تازه ها
سربازی؛ مهارتآموزی یا فرصتسوزی؟
ضرورت بازنگری در نحوه بهکارگیری جوانان، نخبگان و دانشآموختگان
دوره خدمت سربازی برای میلیونها جوان ایرانی بخشی از مسیر ورود به زندگی حرفهای و اجتماعی است؛ دورهای که در صورت برنامهریزی صحیح میتواند علاوه بر تأمین نیازهای دفاعی کشور، به فرصتی برای مهارتآموزی، کسب تجربه و استفاده از ظرفیت تخصصی جوانان تبدیل شود.
دوره خدمت سربازی برای میلیونها جوان ایرانی بخشی از مسیر ورود به زندگی حرفهای و اجتماعی است؛ دورهای که در صورت برنامهریزی صحیح میتواند علاوه بر تأمین نیازهای دفاعی کشور، به فرصتی برای مهارتآموزی، کسب تجربه و استفاده از ظرفیت تخصصی جوانان تبدیل شود. با این حال، استفاده نامتناسب از تخصص مشمولان، دشواری رفتوآمد، برخی فرآیندهای اداری و ظرفیتهای استفادهنشده در حوزه امریه، نخبگان و دانشآموختگان این پرسش را مطرح میکند که آیا از سرمایه انسانی جوانان در دوره خدمت به اندازه کافی استفاده میشود؟
به گزارش بازارکار، سربازی صرفاً یک دوره زمانی در زندگی جوانان نیست؛ بلکه دورهای است که بخشی از توان علمی، فنی و حرفهای نسل جوان در اختیار کشور قرار میگیرد. از این منظر، نحوه شناسایی، هدایت و بهکارگیری این نیروها اهمیت ویژهای دارد.
در سالهای اخیر، سازوکارهایی مانند امریه، استفاده از ظرفیت نخبگان و طرح مهارتآموزی سربازان توسعه یافته است. اکنون پرسش مهم این است که آیا میتوان میان این ظرفیتها ارتباط بیشتری ایجاد کرد تا خدمت سربازی هم برای کشور دستاورد بیشتری داشته باشد و هم مسیر حرفهای جوانان کمتر دچار وقفه شود؟
امریه؛ ظرفیتی برای پیوند تخصص و خدمت
امریه میتواند یکی از مهمترین ابزارها برای پیوند دادن دوره خدمت با نیازهای تخصصی کشور باشد. در این شیوه، مشمول در چارچوب مقررات، در یک دستگاه یا مجموعه مشخص به فعالیت میپردازد و در صورت تناسب، میتواند بخشی از وظایف خود را در حوزه تخصصی انجام دهد.
این ظرفیت برای دانشآموختگان دانشگاهی اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه جوانی که چند سال برای کسب دانش تخصصی وقت گذاشته است، میتواند در دوره خدمت نیز تجربه مرتبط با رشته تحصیلی خود به دست آورد.
اما برای افزایش اثربخشی امریه، لازم است میان نیاز دستگاه و تخصص مشمول ارتباط روشن وجود داشته باشد. اگر دستگاهی برای فعالیتی اداری از فردی استفاده کند که تخصص فنی، پژوهشی یا فناوری دارد، بخشی از ظرفیت این نیرو بلااستفاده خواهد ماند.
همچنین اعلام ظرفیتها، شرایط پذیرش و فرآیند انتخاب باید تا حد امکان شفاف و قابل دسترس باشد و عملکرد افراد نیز قابل ارزیابی باشد.
امریه؛ بیش از یک مسیر برای گذراندن خدمت
امریه میتواند فراتر از یک مسیر متفاوت برای انجام خدمت، به ابزاری برای انتقال دانش و تخصص جوانان به دستگاههای مورد نیاز کشور تبدیل شود.
دانشآموختگان فناوری اطلاعات میتوانند در پروژههای دیجیتال، متخصصان مهندسی در پروژههای فنی، فارغالتحصیلان اقتصاد و مدیریت در فعالیتهای کارشناسی و نیروهای پژوهشی در طرحهای تحقیقاتی به کار گرفته شوند؛ البته در چارچوب ضوابط و نیاز واقعی دستگاه.
در چنین مدلی، دوره خدمت میتواند علاوه بر انجام وظیفه، برای فرد سابقه و تجربه حرفهای ایجاد کند.
نخبگان؛ سرمایه انسانی کشور
موضوع استفاده از ظرفیت نخبگان اهمیت بیشتری دارد. فردی که سالها برای تحصیل، پژوهش، فعالیت فناورانه یا نوآوری وقت گذاشته است، سرمایه انسانی کشور محسوب میشود.
از این رو، درباره نخبگان باید علاوه بر نحوه گذراندن خدمت، به این موضوع توجه کرد که چه مسئلهای از کشور میتواند با توانایی آنان حل شود.
