به بهانه توصیه اخیر رهبر معظم انقلاب به دانش‌آموزان درباره کسب انواع مهارت‌ها/ مشق مهارت‌آموزی در فرصت دانش‌آموزی

به گزارش بازارکار، ضرت آیت‌الله العظمی سیدمجتبی خامنه‌ای، رهبر معظم انقحلاب در پیام اخیر خود به‌مناسبت آغاز سال تحصیلی، از دانش‌آموزان و دانشجویان خواسته‌اند از فرصت حضور چند ساله در این مأمن دانش و ادب و نشاط و امید در زمینه کسب دانش و بدست آوردن انواع مهارت‌ها بهره گیرند.

این مهم؛ همان نکته‌ای است که پیش از این نیز رهبر شهید انقلاب؛ حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای بار‌ها بر ضرورت آن تأکید کرده و به مسئولان نظام تعلیم و تربیت درخصوص ضرورت بازبینی و تغییر در نگرش حاضر نظام آموزشی، کسب مهارت‌ها و حرکت به سوی آموزش علم نافع سفارش می‌کردند.

چنان که در یکی از دیدارهایشان با معلمان (۱۲/۰۲/۱۴۰۲) فرموده بودند: «کشور به همان اندازه که به نیروی متفکر و دانشمند احتیاج دارد به نیروی ماهر کار هم نیازمند است؛ اما آیا اکنون نسبت متعادلی میان آموزش‌های رایج در دبیرستان‌ها با آموزش‌های مهارتی و فنی‌وحرفه‌ای برقرار است؟ و دالان عبور از مدرسه و دبیرستان برای رسیدن به دانشگاه و نحوه توزیع منابع انسانی در بخش‌های مختلف کشور، مسیری درست است؟».

با مهارت‌افزایی، ثروتمند شویم

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور نیز امسال در آیین بازگشایی مدارس در توصیه به دانش‌آموزان، علم و مهارت را پیش‌نیاز حل مسائل موجود دانست و گفت: «چنانچه شما دانش‌آموزان خوب درس بخوانید و مهارت‌های لازم را فرا بگیرید، می‌توانید مشکلات خانواده، محله، شهر، کشور و حتی دنیا را حل کنید. بدون شک یاد گرفتن درس‌هایتان بدون مهارت، نتیجه لازم و مطلوب را نخواهد داشت، زیرا باید بتوانید آنچه را آموخته‌اید در عمل اجرا کنید.

توانایی حل مسئله و ارتباطات مؤثر، از دیگر مؤلفه‌هایی است که می‌توان در کلاس درس آن را یاد گرفت و به واسطه آن به کشور خدمت کرد تا ثروتمند شویم».

پاسخ به چرایی دغدغه دانش‌آموختگان بیکار دانشگاه‌ها، پایان‌نامه‌هایی که فارغ از نیاز‌های جامعه تهیه می‌شوند، جدایی صنعت و دانشگاه و... را باید در ابتدایی‌ترین گام‌های نظام آموزشی؛ یعنی در مدارس جست‌و‌جو کرد. سال‌هایی که مدرسه همچنان به جای پرورش سوژه شهروندی، به رویکرد کهنه آموزش‌های نظری در کلاس‌های بی‌روح و تکیه بر حافظه‌محوری ادامه می‌دهد.

حال آنکه، مدرسه برای پرورش انسان خردمند، ماهر، خلاق و مبتکر، ابتدا باید شیوه چگونه اندیشیدن، تعامل و ارتباط صحیح و پرسشگری را به دانش‌آموزان بیاموزد و با فاصله گرفتن از فضای زمخت و آموزش‌های پر از دلهره آزمون و کلاس، مهارت‌های مورد نیاز آنان را برای حضور در دانشگاه و جامعه آموزش دهد.

علیرضا منادی سفیدان، رئیس کمیسیون آموزش مجلس، با اشاره به پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت آغاز سال تحصیلی و تأکید ایشان بر درست فکر کردن و ابتکار ورزیدن گفت: مهارت‌آموزی نباید صرفاً یک عنوان در برنامه‌های آموزشی باشد، بلکه باید در فرایند واقعی تعلیم و تربیت جایگاه مشخصی پیدا کند. دانش‌آموز در کنار آموزش نظری باید مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی، فنی، حرفه‌ای و حل مسئله را بیاموزد تا بتواند آموخته‌های خود را در زندگی فردی و اجتماعی به کار گیرد.

