اشتغالِ ناموزون

 هر جنگی فارغ از برنده و بازنده بودن طرفین، تبعاتی را به دنبال دارد و ترمیم آسیب‌های ناشی از آن ممکن است حتی سال‌ها زمان ببرد. یکی از مهمترین تبعات اقتصادی و اجتماعی جنگ‌ها، در خطر قرار گرفتن اشتغال است. جنگ تحمیلی سوم نیز از این موضوع مستثنی نبوده است. تلاطم‌های بازار کار همچنان ادامه دارد و بسیاری از مشاغل تحت تاثیر جنگ، هنوز به روز‌های قبل از آن برنگشته‌اند. برخی دیگر نیز یا کاملا از بین رفته‌اند یا شرکت‌ها دست به تعدیل نیرو‌های گسترده زده‌اند. اما این شرایط برای همه مشاغل یکسان نبوده است.

چه فعالیت‌هایی توانستند دوام بیاورند؟

برخی از مشاغل تعطیلی ندارند. حتی در زمان جنگ نیز همچنان فعال هستند و چه بسا فعالیت آنها بیشتر است. از جمله این مشاغل می‌توان به کادر درمان اشاره داشت. این گروه به دلیل حساسیت شرایط و همچنین ارتباط مستقیم با سلامت مردم، در این مدت بدون تعطیلی به کار خود ادامه دادند. بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها بی وقفه فعال بودند. همچنین خبرنگاران و روزنامه نگاران در جنگ فعالیت‌های بیشتری دارند. در جنگ تحمیلی سوم نیز این دو گروه بی وقفه به فعالیت خود ادامه می‌دادند. هرچند در بخش دوم نیز تعدیل‌های گسترده‌ای از سوی رسانه‌ها صورت گرفت، اما با توجه به امکان دورکاری برای خبرنگاران، برخی توانستند شغل خود را حتی با حقوق کمتر حفظ کنند. حمل و نقل ولجستیک نیز از جمله فعالیت‌هایی است که یک روز هم تعطیل نبود. در واقع دلیل اینکه بازار با کمبود مواجه نشد، تلاش شبانه روزی فعالان حوزه حمل و نقل در کنار تولیدکنندگان داخلی بود. جا به جایی جاده‌ای کالا به گونه‌ای که بازار احساس نیاز نداشته باشد، دشوار است و این دشواری در جنگ چندین برابر می‌شود. اما فعالان این حوزه توانستند از بس این ماموریت بزرگ و مهم برآیند.

علاوه بر این تولید داخلی در شرایط جنگی از اهمیت ویژه‌تری برخوردار می‌شود. چرا که ممکن است تجارت با آسیب رو برو شود و در این صورت، کالا در بازار با کمبود مواجه شود؛ بنابراین تولیدکنندگان داخلی در این مدت فعالیت خود را دوچندان می‌کنند. همانطور که در جنگ اخیر به گفته وزیر صمت، برخی از کارخانه‌ها برای تامین مایحتاج مردم، سه شیفت کاری را تعریف کرده بودند. تولیدکنندگان مواد غذایی که از کالا‌های ضروری مردم محسوب می‌شود، در این مدت توانستند با برنامه ریزی‌های درست نه تنها اشتغال را حفظ کنند، بلکه به دلیل شرایط ویژه، تولید را افزایش دهند. از دیگر مشاغلی که فعالیت خود را در دوران جنگ حفظ و ارتقا دادند، سوپرمارکت ها، فروشگاه‌های زنجیره‌ای و میدان‌های میوه و تره بار بودند. این فعالیت‌ها رابطه مستقیمی با زندگی مردم دارند و به همین دلیل نیز خدمات رسانی آنها در دوره جنگ نه تنها تعطیل نبود، بلکه در برخی از استان‌های مهمان پذیر ساعات کار خود را افزایش دادند. در مجموع مشاغل مربوط به سلامت، اطلاع رسانی و مایحتاج خوراکی در دوره جنگ تحمیلی سوم بی وقفه فعال بودند.

جدیدترین آماری که از طرف معاون وزیر کار اعلام شد، حاکی از آن بود که آسیب‌های جنگی، حداقل دو میلیون نفر را بیکار کرد. اما قربانیان اقتصاد دیجیتال بیش از این عدد است. یکی از آمار‌های منتشر شده نشان می‌دهد ۲.۵ میلیون نفر که در اینستاگرام صاحب آنلاین شاپ‌شهای کوچک بودند، بواسطه قطعی اینترنت، درآمدشان به صفر رسیده است.