تعریف پروژههای مشخص، مسئلهمحور و قابل ارزیابی در حوزههای علمی، فناوری، صنعت، انرژی، کشاورزی، اقتصاد و سایر حوزههای مورد نیاز میتواند مسیر استفاده مؤثرتر از این ظرفیت باشد.
این فرآیند نیز باید بر اساس معیارهای روشن و قابل ارزیابی انجام شود تا انتخاب افراد به توانایی واقعی، سوابق علمی و نیاز مشخص کشور وابسته باشد.
دانشآموختگان؛ فاصله میان دانشگاه و بازار کار
یکی از چالشهای مهم جوانان پس از دانشگاه، فاصله میان تحصیلات و تجربه واقعی محیط کار است.
اگر دانشآموخته پس از پایان تحصیل وارد خدمت شود و در این دوره نیز هیچ ارتباطی با تخصص خود نداشته باشد، ممکن است فاصله او با بازار کار بیشتر شود.
در مقابل، بهکارگیری تخصصی میتواند دوره خدمت را به فرصتی برای کسب تجربه، تکمیل مهارتهای حرفهای و آشنایی با محیط واقعی کار تبدیل کند؛ موضوعی که در رشتههای دارای تغییرات سریع علمی و فناوری اهمیت بیشتری دارد.
مهارتآموزی؛ تجربهای که میتواند توسعه پیدا کند
قرارگاه مرکزی مهارتآموزی کارکنان وظیفه ستاد کل نیروهای مسلح از سال ۱۳۹۶ برنامه جدی مهارتآموزی سربازان را دنبال کرده است.
بر اساس اظهارات سردار موسی کمالی، مشاور عالی فرمانده قرارگاه مرکزی مهارتآموزی کارکنان وظیفه ستاد کل نیروهای مسلح، تاکنون بیش از ۲ میلیون سرباز تحت آموزشهای مهارتی قرار گرفتهاند و بیش از یک میلیون و ۱۳۰ هزار نفر نیز با قبولی در آزمونها موفق به دریافت گواهینامه مهارتی شدهاند.
همچنین بر اساس آمار اعلامشده از سوی مسئولان، حدود ۱۴ هزار محیط کار واقعی و ۱۱۹۲ کارگاه تخصصی مهارتآموزی در قالب ۱۴۹ مجتمع آموزشی ایجاد شده و بیش از ۳۹۰۰ مربی پایور برای آموزش مهارتی کارکنان وظیفه آموزش دیدهاند.
این آمار نشان میدهد مهارتآموزی سربازان از یک برنامه محدود فراتر رفته است. اکنون میتوان گام بعدی را اتصال این تجربه به نحوه بهکارگیری سربازان دانست.
به عبارت دیگر، اگر هدف «سرباز ماهر» است، میتوان به سمت مدل «سرباز ماهر و متخصص» حرکت کرد؛ یعنی فرد هم مهارت جدید کسب کند و هم تا حد امکان در طول خدمت از تخصص موجود او استفاده شود.
وام اشتغال؛ حلقهای پس از پایان خدمت
یکی دیگر از اقدامات مرتبط با مهارتآموزی، حمایت از اشتغال سربازان ماهر پس از پایان خدمت است.
بر اساس اطلاعیه سازمان وظیفه عمومی فراجا، سربازان ماهری که از اول مهر ۱۴۰۰ تا پایان شهریور ۱۴۰۴ خدمت خود را به پایان رسانده و کارت پایان خدمت دریافت کردهاند، امکان ثبت درخواست تسهیلات اشتغالزایی را از طریق سامانه سماسو داشتهاند.
بر اساس این اطلاعیه، متقاضیان باید مستندات مهارتی خود را در سامانه بارگذاری و در زمان تعیینشده درخواست خود را ثبت کنند. همچنین برای برخی گروهها از جمله برگزیدگان مسابقات و سربازان متأهل اولویتهایی اعلام شده است.
این سازوکار نشان میدهد که مسیر آموزش، دریافت گواهینامه و حمایت از اشتغال در حال شکلگیری است و میتوان آن را به مسیر خدمت تخصصی نیز متصل کرد.
آمار اشتغال؛ نیازمند ارزیابی دقیق
از سوی قرارگاه مهارتآموزی همچنین اعلام شده است که ۸۵ درصد تسهیلات خوداشتغالی پرداختشده به دارندگان گواهینامه مهارتی به اشتغال پایدار منجر شده است.
با توجه به اهمیت این آمار، انتشار جزئیات بیشتری درباره جامعه آماری، تعریف اشتغال پایدار، بازه زمانی و روش محاسبه میتواند به ارزیابی دقیقتر نتایج کمک کند.
اصل تجربه اما نشان میدهد که اتصال مهارتآموزی به حمایتهای پس از خدمت، یکی از مسیرهای قابل بررسی برای افزایش اثربخشی این طرح است.
ورزشکاران و استعدادهای خاص
در کنار نخبگان و دانشآموختگان، ورزشکاران حرفهای و استعدادهای خاص نیز شرایط متفاوتی دارند.
