پنج اقدام راهبردی برای ارتقای اثرگذاری علوم انسانی/ علوم انسانی باید از تولید دانش به سمت حل مسائل اولویت‌دار کشور حرکت کند

به گزارش بازارکار از روابط عمومی جهاددانشگاهی، دکتر زهرا شیخی معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در آیین افتتاحیه گردهمایی اعضای هیئت علمی علوم انسانی جهاددانشگاهی، با اشاره به نقش راهبردی علوم انسانی در مواجهه با مسائل پیچیده امروز کشور، اظهار کرد: در شرایط پرشتاب کنونی، حل مسائل کشور صرفاً با اتکا به دانش فنی و راهکارهای مقطعی اقتصادی و سیاسی امکان‌پذیر نیست؛ بلکه نیازمند شناخت عمیق ابعاد اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و انسانی مسائل و بهره‌گیری از ظرفیت‌های میان‌رشته‌ای علوم انسانی است.

وی افزود: علوم انسانی با تحلیل ریشه‌های مشکلات، شناخت نیازها و مطالبات مردم، تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی و ارائه راهکارهای مبتنی بر شواهد علمی، می‌تواند نقشی اساسی در تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری مؤثر ایفا کند. از این منظر، توجه به علوم انسانی یک ضرورت جانبی نیست، بلکه پیش‌شرط تصمیم‌گیری هوشمندانه، توسعه پایدار و عبور موفق از چالش‌های کشور است.

ضرورت تبدیل ظرفیت علمی به توان حل مسئله

معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی با تأکید بر ضرورت پیوند میان دانش و عمل تصریح کرد: جهاددانشگاهی به دلیل ماهیت علمی و پژوهشی خود می‌تواند نقش واسط میان مراکز علمی و دستگاه‌های اجرایی را ایفا کند؛ نقشی که فراتر از انجام پژوهش‌های سفارشی و تولید گزارش است و بر تعریف دقیق مسئله، گردآوری و تحلیل شواهد، مقایسه گزینه‌های سیاستی و کمک به یادگیری نهادی استوار است.

دکتر شیخی ادامه داد: پژوهش مسئله‌محور به معنای توجیه تصمیم‌های از پیش گرفته‌شده نیست؛ بلکه پژوهش باید بتواند فرض‌های سیاستی را بیازماید، محدودیت‌های گزینه‌های موجود را آشکار کند و در صورت لزوم، راهکارهای جایگزین ارائه دهد. در این مسیر، حفظ کیفیت علمی، استقلال پژوهش و امکان نقد سیاست‌های موجود، در کنار توجه مسئولانه به مسیر اثرگذاری دانش، ضرورتی اساسی است.

وی با بیان اینکه ارزیابی فعالیت‌های پژوهشی نباید صرفاً به شمارش طرح‌ها، مقالات، قراردادها و گزارش‌ها محدود شود، خاطرنشان کرد: لازم است مدیریت پژوهش به سمت مدیریت راهبردی سبد پژوهش‌های مأموریت‌محور حرکت کند؛ رویکردی که در آن، طرح‌های پژوهشی بر اساس اولویت مسائل کشور، مزیت‌های علمی، ظرفیت‌های موجود و امکان استفاده از نتایج ارزیابی شوند.

پنج اقدام راهبردی برای ارتقای اثرگذاری علوم انسانی

دکتر شیخی با تشریح رویکردهای پیشنهادی برای افزایش اثربخشی خدمات پژوهشی جهاددانشگاهی در حوزه علوم انسانی، پنج اقدام راهبردی را مورد تأکید قرار داد و گفت: نخستین اقدام، تدوین دستور کار پژوهشی منسجم و به‌روز بر مبنای مسائل اولویت‌دار کشور، اسناد بالادستی، مأموریت‌های جهاددانشگاهی و ظرفیت‌های علمی واحدهای پژوهشی است.

وی توسعه پژوهش‌های مأموریت‌گرا و میان‌رشته‌ای را دومین اقدام برشمرد و افزود: مسائل چندبعدی کشور به همکاری میان رشته‌ها و واحدهای علمی مختلف نیاز دارند. تحقق این رویکرد مستلزم تعریف مسئله مشترک، تعیین نقش‌ها، تقسیم کار روشن و ایجاد سازوکارهایی برای تلفیق شواهد و بهره‌گیری از تخصص‌های مکمل است.

معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی، تقویت سیاست‌پژوهی و ترجمان دانش را سومین محور راهبردی دانست و اظهار کرد: میان یافته‌های علمی و تصمیم‌های اجرایی فاصله‌ای وجود دارد که خودبه‌خود پر نمی‌شود. برای کاهش این فاصله، باید در کنار مقالات و گزارش‌های تفصیلی، محصولاتی نظیر گزارش‌های سیاستی، تحلیل گزینه‌های سیاستی، سناریوهای آینده و چارچوب‌های پایش و ارزیابی نیز توسعه یابد تا یافته‌های علمی در قالبی متناسب با نیاز تصمیم‌گیران ارائه شود.

دکتر شیخی، نهادینه‌سازی ارزیابی سیاست‌ها و یادگیری نهادی را چهارمین اقدام عنوان کرد و گفت: ارزیابی مستقل و روشمند برنامه‌های اجرایی می‌تواند به دستگاه‌ها کمک کند از تجربه اجرای برنامه‌ها بیاموزند، نقاط قوت و ضعف سیاست‌ها را شناسایی کنند و تصمیم‌های خود را به‌صورت مستمر بهبود دهند.