حلقه مفقوده، پیوند آموزش با نیاز‌های واقعی جامعه و آینده شغلی جوانان است. هرچه این ارتباط از دوران مدرسه شکل بگیرد، فاصله میان نظام آموزشی و بازار کار نیز کاهش خواهد یافت.

محمدرضا نیک‌نژاد، کارشناس حوزه آموزش نیز اظهار کرد: در سند تحول بنیادین، نکته‌های زیادی برای اهداف آموزش گفته شده است ولی در سطح مدرسه حتی دبستان به این فکر می‌شود که چه کنیم دانش‌آموز پس از ۱۲ سال در کنکور موفق شود؛ بنابراین تفاوت چندانی ندارد که مدرسه؛ غیرانتفاعی، دولتی، تیزهوشان و یا هیئت امنایی باشد؛ چراکه هدف همه آنها کامیابی دانش‌آموزان در کنکور است به همین دلیل تمام ابزارها، روش‌ها حتی خانواده‌ها، نیرو‌های ستادی مدرسه، معلم و... همه بسیج می‌شوند تا دانش‌آموز به همین هدف برسد. در حقیقت هدف رسمی و تعریف شده قانونی، شهروندسازی، گره‌گشایی از زندگی کنونی و آینده دانش‌آموز فقط داستان است و اگر ابزاری هم استفاده می‌شود شوربختانه در راستای همان ارزیابی سنتی و برای پیشرفت در سطح دانش است.

وی اضافه کرد: شاید در مدارسی که به انگشتان دست هم نمی‌رسند، مهارت‌هایی مانند آموزش مکانیک خودرو یا کلاس‌های مهارتی مختلفی دنبال شود، اما در آخر هدفشان رسیدن به موفقیت در همان کنکور است. حال اگر ارزشیابی و اهداف را تغییر دهیم بی‌شک فناوری و ابزار‌های نوین می‌توانند بسیار کمک‌کننده باشند. ما این ابزار‌ها را داریم ولی با آنها تست‌های کنکور را می‌سنجیم یا دانش‌آموز درستی یا نادرستی تست‌زنی‌هایش برای سنجش در کنکور را امتحان می‌کند.

با نسخه «هر دانش‌آموز یک مهارت» چه کرده‌ایم؟

صرف‌نظر از نگاه بدبینانه برخی کارشناسان، مسئولان نظام تعلیم و تربیت نخستین گام برای اجرای آیین‌نامه توسعه و تقویت مهارت‌آموزی و به‌ویژه ماده ۸۷ برنامه هفتم پیشرفت را آموزش یک مهارت به دانش‌آموزان می‌دانند.

