هوش مصنوعی و امنیت سایبری: چالش‌ها و راهبرد‌های نوین در آموزش عالی

دکتر محمدهادی زاهدی، مدیرکل فناوری اطلاعات، هوشمندسازی و امنیت فضای مجازی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، بر لزوم تحول نقش مدیران فناوری اطلاعات در آموزش عالی تأکید کرد و خواستار تبدیل آنان از مسئولان فنی صرف به شرکای استراتژیک در کسب‌وکار‌های دانشگاهی شد. وی این تغییر نقش را برای افزایش تاب‌آوری سایبری ضروری دانست.

در نشست تخصصی “درس‌آموخته‌های جنگ رمضان در حوزه امنیت سایبری” که در وزارت علوم برگزار شد، دکتر زاهدی به فشار فزاینده بر حوزه‌های فناوری اطلاعات دانشگاه‌ها در یک سال گذشته اشاره کرد. محدودیت‌های اعمال شده و حجم بالای درخواست‌ها، شرایط را برای این بخش دشوار کرده است. وی همچنین به مشکلات دسترسی به مجلات علمی داخلی و خارجی و میزبانی برخی مجلات در سرور‌های خارجی به عنوان عاملی تشدیدکننده این چالش‌ها اشاره کرد و خواستار تلاش جمعی برای جبران خسارات و بازگشت خدمات به جامعه دانشگاهی شد.

۲۰۲۶: نقطه عطف امنیت سایبری و نقش هوش مصنوعی

دکتر زاهدی سال ۲۰۲۶ را یک نقطه عطف در حوزه امنیت سایبری در سطح جهان اعلام کرد و به محور‌های تحولی این حوزه پرداخت. وی هوش مصنوعی را یکی از عوامل کلیدی این تحول برشمرد. این نسل از هوش مصنوعی، فراتر از جمع‌آوری و تحلیل داده، دارای درجه‌ای از خودمختاری بوده و قادر به اجرای عملیات بر اساس سناریو‌های از پیش آموزش‌دیده است. به عنوان نمونه، سکوی “Flocks” معرفی شد که با توزیع شبکه‌ای از عامل‌ها در تجهیزات مرکز داده، وظیفه کشف تهدید، تحلیل و تسریع پاسخ به حوادث را بر عهده دارد. این سکو شامل عامل‌های حسگر، تحلیل‌گر، تصمیم‌گیر و هماهنگ‌کننده است.

کاهش زمان پاسخ به تهدیدات و نبرد با حملات روز صفر

یکی از چالش‌های اساسی در امنیت سایبری، کاهش زمان شناسایی و پاسخ به تهدیدات است. در حالی که در بسیاری از مراکز SOC این فرآیند ممکن است ۲۰ تا ۳۰ دقیقه یا بیشتر طول بکشد، هدف نهایی رسیدن به پاسخ‌گویی در کسری از ثانیه است. دکتر زاهدی به استفاده هکر‌ها از هوش مصنوعی در حملات “روز صفر” (Zero Day) اشاره کرد و رقابت جدی میان فریب و شناسایی را مورد تأکید قرار داد. به همین دلیل، استفاده از یادگیری ماشین و یادگیری تقویتی برای شناسایی رفتارمحور این حملات، در روند‌های ۲۰۲۶ مطرح شده است.

چالش هویت‌های غیرانسانی و ضرورت خودکارسازی پاسخ‌ها

دکتر زاهدی به موضوع “هویت غیرانسانی” نیز پرداخت و هشدار داد که با توسعه هوش مصنوعی، هویت‌های غیرانسانی ممکن است خود را به جای هویت انسانی جا زده و عملیات انجام دهند؛ این موضوع به یکی از چالش‌های جدی امنیتی تبدیل شده است.

تاب‌آوری سایبری و کمبود نیروی متخصص

با توجه به آمار‌ها در سال ۲۰۲۵ که نشان می‌دهد ۴۰ درصد حملات سایبری در دنیا مراکز آموزشی را هدف قرار داده‌اند، افزایش باج‌افزار‌ها و سرقت اطلاعات در این حوزه، دانشگاه‌ها را ملزم به حرکت به سمت شناسایی و پاسخ خودکار، از جمله NDR و XDR می‌کند. دکتر زاهدی دلیل این ضرورت را کمبود شدید نیروی انسانی متخصص در مراکز آموزشی و پژوهشی و ناتوانی در پایش و پشتیبانی ۲۴ ساعته دانست.

مدیریت دارایی‌های دیجیتال و به‌روزرسانی آفلاین

تجربه یک سال گذشته نشان‌دهنده چالش جدی در مدیریت جامع دارایی‌های دیجیتال بود، به طوری که اطلاعات دقیقی از سامانه‌ها و تجهیزات موجود در دانشگاه‌ها وجود نداشت. یکی دیگر از تهدیدها، به‌روزرسانی نرم‌افزار‌ها و لایسنس‌های تجهیزات مراکز داده اعلام شد. دکتر زاهدی توصیه کرد به جای به‌روزرسانی آنلاین، از نسخه‌های آفلاین و محیط‌های آزمون استفاده شود.