لزوم وارد شدن به مرحله «قابلیت‌محوری/ توسعه کشور نیازمند دانشگاه توانمند، بخش خصوصی فناور و سرمایه‌گذاری بلندمدت است

به گزارش بازارکار، هم‌زمان با بیستمین سالگرد تأسیس معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، رویداد «معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور» روز شنبه سوم مردادماه با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، محمدرضا هرمزی‌نژاد، رئیس بنیاد ملی علم ایران، مدیران و فعالان زیست‌بوم فناوری، نوآوری، صنایع خلاق و شرکت‌های دانش‌بنیان در سالن اجلاس سران برگزار شد.

حسین افشین در این رویداد با تشریح مفاهیم «پارادایم»، «نوآوری» و «قابلیت» اظهار کرد: پارادایم مجموعه‌ای از باورها، قواعد و روش‌هایی است که یک جامعه بر اساس آن مسائل خود را تحلیل و حل می‌کند، اما زمانی که چالش‌های جدید با قواعد پیشین قابل حل نباشند، تغییر ابزار‌ها کافی نیست و باید پارادایم جدیدی جایگزین شود. تغییر پارادایم به معنای تغییر زمین بازی و قواعد آن است.

وی با بیان اینکه نوآوری زمانی شکل می‌گیرد که فناوری بتواند ارزش اقتصادی و اثرگذاری واقعی ایجاد کند، افزود: هر فناوری الزاماً نوآوری نیست و تنها زمانی می‌توان از نوآوری سخن گفت که فناوری وارد زندگی مردم، صنعت و بازار شود و ارزش افزوده خلق کند.

معاون علمی رئیس‌جمهور در ادامه، «قابلیت» را مرحله‌ای فراتر از نوآوری دانست و گفت: نوآوری زمانی به قابلیت تبدیل می‌شود که موفقیت آن پایدار، تکرارپذیر و قابل توسعه در مقیاس گسترده باشد. از این رو، زیست‌بوم دانش‌بنیان کشور باید از نوآوری به سمت قابلیت حرکت کند.

افشین با اشاره به ظرفیت‌های علمی کشور خاطرنشان کرد: ایران در سال‌های اخیر نیروی انسانی توانمند و زیرساخت‌های پژوهشی مناسبی ایجاد کرده است، اما تولید دانش به‌تنهایی برای توسعه کافی نیست. قدرت فناورانه زمانی شکل می‌گیرد که زنجیره دانش، فناوری، محصول، بازار، مزیت رقابتی و تاب‌آوری به‌صورت کامل شکل بگیرد.

وی افزود: اگرچه زیست‌بوم نوآوری کشور توسعه یافته و شرکت‌های دانش‌بنیان و فناوری‌های نوین شکل گرفته‌اند، اما ارتباط محدود با صنایع بزرگ و دشواری مقیاس‌سازی شرکت‌ها مانع از تبدیل نوآوری به تحول ساختاری در اقتصاد شده است.

وی با تأکید بر اینکه مسیر توسعه نیازمند الگوی جدیدی از صنعتی‌شدن است، تصریح کرد: دستیابی به قدرت فناورانه مستلزم ترکیبی از دولت راهبردی، دانشگاه توانمند، بخش خصوصی فناور و سرمایه‌گذاری بلندمدت است و کشور باید از الگوی خطی «دانش، فناوری و بازار» عبور کرده و به مسیر «دانش، قابلیت، استقلال و اقتدار» برسد.

افشین با بیان اینکه صرف برخورداری از فناوری به معنای برخورداری از قدرت نیست، اظهار کرد: فناوری زمانی به قدرت تبدیل می‌شود که به قابلیت پایدار در طراحی، توسعه، تولید، مقیاس‌سازی و ایجاد زنجیره ارزش منجر شود. این مسیر نیز نیازمند داده، زیرساخت، سرمایه، نیروی انسانی، بازار و حکمرانی کارآمد است. به گفته وی، موفقیت زیست‌بوم نوآوری در گرو تعامل مؤثر همه اجزای آن و تکمیل زنجیره ارزش خواهد بود.

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به ضرورت گذار از دوره‌های علم‌محوری و فناوری‌محوری، تأکید کرد: اکنون باید وارد مرحله «قابلیت‌محوری» شویم؛ مرحله‌ای که در آن فناوری صرفاً ابزاری برای رشد اقتصادی نیست، بلکه زمینه‌ساز تقویت استقلال، اقتدار، امنیت ملی و ایجاد مزیت‌های راهبردی کشور خواهد بود.

وی با اشاره به تغییر شاخص‌های قدرت در جهان امروز گفت: در گذشته قدرت ملی عمدتاً بر پایه منابع طبیعی، جمعیت، توان نظامی و ظرفیت صنعتی سنجیده می‌شد، اما امروز «توانایی خلق و حکمرانی فناوری» به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت کشور‌ها تبدیل شده است. از این رو، کشوری که تنها مصرف‌کننده فناوری باشد، حتی با برخورداری از منابع فراوان، جایگاه مطلوبی در زنجیره قدرت جهانی نخواهد داشت.

افشین با معرفی مفهوم «پارادایم قدرت‌بنیان» اظهار کرد: در این چارچوب، علم و فناوری نه صرفاً برای افزایش تولید علمی یا رشد اقتصادی کوتاه‌مدت، بلکه برای ایجاد قابلیت‌های راهبردی ملی به کار گرفته می‌شوند.

اگر پارادایم دانش‌بنیان بر خلق و تجاری‌سازی دانش تمرکز داشت، پارادایم قدرت‌بنیان علم و فناوری را ابزاری برای افزایش قدرت ملی و حل مسائل راهبردی کشور می‌داند.