یک ورزشکار حرفهای برای حفظ آمادگی خود به تمرین مستمر و حضور در رقابتها نیاز دارد. بنابراین میتوان در چارچوب مقررات، مدلهایی را بررسی کرد که امکان ادامه فعالیت حرفهای آنان را فراهم کند.
همین نگاه را میتوان درباره استعدادهای علمی، فناورانه، فرهنگی و فنی نیز دنبال کرد؛ یعنی تواناییهای فرد در نحوه استفاده از نیروی او مورد توجه قرار گیرد.
بانک اطلاعاتی «مهارت و نیاز»
یکی از پیشنهادهای قابل بررسی، ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع از تخصص، تحصیلات، مهارت و سوابق مشمولان در کنار بانک اطلاعاتی نیازهای تخصصی دستگاههاست.
در چنین سامانهای، فرد میتواند اطلاعاتی مانند رشته تحصیلی، مدرک، مهارتهای فنی، گواهینامهها و سوابق حرفهای خود را ثبت کند و دستگاهها نیز نیازهای خود را با شرح وظایف و شرایط مشخص اعلام کنند.
برای مثال، نیاز به متخصص هوش مصنوعی، برنامهنویس، مهندس عمران، برق، حسابداری، حقوق یا کشاورزی میتواند به صورت شفاف ثبت شود.
تطبیق این دو مجموعه اطلاعات میتواند تصمیمگیری را از حالت سلیقهای دور کرده و امکان استفاده بهتر از سرمایه انسانی را فراهم کند.
رفتوآمد و پیشبینیپذیری
فاصله میان محل سکونت و محل خدمت نیز یکی از دغدغههای مهم سربازان است. رفتوآمد طولانی هزینه مالی و زمانی ایجاد میکند و میتواند برنامهریزی فرد برای تحصیل، اشتغال یا زندگی خانوادگی را دشوارتر کند.
ایجاد سازوکار شفاف برای بررسی امکان کاهش فاصله محل خدمت با محل سکونت، در صورت وجود ظرفیت و متناسب با نیاز سازمانها، میتواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد.
همچنین ایجاد سامانه جامع برای مشاهده اطلاعات مربوط به زمان اعزام، دوره آموزشی، محل خدمت، مرخصیها و درخواستهای اداری میتواند مراجعات حضوری و سردرگمی را کاهش دهد.
مهمترین محورهای قابل بازنگری
مجموع این مسائل نشان میدهد چند محور نیازمند بررسی بیشتر است:
- استفاده نامتناسب از تخصص بخشی از مشمولان؛
- نبود اتصال کامل میان ظرفیت امریه و نیاز دستگاهها؛
- دسترسی محدود یا غیرشفاف به برخی ظرفیتهای تخصصی؛
- نبود بانک جامع مهارت و نیاز؛
- فاصله گرفتن احتمالی دانشآموختگان از بازار کار؛
- استفاده محدود از ظرفیت نخبگان برای پروژههای مسئلهمحور؛
- مشکلات رفتوآمد؛
- طولانی بودن برخی فرآیندهای اداری؛
- فاصله میان برخی آموزشهای مهارتی و نیاز واقعی بازار کار.
پیشنهادهایی برای اصلاح
برای افزایش بهرهوری خدمت سربازی میتوان چند اقدام را دنبال کرد:
۱. ایجاد سامانه ملی مهارت و تخصص مشمولان.
۲. ایجاد سامانه شفاف اعلام نیاز دستگاهها و ظرفیتهای امریه.
۳. تطبیق تخصص مشمولان با نیاز دستگاهها بر اساس معیارهای مشخص.
۴. تعریف پروژههای مشخص و قابل ارزیابی برای نخبگان.
۵. پیوند دادن نتایج مهارتآموزی با نحوه بهکارگیری سرباز در طول خدمت.
۶. تقویت ارتباط میان مهارتآموزی و تسهیلات اشتغال پس از خدمت.
۷. افزایش پیشبینیپذیری زمان و محل خدمت.
۸. توسعه خدمات الکترونیکی و کاهش مراجعات حضوری.
۹. طراحی مسیرهای متناسب برای ورزشکاران و استعدادهای خاص.
سربازی؛ از زمان خدمت تا سرمایه انسانی
تجربه سالهای اخیر نشان داده است که میتوان از دوره سربازی برای آموزش مهارت و آمادهسازی جوانان برای ورود به بازار کار استفاده کرد. مسئله اصلی این نیست که سربازی صرفاً «فرصت» است یا «فرصتسوزی»؛ مسئله این است که چه سازوکاری میتواند اطمینان دهد جوانان در دوره خدمت، تا حد امکان، متناسب با توانایی و تخصص خود به کار گرفته شوند و با تجربه و آمادگی بیشتری وارد بازار کار شوند.
تهیه و تنظیم: امیر علی بینام
آگهی استخدام
مطالب بیشتر
ارسال نظرات