها یک امر اقتصادی، بلکه یک امر فرهنگی و اجتماعی است و هر چه حضور گردشگران خارجی در کشور افزایش پیدا کند، شناخت فرهنگ و برجسته سازی مفاخر ایران پر رنگ تر می شود. موفقیت در این مسیر مستلزم همکاری نهادهای داخلی و تسهیل مسافرت به ایران از نظر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است. از جمله لازم است در داخل کشور نگرش مثبت تری به گردشگران خارجی در میان مردم ایجاد شود و این کاری است که از طریق رسانه ها و همچنین قانونگذاری و سیاستگذاری شایسته می تواند حاصل شود. وقتی گردشگران خارجی به ایران وارد می شوند، مستقیم یا غیر مستقیم، عامل ایجاد رابطه و مبادله فرهنگی هستند. از آنجا که ایران کشوری است با فرهنگ و تمدن غنی و کهن، هر چه بیشتر در فرایند مبادله فرهنگی قرار گیرد، توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بیشتری خواهد داشت. در این حوزه هم نهادهای دولتی و هم فرهنگ عمومی در داخل و خارج می توانند موثر باشند و هر تلاشی در این زمینه می تواند به منافع ملی، توسعه اشتغال و رشد فرهنگی جامعه کمک کند و سبب ارتقا و بهبود ذهنیت و تصور جهانیان نسبت به ارزش ها و مفاخر ایران شود. بخش نخست گفت وگو با دکتر سیدضیاء هاشمی را در اینجا بخوانید.