آخرین آمار از خسارات ناشی از قطعی اینترنت نیز نشان می‌دهد خاموشی بیش از هزار ساعت اینترنت برای سومین بار در سال ۱۴۰۴ (نخستین بار در جنگ ۱۲ روزه-دومین بار در حوادث دی ماه-سومین بار در جنگ رمضان) کسب و کار‌های اینترنتی را زمین گیر کرده است. برآورد‌ها از خسارت ۲۱۵ هزار میلیارد تومانی به اقتصاد دیجیتال حکایت دارد.

کاسبی‌هایی که کساد شد

وزیر ارتباطات چندی پیش در نشستی مشترک که با حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهوری داشت، درباره آسیبی که قطعی اینترنت متوجه کسب‌وکار‌های اقتصاد دیجیتال کرده، گفت: «خسارت روزانه به هسته اقتصاد دیجیتال حدود ۵۰۰‌میلیارد تومان برآورد شده که عمدتا به اپراتور‌ها و بخش شبکه‌ای مربوط است. خسارت روزانه به اقتصاد کلان هم حدود ۵ هزار‌میلیارد تومان برآورد می‌شود که لایه‌های دوم و سوم اقتصاد دیجیتال را نیز شامل می‌شود.» بر اساس این برآورد، ضرر قطعی اینترنت در ۴۳ روز به ۲۱۵ هزار‌میلیارد تومان رسیده است و در لحظه تنظیم این گزارش، احتمالا افزایش یافته است. اما کسب و کار‌های کوچک بیشترین آسیب را در جنگ می‌بینند. به خصوص زمانی که پای اینترنت در میان باشد. داده‌ها نشان می‌دهد حدودا ۱۰‌میلیون نفر کسب‌وکارشان به اینترنت بین الملل گره خورده است که ۲.۵‌میلیون نفر آنلاین‌شاپ‌های کوچک خود را در اینستاگرام راه اندازی کرده‌اند. برای این دسته از کسب و کارها، قطعی اینترنت مصادف با تعطیلی است.

اینترنت پرو می‌آید؟

حسنعلی محمدی رئیس فراکسیون صنعت، معدن، ایمنی و استاندارد مجلس شورای اسلامی ازفعال سازی اینترنت پرو برای برخی از کسب و کار‌ها سخن گفته و عنوان کرده است که این موضوع در دستور کار مجلس قرار گرفته و در حال پیگیری است.

طرح اینترنت پرو برای پایداری اقتصاد دیجیتال و برخی از مشاغل وابسته به اینترنت بین المللی است که با قطعی اینترنت یا کاملا تعطیل شده‌اند و یا به صورت نیمه تعطیل درآمده‌اند. شاید این طرح بتواند از تعداد بیکاران این حوزه بکاهد. هرچند اگر قرار بر آن باشد که تنها قشر‌ها و مشاغل خاص بتوانند از آن بهره‌مند شوند، ممکن است این طرح، تمام جامعه هدف را شامل نشود.

رئیس فراکسیون صنعت، معدن، ایمنی و استاندارد مجلس شورای اسلامی اظهار کرده است: اپراتور‌های تلفن همراه باید با در اختیار قرار دادن اینترنت بین‌المللی پایدار برای کسب و کار‌های ثبت شده، به اقتصاد کشور و حرکت آن کمک کنند تا کشور بتواند از شرایط کنونی خارج شود.

دسترسی واحد‌های تولیدی، صنعتی و بازرگانی به اینترنت بین‌المللی در شرایط جنگی امری بسیار مهم و از اوجب واجبات است. وی گفت: این موضوع در جلسات کمیسیون صنایع و معادن مجلس و ستاد تسهیل و رفع موانع که بنده عضو ناظر آن هستم، بررسی و پیگیری شده و اقدامات لازم در این زمینه درحال انجام است. نهاد‌های بالادستی نیز با ارایه طرح اینترنت پایدار برای کسب و کارها، به دنبال ایجاد ظرفیت‌هایی هستند تا وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ملزم به ایجاد زیرساخت برای دسترسی واحد‌های تولیدی و بازرگانی شناسنامه‌دار به اینترنت بین‌المللی شود. به گفته او، برای تنظیم نهایی این طرح نظرات بخش خصوصی همچون اتاق بازرگانی، اتاق اصناف و دیگر بخش‌ها گرفته می‌شود و سپس طرح نهایی به صحن مجلس ارائه خواهد شد.

