چالش‌های دیجیتالی‌شدن کشاورزی در ایران

به گزارش بازارکار به نقل از ایسنا، کشاورزی از دیرباز ستون اصلی امنیت غذایی، ایجاد اشتغال و تحقق توسعه پایدار در جوامع بشری بوده است. با وجود این نقش محوری، امروزه این بخش با بحران‌های بی‌سابقه‌ای همچون تغییرات شدید اقلیمی، محدودیت شدید منابع طبیعی و افزایش جمعیت مواجه است که رقابت در بازار‌های جهانی را سخت‌تر از همیشه کرده است. در پاسخ به این معضلات پیچیده، رویکردی نوین تحت عنوان «کشاورزی ناب» معرفی شده است که هدف اصلی آن بهینه‌سازی فرآیند‌های تولید و توزیع، کاهش ضایعات و افزایش ارزش افزوده است. این رویکرد تلاش می‌کند تمامی فعالیت‌های غیرضروری را حذف کرده و با کاهش هزینه‌ها، رضایت مشتریان را به حداکثر برساند. ضرورت توجه به این رویکرد زمانی آشکار می‌شود که بدانیم طبق گزارش‌های جهانی، درصد بالایی از محصولات کشاورزی به دلیل مدیریت ضعیف در زنجیره تأمین از بین می‌روند که این موضوع یک زنگ خطر جدی برای امنیت غذایی است.

در همین حال، ظهور فناوری‌های دیجیتال و پلتفرم‌های تجارت آنلاین فرصتی بی‌نظیر برای بازتعریف زنجیره ارزش کشاورزی ایجاد کرده است. دسترسی به بازار‌های گسترده‌تر، شفافیت اطلاعاتی و کاهش هزینه‌های مبادله از جمله مزایای کلیدی هستند که ابزار‌های دیجیتال برای تحقق کشاورزی ناب فراهم می‌کنند. تجربه‌های جهانی در کشور‌های پیشرو نشان داده‌اند که به کارگیری فناوری‌های نوینی مانند بلاک‌چین و اینترنت اشیا می‌تواند حجم هدررفت محصولات را به میزان قابل توجهی کاهش داده و سودآوری کشاورزان را افزایش دهد. با وجود این پتانسیل‌ها، واقعیت‌های موجود در بسیاری از مناطق نشان می‌دهد که میزان پذیرش این فناوری‌ها هنوز پایین است. این تناقض میان توانمندی‌های علمی و وضعیت اجرایی در میدان عمل، ضرورت انجام تحقیقاتی عمیق برای شناسایی ریشه‌های ناکامی پروژه‌های دیجیتال در کشاورزی را بیش از پیش نمایان می‌کند.

محققان، بیژن رضایی از دانشگاه رازی کرمانشاه و همکارشان، در همین راستا پژوهشی را با هدف شناسایی و تحلیل بازدارنده‌های اصلی تجارت الکترونیک در مدل «کشاورزی ناب» انجام داده‌اند. این مطالعه به واکاوی دلایل عدم موفقیت یا کندی رشد مدل‌های خرید و فروش آنلاین در زنجیره تأمین محصولات کشاورزی پرداخته است. هدف این کار، کشف چالش‌هایی است که مانع از بهره‌گیری کامل از ابزار‌های دیجیتال در مسیر رسیدن به یک کشاورزی مدرن و کارآمد می‌شود و در نهایت، به دنبال راهکار‌هایی برای برون‌رفت از این وضعیت در بستری دانشگاهی و علمی است.

پژوهشگران برای گردآوری داده‌های دقیق، ضمن بررسی اسناد و مدارک موجود، با ۱۵ نفر از فعالان باسابقه و صاحب‌نظر در حوزه تجارت الکترونیک کشاورزی مصاحبه‌های عمیقی انجام دادند و در نهایت، برای اطمینان از صحت یافته‌ها، نتایج با نظر گروهی از خبرگان این حوزه بازبینی و اصلاح شد تا اعتبار علمی نتایج تضمین گردد.

