دیپلماسی علم در ایران زیر سایه تحریم و تبعیض؛ چالش همکاری‌های بین‌المللی در مسیر صلح و توسعه

به گزارش بازارکار از مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی، وضعیت دیپلماسی علمی ایران و جهان بررسی شد. نتایج نشان می‌دهد محدودیت همکاری‌های بین‌المللی همچنان یکی از چالش‌های ارتقای کیفیت و اعتبار علم کشور است.

به گزارش روابط عمومی مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی SID، هم‌زمان با روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، نقش علم در تقویت همکاری‌های بین‌المللی و حل چالش‌های مشترک جهانی موردتوجه قرار می‌گیرد. شعار سال ۲۰۲۶ این مناسبت از سوی یونسکو، «ایجاد زمینه مشترک از طریق دیپلماسی علمی» (Common Ground Through Science Diplomacy) است؛ شعاری که بر ظرفیت علم برای ایجاد ارتباط میان کشور‌ها و تقویت صلح و همکاری تأکید دارد.

روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه در تقویم میلادی ۱۰ نوامبر است که در سال ۲۰۲۶ با ۱۹ آبان ۱۴۰۵ مصادف می‌شود. به همین منظور، مرکز اطلاعات علمی با استخراج گزارش علم‌سنجی با موضوع دیپلماسی علمی، وضعیت تولیدات علمی بین‌المللی، بازیگران اصلی این حوزه و روند همکاری‌های علمی ایران را بررسی کرده است.

بررسی مقالات فارسی مرتبط با همکاری علمی

مقالات فارسی مرتبط با همکاری علمی با استفاده از کلیدواژه‌های «دیپلماسی علمی»، «همکاری علمی» و «هم‌تألیفی» از داده‌های مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی (SID) بازیابی شده‌اند. در مجموع ۱۴۶ مقاله شناسایی شده که بخش عمده آنها به بررسی‌های کتاب‌سنجی اختصاص دارند.

مجله پژوهش‌نامه علم‌سنجی با انتشار ۱۵ مقاله در رتبه نخست قرار دارد و مجلات مدیریت سلامت و مدیریت اطلاعات سلامت هرکدام با هشت مقاله، در رتبه‌های بعدی هستند.

تحریم‌ها، مشکلات مالی و ضعف کانال‌های ارتباطی بین‌المللی از موانع اصلی توسعه این همکاری‌ها

تحلیل چکیده مقالات فارسی نشان می‌دهد انتشار برونداد‌های علمی ایران از نظر کمّی روندی صعودی داشته و همکاری و هم‌تألیفی گروهی نیز افزایش یافته است؛ با این‌حال، همکاری‌های بین‌المللی در مقایسه با تولیدات داخلی همچنان محدود است.

دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران از مهم‌ترین قطب‌های شبکه علمی کشور هستند. همچنین دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه آزاد علوم و تحقیقات در شمار مراکز دارای مرکزیت بالا در شبکه‌های همکاری علمی قرار دارند.

در سال ۲۰۲۰ ایران از نظر کمیت کل اسناد علمی رتبه پانزدهم جهان را با سهم ۲.۰۲ درصدی داشته است. رتبه کشور در علوم پایه پانزدهم، علوم اجتماعی بیست‌ونهم و علوم انسانی و هنر سی‌وهفتم گزارش شده است.

در زمینه همکاری بین‌المللی نیز همکاری با پژوهشگران خارجی با افزایش استناد و کیفیت مقالات همراه گزارش شده است. آمریکا، انگلستان، کانادا، آلمان و استرالیا از مهم‌ترین شرکای بین‌المللی ایران هستند. گزارش همچنین ظرفیت همکاری با کشور‌های همسایه و منطقه را در حوزه‌هایی مانند نانو، سلول‌های بنیادی و پزشکی مطرح می‌کند.

باوجود این ظرفیت‌ها، محدودیت‌های اقتصادی و دشواری دسترسی به شبکه‌های علمی جهانی، گسترش همکاری‌های پژوهشی را با موانع جدی روبه‌رو کرده است.

پزشکی همچنان در بالاترین سطح همکاری بین المللی

یافته‌ها نشان می‌دهد پزشکی و پیراپزشکی بالاترین سطح همکاری گروهی را دارند و در برخی حوزه‌ها بیش از ۹۰ درصد مقالات به‌صورت مشارکتی منتشر شده‌اند. کشاورزی و علوم پایه نیز در برخی دانشگاه‌های بزرگ همکاری بالایی دارند؛ در مقابل، علوم انسانی و اجتماعی کمترین سطح همکاری را نشان می‌دهند. ضعف تعامل، فردگرایی و ضعف اخلاق کار گروهی از عوامل مطرح‌شده برای این وضعیت هستند.

از مهم‌ترین عوامل تشویق‌کننده همکاری علمی می‌توان به امتیازات ارتقا و اعتبار علمی، دسترسی به بودجه پژوهشی، نیاز به تخصص‌های مکمل، اشتراک منابع و تجهیزات و فرهنگ اعتماد و مشارکت اشاره کرد. در مقابل، ضعف زیرساخت و بروکراسی، کمبود بودجه و مشکلات ارزی، ضعف زبان و شبکه‌سازی بین‌المللی و برخی ضعف‌ها در اخلاق علمی و کار گروهی، از موانع این همکاری‌ها هستند.