فعالیتی که در جنگ آسیب دیدند

مهمترین بخشی که در جنگ اخیر با توجه به زمان وقوع آن آسیب دید، گردشگری بود. تعطیلات عید زمانی مناسب برای سفر بود و این جنگ موجب شد تا تور‌های گردشگری تعطیل شوند، شهر‌های جنوبی که در این بازه زمانی میزبان مسافران نوروزی بودند، خالی از مسافر باشند، هتل‌ها، مهمانسرا‌ها و بوم گردی‌ها یا با حداقل ظرفیت فعالیت کنند یا به طور کامل به سمت تعطیلی بروند و آژانس‌های هواپیمایی به طور کامل تعطیل باشند. به طور کلی صنعت گردشگری سال جدید را با رکود شدید شروع کرد. بواسطه این رکود، بسیاری از نیرو‌های کار در این حوزه نیز به جمعیت بیکاران اضافه شدند.

از آنجا که یکی از اهداف حملات دشمن، صنعت نفت بود، شرکت‌های زیر مجموعه و نسبتا کوچکتر در این صنعت نیز دست به تعدیل نیرو زدند. چراکه صادرات محدود شد و برخی از تاسیسات مورد حمله قرار گرفت. در این شرایط بدیهی است که بخشی از منابع درآمدی نیز از بین برود و شرکت برای پایداری و تداوم فعالیت، هزینه‌ها را کاهش دهد.

تجارت خارجی بخش دیگری بود که آسیب‌های ناشی از جنگ را تجربه کرد. به گونه‌ای که بسیاری از شرکت‌های وابسته به واردات، رو به تعطیلی موقتی رفتند و نیرو‌های کار خود را تعدیل کردند.

در کنار این موارد، بخشی از فعالیت‌های خدماتی مانند رستوران‌ها و شرکت‌های مربوط به نظافت منازل نیز تا حد زیادی از جنگ تاثیر پذیرفتند.

در کنار این فعالیت ها، کسب و کار‌های مجازی که پیش از این به آن اشاره شد نیز با شرایط بسیار نگران کننده‌ای رو‌به‌رو بودند. استارتاپ‌ها بدون اینترنت قادر به ادامه فعالیت نبودند و بازگشت آنها به شرایط قبل از جنگ نیازمند گذر زمان و البته اتصال به اینترنت بین الملل است.

جدیدترین آمار از اشتغال از دست رفته

معاون وزیر کار در آخرین اظهار خود اذعان کرده است: طبق برآورد‌های اولیه، جنگ اخیر منجر به از دست رفتن بیش از یک می‌لیون شغل و بیکاری مستقیم و غیرمستقیم دو میلیون نفر شده است.

غلامحسین محمدی گفته است که سازمان فنی و حرفه‌ای به عنوان بازوی مهارتی دولت، مسئولیت تربیت نیروی متخصص برای یازسازی زیرساخت‌ها را برعهده گرفته است.

بنابه گفته او، دو طرح «امداد ایران ماهر» و «سفیران انرژی»، ستون‌های اصلی بازسازی منازل و صنایع آسیب دیده هستند. تمام مربیان و مهارت آموختگان می‌توانند برای مشارکت در این جهاد ملی ثبت نام کنند. این حرکت روند آبادانی کشور را تسریع می‌کند.

جنگ از نگاه صاحبان مشاغل

آنچه می‌خوانید نمونه‌هایی از مشاغلی است که در دوران جنگ تحولاتی را تجربه کرده‌اند. هرچند شرایط برای تمام مشاغل یکسان نیست، اما مشاهدات میدانی خبرنگار بازار کار نشان می‌دهد مشاغل خدماتی وابسته به زندگی مردم مانند اغذیه فروشی، سوپرمارکت، تاکسی اینترنتی، نانوایی و ... در این مدت شرایط نسبتا پایدار و در برخی موارد رو به بهبودی داشته‌اند. اما اولویت‌های مردم تغییر کرده و برخی از کالا‌ها دیگر در سبد خرید خانواده‌ها نیست. همچنین مشاغل وابسته به خارج از کشور در تنش اخیر، با رکود قابل توجهی رو‌به‌رو بوده‌اند.