وی در ادامه، بازطراحی رابطه با دستگاه‌های اجرایی و گذار از ارتباطات مقطعی به همکاری‌های پایدار و مسئله‌محور را پنجمین اقدام راهبردی دانست و افزود: گفت‌وگوی منظم میان پژوهشگران و مدیران، شناسایی مشترک خلأهای دانشی، فراهم‌کردن دسترسی قانونمند به داده‌ها و پیگیری نتایج پژوهش‌ها پس از ارائه، می‌تواند احتمال استفاده از یافته‌های علمی در تصمیم‌گیری‌ها را افزایش دهد.

تأکید بر مشارکت اعضای هیئت علمی و استقلال علمی

معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی با اشاره به نقش اعضای هیئت علمی در تحقق این رویکردها بیان کرد: پیشبرد این اقدامات صرفاً با ابلاغ‌های مدیریتی امکان‌پذیر نیست و به مشارکت حرفه‌ای اعضای هیئت علمی، حمایت نهادی و بازنگری در سازوکارهای ارزیابی و حمایت پژوهشی نیاز دارد.

وی افزود: از اعضای هیئت علمی دعوت می‌کنیم در کنار پیگیری علایق تخصصی و توسعه دانش رشته‌ای، در صورت‌بندی مسائل اولویت‌دار، شناسایی خلأهای دانشی، طراحی پژوهش‌های مکمل، توسعه همکاری‌های علمی و تدوین محصولات تصمیم‌یار مشارکت کنند. این مشارکت به معنای کنار گذاشتن پژوهش‌های بنیادی یا محدودکردن آزادی علمی نیست، بلکه به معنای ایجاد پیوندی آگاهانه‌تر میان تخصص علمی، نیازهای شناختی جامعه و نظام تصمیم‌گیری است.

دکتر شیخی تأکید کرد: کیفیت علمی، نوآوری نظری و انتشار معتبر همچنان اهمیت دارند؛ اما در پژوهش‌های مأموریت‌گرا باید شاخص‌هایی مانند کیفیت صورت‌بندی مسئله، استحکام شواهد، همکاری میان‌رشته‌ای، دسترس‌پذیری محصولات برای مخاطبان و استفاده مستند از یافته‌ها نیز مورد توجه قرار گیرند. همچنین باید از تحمیل انتظار اثرگذاری فوری بر همه مطالعات پرهیز کرد و شاخص‌های ارزیابی را متناسب با ماهیت و افق زمانی هر پژوهش در نظر گرفت.

ترسیم افق پنج‌ساله برای پژوهش‌های علوم انسانی جهاددانشگاهی

دکتر شیخی با اشاره به ضرورت ترسیم چشم‌اندازی روشن برای آینده پژوهش‌های علوم انسانی جهاددانشگاهی گفت: در افق پنج‌ساله، باید به سمت شکل‌گیری دستور کار پژوهشی منسجم و به‌روز، تمرکز بخشی از منابع بر اولویت‌های دارای مزیت علمی، توسعه تیم‌های میان‌رشته‌ای فعال، ایجاد همکاری‌های پایدار با دستگاه‌های اجرایی و تولید محصولات سیاستی مبتنی بر شواهد حرکت کنیم.

وی افزود: برای تحقق این چشم‌انداز، تشکیل فرایندی کارشناسی برای استخراج و تطبیق اولویت‌ها از اسناد بالادستی، اسناد جهاددانشگاهی، شواهد پژوهشی و نیازهای دستگاه‌ها، انتخاب هدفمند چند اولویت متناسب با تجربه و توانمندی گروه‌های پژوهشی و طراحی سازوکار پایش پیشرفت علمی و مسیر استفاده از یافته‌ها، از جمله گام‌های ضروری است.

ساختن چرخه‌ای پایدار میان دانش، سیاست و یادگیری

معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در جمع‌بندی سخنان خود، جهت‌گیری پیشنهادی را گذار از پراکندگی موضوعی به اولویت‌گذاری مستدل، از طرح‌های منفرد به سبد پژوهشی مأموریت‌محور، از تولید گزارش به ترجمان دانش و ارائه گزارش‌های سیاستی و از شمارش فعالیت‌ها به ارزیابی متناسب و یادگیری نهادی دانست.

وی خاطرنشان کرد: این تحول به معنای نفی دستاوردهای گذشته نیست، بلکه بر سرمایه علمی و تجربه انباشته جهاددانشگاهی تکیه دارد و می‌کوشد این ظرفیت‌ها را در مسیر اثرگذاری بیشتر به کار گیرد.

دکتر شیخی در پایان تأکید کرد: مسیر پیش‌رو را می‌توان در چرخه‌ای شامل شناخت مسئله، تولید شواهد، طراحی گزینه‌ها، پشتیبانی از تصمیم، ارزیابی اجرا و یادگیری برای اصلاح سیاست خلاصه کرد. اگر این چرخه در دستور کار پژوهشی، سازوکارهای سازمانی و همکاری‌های حرفه‌ای جهاددانشگاهی نهادینه شود، دانش تولیدشده امکان بیشتری برای تبدیل‌شدن به ارزش عمومی خواهد داشت؛ مسئولیتی مشترک که تحقق آن به همکاری مدیریت پژوهش و جامعه علمی این نهاد وابسته است