وی افزود: در نظام علم، فناوری و نوآوری قدرت‌بنیان، مأموریت اصلی ایجاد توانمندی‌های پایدار برای حل مسائل راهبردی، خلق مزیت رقابتی، افزایش تاب‌آوری و ارتقای جایگاه کشور در اقتصاد و فناوری آینده است.

وی همچنین تفاوت سه رویکرد «دانش‌بنیان»، «فناوری‌بنیان» و «قدرت‌بنیان» را تشریح کرد و گفت: در رویکرد دانش‌بنیان، دانش هدف اصلی است؛ در فناوری‌بنیان، دانش ابزاری برای حل مسئله و تولید محصول محسوب می‌شود؛ اما در پارادایم قدرت‌بنیان، دانش و فناوری ابزار‌هایی برای ایجاد قابلیت‌هایی هستند که آینده کشور را رقم می‌زنند.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه مسئله اصلی کشور کمبود ظرفیت علمی نیست، تصریح کرد: چالش اصلی، تبدیل ظرفیت علمی به قدرت فناورانه است. وی افزود: در پارادایم جدید باید فناوری را به قابلیت تبدیل کنیم و این مهم، محور اصلی تحول حکمرانی علم و فناوری کشور خواهد بود.

افشین در ادامه با تبیین نقش دانشگاه‌ها در پارادایم قدرت‌بنیان گفت: دانشگاه‌ها دیگر صرفاً مراکز تولید دانش نیستند، بلکه زیرساخت خلق آینده به شمار می‌روند. دانشگاه نسل جدید باید علاوه بر تولید دانش، فناوری‌های مرزی توسعه دهد، مسائل ملی را حل کند، شرکت‌های عمیق‌فناور ایجاد کند، شبکه‌های علمی بین‌المللی بسازد و نیروی انسانی آینده را تربیت کند. به گفته وی، معیار ارزیابی دانشگاه‌ها نیز باید از تعداد مقالات به اثرگذاری علمی، فناوری‌های خلق‌شده، حل مسائل ملی و تربیت رهبران فناوری تغییر یابد.

وی همچنین به تحول مأموریت بنیاد ملی علم ایران اشاره کرد و گفت: در الگوی جدید، بنیاد علم از نهادی برای شناسایی استعداد‌ها و حمایت‌های پژوهشی، به نهادی برای تربیت دانشمند کارآفرین، رهبر فناوری و معمار زیست‌بوم نوآوری تبدیل می‌شود. در این پارادایم، سرمایه انسانی تنها به معنای استعداد فردی نیست، بلکه توانایی ساخت آینده و ایجاد قابلیت‌های ملی اهمیت می‌یابد.

افشین با تشریح تفاوت رویکرد‌های «دانش‌بنیان» و «قدرت‌بنیان» اظهار کرد: در رویکرد جدید، تمرکز صرف بر توسعه کمی اکوسیستم نوآوری و افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان کافی نیست، بلکه باید فناوری‌های راهبردی و اقتدارآفرین در کانون سیاست‌گذاری قرار گیرند. به گفته وی، هدف از این تغییر پارادایم، توسعه مرز‌های جدید دانش و تقویت قدرت ملی در عرصه جهانی است.

وی با اشاره به تحول مأموریت بنیاد ملی علم ایران افزود: در این پارادایم، مأموریت بنیاد از حمایت صرف از تولید مقاله و تخصیص بودجه به پژوهش‌های متعارف، به سمت حمایت از پژوهش‌های مرزشکن و تولید دانشی حرکت می‌کند که بتواند مسائل واقعی و حل‌نشده کشور و جهان را هدف قرار دهد. افشین تأکید کرد این رویکرد به معنای مخالفت با انتشار مقاله نیست، بلکه هدف آن کاهش پژوهش‌های تکراری و هدایت حمایت‌ها به سمت پژوهش‌های اثرگذار و تحول‌آفرین است.

معاون علمی رئیس‌جمهور با استناد به نظریه «تغییر پارادایم» توماس کوهن، تصریح کرد: علم اقتدارآفرین تنها در چارچوب قواعد موجود حرکت نمی‌کند، بلکه با خلق ایده‌های نو و تغییر زمین بازی، مرز‌های دانش را جابه‌جا می‌کند. از این رو، بنیاد ملی علم ایران باید زمینه شکل‌گیری پژوهش‌هایی را فراهم کند که بتوانند پارادایم‌های جدید علمی را ایجاد کنند.

افشین همچنین از اختصاص حداقل ۲۰ درصد منابع مالی بنیاد ملی علم ایران به پژوهش‌های مرز دانش و غیرمتعارف خبر داد و گفت: بنیاد باید از رویکرد فردمحور فاصله گرفته و به سمت اکوسیستم‌محوری حرکت کند تا نخبگان، دانشگاه‌ها و صنعت در قالب شبکه‌ای منسجم برای حل مسائل راهبردی کشور همکاری کنند.

وی بر ضرورت بازنگری در نظام ارزیابی پژوهش تأکید کرد و گفت: معیار‌های ارزیابی باید از شمارش مقالات به سمت توسعه مرز‌های دانش، تعریف مسائل علمی کلان، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و افزایش اثرگذاری واقعی علم و فناوری تغییر کند.

افشین در پایان، نقش سایر بازیگران زیست‌بوم نوآوری از جمله بنیاد ملی نخبگان، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، شتاب‌دهنده‌ها و پارک‌های علم و فناوری را تشریح کرد و بر ضرورت تعریف مأموریت‌های مکمل و هماهنگ برای همه اجزای این زیست‌بوم به منظور تحقق حکمرانی نوین علم و فناوری تأکید کرد.