نرخ ماندگاری نخبگان و ضرورت تقویت نظارت پژوهشی

در این گزارش، مشکلات مدیریتی، فساد اداری و ضعف زیرساخت‌ها از عوامل کاهش انگیزه ماندگاری نخبگان عنوان شده است. میانگین انگیزه ماندگاری در این بررسی ۲.۸ از ۵ گزارش شده است. همچنین ایران از نظر تعداد آثار سلب‌اعتبار شده در رتبه هفتم جهان قرار گرفته و بر ضرورت تقویت نظارت پژوهشی تأکید شده است.

کتابسنجی مدارک علمی بین‌المللی

آمریکا، روسیه و بریتانیا؛ پیشتازان تولید علم در حوزه دیپلماسی علمی

برای شناسایی مدارک علمی بین‌المللی مرتبط با دیپلماسی علمی، از پایگاه اسکوپوس استفاده شده و در مجموع ۲۷۱ مدرک علمی بازیابی شده است.

براساس نتایج، آمریکا با انتشار ۵۵ مدرک علمی در رتبه نخست قرار دارد و روسیه با ۳۱ و بریتانیا با ۳۰ مدرک، رتبه‌های دوم و سوم را به خود اختصاص داده‌اند. پس از این کشورها، آلمان با ۲۵، ایتالیا با ۲۰، فرانسه با ۱۹، سوئیس با ۱۴، برزیل با ۱۲، سوئد با ۱۱ و هند و نروژ هرکدام با ۱۰ مدرک علمی قرار دارند.

بررسی وابستگی سازمانی مدارک نشان می‌دهد Institute of World History, Russian Academy of Sciences از روسیه با انتشار هفت مدرک علمی، در رتبه نخست مؤسسات قرار دارد. پس از آن، Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej w Lublinie از لهستان، Université Le Havre Normandie از فرانسه و Moscow State Institute of International Relations MGIMO از روسیه، هرکدام با شش مدرک علمی قرار گرفته‌اند. همچنین چهار مؤسسه از ۱۰ مؤسسه برتر این فهرست، روسی هستند.

در بخش حمایت مالی نیز Horizon ۲۰۲۰ Framework Programme با پشتیبانی از ۱۶ مدرک علمی، بیشترین سهم را دارد. National Science Foundation آمریکا با ۱۱ و European Research Council با هشت مدرک علمی، در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. Russian Science Foundation نیز از پنج مدرک علمی حمایت کرده است.

مجله Frontiers in Research Metrics and Analytics با انتشار ۱۴ مدرک علمی، در رتبه نخست مجلات قرار دارد. Science and Public Policy با ۱۱ و Polar Record با ۹ مدرک علمی، رتبه‌های بعدی را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین Global Policy و Istoriya هرکدام هفت مدرک و Humanities and Social Sciences Communications پنج مدرک علمی منتشر کرده‌اند. بیشتر مجلات این فهرست در چارک نخست (Q۱) نمایه شده‌اند.

دیپلماسی علمی؛ سه بُعد اصلی پیوند علم و سیاست خارجی

براساس تحلیل چکیده مدارک علمی بین‌المللی با استفاده از ابزار‌های هوش مصنوعی، دیپلماسی علمی به استفاده از همکاری‌ها و دستاورد‌های علمی برای تقویت روابط میان کشورها، تسهیل همکاری‌های بین‌المللی و کمک به حل چالش‌های جهانی گفته می‌شود.

چارچوب مدرن دیپلماسی علمی در سال ۲۰۱۰ توسط انجمن سلطنتی لندن و انجمن آمریکایی پیشرفت علم (AAAS) تدوین شد و سه بُعد اصلی دارد: «علم برای دیپلماسی»، به معنای استفاده از همکاری علمی برای بهبود روابط کشورها؛ «دیپلماسی برای علم»، با هدف تسهیل پروژه‌های بزرگ علمی از طریق توافق‌های دیپلماتیک؛ و «علم در دیپلماسی»، به معنای استفاده از شواهد علمی در تصمیم‌گیری‌های سیاست خارجی و مواجهه با چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی.

همکاری دانشمندان آمریکا و شوروی برای ریشه‌کن کردن فلج اطفال در دوران جنگ سرد، پروژه SESAME در اردن، CERN و ایستگاه فضایی بین‌المللی از نمونه‌های مطرح‌شده در این چارچوب هستند.

براساس این تحلیل، پروژه‌های بزرگ علمی، فضا و مناطق قطبی از مهم‌ترین بستر‌های همکاری علمی فرامرزی هستند. پیمان قطب جنوب، شبکه INTERACT و همکاری‌های فضایی از پروژه آپولو-سایوز تا ایستگاه فضایی بین‌المللی، نمونه‌هایی از این همکاری‌ها محسوب می‌شوند. همچنین کانال‌های غیررسمی ارتباطی میان دانشمندان (Track II) می‌توانند در شرایط توقف دیپلماسی رسمی، ارتباط میان کشور‌ها را حفظ کنند.