یافته‌های این مطالعه که در «فصلنامه مطالعات کارآفرینی و توسعه پایدار کشاورزی» وابسته به «دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان» به چاپ رسیده‌اند، نشان می‌دهند که مجموعه‌ای از موانع در هم تنیده، مانند ضعف در زیرساخت‌های قانونی، کمبود‌های نهادی و مالی، پیچیدگی‌های نظارتی و همچنین شکاف‌های لجستیکی و فرهنگی، مانع از حرکت سریع کشاورزی به سمت تجارت الکترونیک شده‌اند. در میان این عوامل، مشخص شد که ضعف‌های نهادی و مالی، به عنوان مهم‌ترین محرک و عامل اصلیِ ایجاد سایر مشکلات شناخته می‌شوند. به عبارت دیگر، نبود حمایت‌های مالی هدفمند و ناهماهنگی در نهاد‌های متولی، ریشه بسیاری از چالش‌های دیگر است. در مقابل، فقدان فرهنگ تحول‌پذیری و ضعف در هم‌افزایی میان بخش‌های مختلف، بیشترین تأثیرپذیری را از این مشکلات دارند و به شدت در برابر تغییر مقاومت می‌کنند.

نتیجه‌گیری نهایی محققان بر این اصل استوار است که برای خروج از این چرخه معیوب، صرفاً اصلاح قوانین یا خرید تجهیزات کافی نیست. بلکه باید یک رویکرد جامع و همه‌جانبه در پیش گرفته شود. کلید اصلی موفقیت در این مسیر، تقویت توانمندی‌های نهادی و مالی از طریق ایجاد ساختار‌های هماهنگ میان وزارتخانه‌ها و بخش خصوصی، همراه با سرمایه‌گذاری هدفمند است. بدون حل کردن این معضل زیربنایی، تمام تلاش‌ها برای پیاده‌سازی پلتفرم‌های دیجیتال به دلیل نبود اعتماد و حمایت، ابتر باقی می‌ماند. بنابراین، اصلاحات باید از سطح نهاد‌های بالادستی و ایجاد زیرساخت‌های اعتمادآفرین آغاز شود تا تجارت الکترونیک به ابزاری پایدار برای کشاورزان تبدیل گردد.

یکی از نکات کلیدی که در این پژوهش مورد تأکید قرار گرفته، بحث «اعتماد» است. در فضای کشاورزی که با محصولات فیزیکی و حساس به زمان سروکار داریم، فروپاشی سازوکار‌های اعتماد در زنجیره عرضه، یک مانع جدی است. مشتریان آنلاین زمانی به یک پلتفرم کشاورزی اعتماد می‌کنند که اطمینان داشته باشند محصولی با کیفیت و تازه به دستشان می‌رسد. به دلیل فقدان زیرساخت‌های ردیابی دقیق (مانند سیستم‌های هوشمند کنترل کیفیت)، این اعتماد در حال حاضر کمرنگ است. همچنین، شکاف دیجیتال بین نسل‌های مختلف کشاورزان و مقاومت در برابر روش‌های سنتی فروش، سرعت نفوذ فناوری را کاهش داده است. این پژوهش پیشنهاد می‌دهد که استفاده از فناوری‌هایی نظیر بلاک‌چین برای شفافیت و ردیابی محصول، می‌تواند تا حد زیادی این شکاف اعتمادی را ترمیم کند.

همچنین یافته‌ها نشان می‌دهند که پیچیدگی‌های نظارتی و تحریم‌ها، ورود محصولات کشاورزی به بازار‌های بین‌المللی را از طریق پلتفرم‌های دیجیتال بسیار دشوار کرده است. فقدان برندسازی ملی و استاندارد‌های یکپارچه باعث شده تا محصولات ایرانی نتوانند جایگاه واقعی خود را در فروشگاه‌های آنلاین جهانی پیدا کنند. محققان معتقدند که ایجاد صندوق‌های تضمین ریسک و سامانه‌های صدور مجوز دیجیتال خودکار می‌تواند ریسک‌های موجود برای فعالان این حوزه را کاهش دهد. در مجموع، این تحقیق تأکید می‌کند که کشاورزی نابِ دیجیتال، نیازمند یک اکوسیستم حمایتی است که در آن زیرساخت‌های قانونی، لجستیکی و فناورانه به صورت همزمان تقویت شوند.