همان نسخه‌ای که سال‌هاست با تجویز چندباره آن معتقدند، می‌شود درد‌های مزمن آموزش‌های نظری بی‌سرانجام و دانش‌های غیرنافع را درمان کرد. با همین استدلال، حالا قرار است دوباره پس از چند سال؛ طرح «هر دانش‌آموز یک مهارت» از همین سال تحصیلی (۱۴۰۶-۱۴۰۵) به‌صورت آزمایشی در دوره اول متوسطه اجرا شود. چهارشنبه هفته گذشته، وزیر آموزش و پرورش دستورالعمل برنامه هر دانش‌آموز یک مهارت را که به تصویب کمیسیون برنامه درسی و تربیتی شورای عالی آموزش و پرورش رسیده است، برای اجرا در مدارس دوره اول متوسطه کشور ابلاغ کرد. در بخشی از دستورالعمل علیرضا کاظمی آمده است: دامنه اجرای این برنامه در دوره اول متوسطه (سه پایه) در همه مدارس (عادی دولتی، استعداد‌های درخشان، نمونه دولتی، شبانه‌روزی، شاهد، هیئت امنایی، استثنایی، غیردولتی و...) در سراسر کشور فعلاً در مرحله آزمایشی به مدت سه سال تحصیلی از مهر ۱۴۰۵ است. آن‌طور که احمدرضا دوراندیش، معاون دبیرکل شورای عالی آموزش و پرورش هم گفت در این طرح، هر دانش‌آموز در هر پایه تحصیلی دوره اول متوسطه یک دوره مهارتی ۵۰ تا ۶۰ ساعته را متناسب با علاقه و استعداد خود طی می‌کند و در مجموع طی سه سال تحصیل، دست‌کم۱۵۰ تا ۱۸۰ ساعت آموزش مهارتی خواهد دید. در این برنامه که به‌تدریج تمامی دانش‌آموزان پایه‌های هفتم تا نهم را تحت پوشش قرار می‌دهد، آموزش مهارت‌ها با بهره‌گیری از ظرفیت‌های درون مدرسه‌ای، محیط‌های بیرونی یادگیری (مبین) و همچنین بستر‌های آموزش مجازی انجام خواهد شد؛ مهارت‌هایی شامل فناوری‌های نوین مانند برنامه‌نویسی، هوش مصنوعی و علوم داده، مهارت‌های شغلی، فرهنگی و هنری، مهارت‌های بومی و محلی و نیز مهارت‌های ورزشی. دوراندیش خاطرنشان کرد: ارزشیابی دانش‌آموزان در این طرح به‌صورت کیفی انجام می‌شود و نتایج آن در کارنامه و پرونده الکترونیکی تربیتی دانش‌آموز ثبت می‌شود و دانش‌آموزانی که شرایط لازم را احراز کنند، در پایان پایه نهم گواهی مهارت دریافت می‌کنند.

یادآوری دو تجربه

تلاش برای ماهر کردن دانش‌آموزان سال‌ها پیش از این نیز سابقه داشته است. برای مثال طرح «کاد» یا طرح کار و دانش در نظام قدیم آموزشی ایران در دهه۱۳۶۰ و اوایل دهه۱۳۷۰ در دبیرستان‌های کشور اجرا می‌شد. در این طرح، دانش‌آموزان دبیرستانی در هر هفته یک روز را برای کارورزی در یکی از مراکز صنعتی و آموزشی طی می‌کردند. پسر‌ها به کارگاه‌های نجاری، تراشکاری، مکانیکی، کابینت‌سازی، قطعه‌سازی، داروخانه‌ها و... می‌رفتند و دختر‌ها هم در مدارس خودشان دوره‌های خیاطی، بافتنی و کمک‌های اولیه را می‌گذراندند. با شروع دولت ششم و ایجاد نظام جدید آموزش متوسطه، پایه چهارم دبیرستان حذف و طرح کاد هم در سال ۱۳۷۳ خورشیدی کنار گذاشته شد.

اما چند سال بعد، در شهریور ۱۳۹۰ صحبت از طرحی به نام «کاج» (طرح کارآفرینان جوان) در دبیرستان‌ها به میان آمد.

سیدعلی یزدی‌خواه، مدیرکل وقت آموزش و پرورش تهران به خبرگزاری‌ها گفته بود با اجرای کاج در پی تحصیل دانش‌آموزان در رشته‌هایی که به کمک صنوف بازار تشکیل شده و رشته‌های مربوط به ساخت جواهرات، قلم‌زنی و صنایع‌دستی، وضعیت اشتغال کشور بهتر خواهد شد.

ابراهیم سحرخیز، معاون اسبق آموزش متوسطه با بیان اینکه براساس برنامه پنجم توسعه، دانش‌آموزان باید برای گرفتن دیپلم در یک رشته «مهارت» بیاموزند، در غیر این صورت مدرک آنها ناقص خواهد بود، بیان کرده بود: در حال برنامه‌ریزی برای اجرای طرح آموزش مهارت به دانش‌آموزان رشته‌های نظری دوره متوسطه هستیم تا تجربیات تلخ گذشته مانند طرح «کاد» تکرار نشود.

با این‌حال، با تمام آنچه گفته شد، به دلایلی ایده کاج خیلی زود و پیش از آنکه به بار بنشیند، خشکید و بی ثمر ماند. یادآوری این دو تجربه، فقط برای آن است که به خودمان امید بدهیم این بار، طرح «هر دانش‌آموز یک مهارت» به سرنوشت کاد و کاج دچار نشود، تصمیمی عجولانه و مقطعی نباشد و با تغییر دولت‌ها به فراموشی سپرده نشود.