۳۸ روزه بساطم را جمع کردم

عمو حسن، فروشنده کُرد زبانی است که در میدان هفت تیر دستفروشی می‌کند. از روز‌های جنگ از او می‌پرسم؛ می‌گوید: ۳۸ روز بساط را جمع کردم و رفتم. می‌پرسم پس یعنی فروش نداشتی؟ می‌گوید هیچ! دخترم هیچ فروشی نداشتم. اگر بساطم را پهن هم می‌گذاشتم مشتری نبود. به مغازه‌ای اشاره می‌کند که پشت سرش قرار گرفته و کرکره هایش پایین است. می‌گوید: ما که از این مغازه پولدارتر نیستیم. یارو تعطیل کرده و مغازه را پس داده و رفته. صاحب مغازه هم الان دارد دنبال مستاجر می‌گردد. آن هم با قیمت فضایی. کسی اینقدر فروش ندارد که بخواهد ماهی ۵۰۰ میلیون تومان کرایه بدهد.

تجارت تعطیل بود ما هم تعطیل کردیم

بیژن مدیر یکی از شرکت‌های بازرگانی است که قبل از جنگ برو و بیایی داشته. از او در مورد کارش می‌پرسم. می‌گوید: کار ما وابسته به بندر است. بندر در این مدت فقط جنس‌های قبلی را ترخیص کرد. نتوانستیم چیزی وارد یا صادر کنیم. از اول جنگ همه کارمندان را تعلیق کردیم و چند نفری را هم کلا از مجموعه حذف کردیم. شرکت هم که تعطیل بود.

فروش مان چند برابر شد

محمدرضا صاحب سوپرمارکتی است واقع در جایی که همزمان با جنگ، جمعیت قابل توجهی به آنجا پناه آوردند. او از شرایط راضی است. می‌گوید مشتریهایم سه چهار برابر شده و من هم تنوع کالاهایم را در این مدت بالا بردم. از او می‌پرسم قیمت‌ها را هم بالا بردی؟ می‌گوید: قیمت‌ها را نمی‌شود زیاد بالا برد. هم اینکه بعضی از اقلام کلا افزایش قیمت نداشتند و هم اینکه اگر خیلی هم قیمت‌ها بالا باشد مشتری‌هایمان را از دست می‌دهیم. مهمترین کاری که کردیم این بود که نگذاشتیم تنوع اقلام کم بشود.

مغازه‌ام خلوت بود

علی را همه همشهریانش می‌شناسند. کسی که همیشه لباس خارجی می‌آورد و با قیمت خوب می‌فروشد. اما مغازه او هم در روز‌های جنگ خلوت است. می‌پرسم دخل امسال چطور بود؟ پوزخند می‌زند و سرش را پایین می‌اندازد و می‌گوید: خودتان ببینید. به نظر شما این بازار عید و شب عید است؟ سال‌های قبل اینجا جای سوزن انداختن نبود. اما امسال هم جنگ است و هم مردم خرج‌های واجب‌تر از لباس دارند. بالاخره گرانی است.

درآمدم صفر بود

مریم دختری است که طراح لباس است و سال‌هاست در اینستاگرام توانسته مشتری‌های وفادار پیدا کند. او هیچ محلی برای عرضه فیزیکی لباس هایش ندارد و تنها راه ارتباطی‌اش با مشتری‌ها، پیج اینستاگرامی است که از زمان جنگ دسترسی به آن امکان پذیر نیست. از او می‌پرسم که این روز‌ها چکار می‌کند. می‌گوید: هیچ. حتی عکس‌های طراحی‌هایم را ندارم که بتوانم توی یکی از کانال‌های داخلی، از صفر شروع کنم.

او می‌گوید: من از ۹۲ برای این پیج زحمت کشیدم. اما هر اتفاقی که در کشور می‌افتد، اولین کاری که انجام می‌دهند قطع کردن اینترنت است. ما هم از نان خوردن می‌افتیم. اگر بخواهم مقایسه کنم همیشه شب عید حداقل ۵۰۰ میلیون لباس می‌فروختم. امسال فروشم صفر بود. خیلی از مشتری‌ها شماره‌ام را داشتند و پیام می‌دادند، اما نه پارچه فروش بود، نه خیاط. ضمن اینکه قیمت پارچه‌ها هم عجیب گران شده بود.

با این حال حاضر بودم مشتری بگیرم. البته قیمت‌ها هم دیگر برای مشتر‌ها به صرفه نیست. هزینه زندگی گران شده و لباس دیگر در سبد خرید مردم اولویت نیست.

بمان جان ندیمی