مفهوم «پیوند مغزها» (Brain Linkage) در برابر پدیده فرار مغز‌ها نشان می‌دهد، کشور‌های آمریکای لاتین و آفریقا از طریق ایجاد شبکه‌های دانشمندان مهاجر، به‌دنبال حفظ ارتباط با متخصصان خارج از کشور و استفاده از ظرفیت علمی آنان هستند. شبکه TicoTal در کاستاریکا و تجربه‌های کلمبیا و گواتمالا از نمونه‌های این رویکرد هستند.

همچنین همکاری‌های جنوب-جنوب (South-South Cooperation) با هدف کاهش وابستگی کشور‌های درحال توسعه به ساختار‌های علمی شمال جهانی و یافتن راه‌حل‌های بومی برای مسائلی مانند امنیت غذایی و مدیریت آب دنبال می‌شود.

تحریم‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیک؛ موانع توسعه دیپلماسی علمی

سه چالش اصلی در مسیر توسعه دیپلماسی علمی شناسایی شده است: امنیت پژوهش، تحریم‌های علمی و تنش‌های ژئوپلیتیک.

نگرانی درباره جاسوسی علمی، انتقال فناوری‌های حساس و مداخله خارجی، محدودیت‌هایی را در همکاری‌های پژوهشی ایجاد کرده است. همچنین تحریم‌ها، همکاری‌های علمی کشور‌های هدف از جمله ایران و روسیه را محدود کرده‌اند. بحران اوکراین از سال ۲۰۲۲ نیز موجب اختلال در بخشی از همکاری‌های علمی قطبی شده است.

انزوای علمی می‌تواند دسترسی به زیرساخت‌ها و پروژه‌های بزرگ بین‌المللی را محدود کند، شکاف میان تولید مقاله و تبدیل دانش به ارزش اقتصادی و فناوری را افزایش دهد، فرار مغز‌ها را تشدید کند و توان کشور‌ها را برای مقابله با چالش‌های فرامرزی مانند تغییرات اقلیمی، امنیت زیستی، منابع آب و بهداشت عمومی کاهش دهد.

دیپلماسی علمی ایران؛ از انتشار مقاله تا اثرگذاری علمی و اجتماعی

جمع‌بندی مدارک علمی بین‌المللی و مقالات فارسی نشان می‌دهد دیپلماسی علمی می‌تواند همکاری پژوهشی، هماهنگی سیاستی و روابط میان کشور‌ها را حتی در شرایط تنش سیاسی تقویت کند؛ اما تحقق این ظرفیت به رفع موانع نهادی، سیاسی و ارتباطی وابسته است.

تبدیل دیپلماسی علمی از یک اقدام نمادین به حکمرانی علمی ساختارمند، به چهار عامل نیاز دارد: تأمین مالی پایدار و نهادسازی حرفه‌ای، ایجاد اعتماد و توجه به شرایط محلی، مشارکت عادلانه و حمایت سیاسی مستمر و اتصال همکاری‌های بین‌المللی به ظرفیت‌های اجرایی داخلی.

در همین راستا، چهار راهکار را برای تقویت دیپلماسی علمی ایران پیشنهاد می‌شود:

۱. تقویت دیپلماسی علمی و همکاری با کشور‌های همسایه و اسلامی.

۲. اصلاح نظام امتیازدهی برای تشویق هم‌تألیفی‌های ملی و بین‌المللی.

۳. حرکت از تمرکز صرف بر تعداد مقالات به سمت استناد، کیفیت و حل مسائل جامعه.

۴. تقویت حضور پژوهشگران، به‌ویژه در علوم انسانی، در شبکه‌های اجتماعی علمی و وب برای افزایش دیده‌شدن آثار.

محدودیت همکاری‌های علمی و مسئله امنیت پژوهش

در پایان ارتباط میان یافته‌های علم‌سنجی و طرح مقابله با نفوذ بیگانگان اینگونه بیان می‌کند: از یک‌سو، ارتقای کیفیت پژوهش در ایران به همکاری بین‌المللی، هم‌تألیفی، گردش دانش و ارتباط با شبکه‌های علمی جهانی نیاز دارد؛ از سوی دیگر، محدودیت‌های بیش از حد، مجوزمحور یا مبهم در ارتباط پژوهشگران با نهاد‌های علمی خارجی می‌تواند توسعه این همکاری‌ها را دشوار کند.

این مسئله به‌ویژه در ارتباطات علمی مانند همکاری پژوهشی، نگارش مقاله مشترک، حضور در کنفرانس، داوری، تبادل داده و ارتباط با دانشگاه‌های خارجی اهمیت دارد.

خاطرنشان می‌شود ضمن تأکید بر اهمیت امنیت پژوهش، تفکیک دقیق میان همکاری علمی مشروع و ارتباطات پرخطر را ضروری می‌داند؛ زیرا محدودیت بی‌ضابطه ارتباطات علمی می‌تواند با هدف تقویت دیپلماسی علمی در تعارض قرار گیرد.