تازه ها
گزارش تحلیلی به بهانه هفته کتاب/ کتاب، گفت وگو و آینده خواندن در ایران
دکتر محمدرضا حاجابوالقاسمی پژوهشگر، دکترای مدیریت روابطعمومی و رسانه دبیرجامعه اسلامی کارگران استان تهران دبیر مجمع نظام مسائل کلانشهر تهران «اقرأ باسم ربک الذی خلق». این انتخاب تصادفی نیست. کلام میخواهد نشان دهد تمدنی که با «خواندن» آغاز شده، بی کتاب و بی کتابخوان معنا نمی یابد.هر سال در تقویم ایران هفته ای به نام کتاب نامگذاری میشود و هر سال در چنین روزهایی، آمارها و سخنها و توصیه ها از سر گرفته میشود. اما پرسش اصلی این است: آیا این مناسبت توانسته فاصله میان ایرانیان و کتاب را کم کند یا تنها به آیینی تقویمی بدل شده است؟ هفته کتاب امسال با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» برگزار میشود؛ شعاری که به نظر میرسد گامی فراتر از توصیههای همیشگی به «بیشتر خواندن» است.
از خواندن منفعل تا گفتوگو با متن
دو سال پیش شعار «بخوانیم برای ایران» و سال گذشته «خواندن برای همدلی» بود. امسال اما تأکید بر «گفتوگو»ست. تفاوت این سه شعار تصادفی نیست. خواندن بهمثابه وظیفهای ملی، خواندن بهمثابه تمرین همدلی، و سرانجام خواندن بهمثابه گفتوگو، سه مرحله از یک مسیرند. در مرحله سوم، خواننده دیگر مصرفکننده متن نیست؛ پرسشگر است، تردید میکند، موافقت یا مخالفت نشان میدهد و در حاشیه صفحه یادداشت مینویسد. به تعبیر ساده، نوجوانی که نخستین بار در حاشیه یک رمان مینویسد «من اینجا موافق نیستم»، در همان لحظه دانش آموز بودن را به اندیشیدن بدل کرده است. این تغییر رویکرد اهمیت دارد، زیرا آموزش در ایران غالباً حافظه محور بوده است. اگر قرار است کتابخوانی به عادت پایدار بدل شود، باید از خلاصه نویسی و آزمون فاصله بگیرد و به گفت وگو نزدیک شود. آمارها: نشانه، نه حکم در هر هفته کتاب، عددی بر سر زبانها می افتد: سرانه مطالعه. ارقامی که در رسانه ها نقل میشود از هجده دقیقه در هفته تا حدود یک ساعت و نیم متغیر است. پیمایش رسمی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات حدود یک ساعت و نیم در هفته، یعنی روزانه حدود سیزده دقیقه، گزارش میکند و برای اهل کتاب این رقم حدود سی ودو دقیقه در روز است. اما نکته مهمتر آن است که منشأ بسیاری از این ارقام روشن نیست و شاخصی با نام سرانه مطالعه به این شکل در همه کشورها سنجیده نمیشود.
بنابراین این اعداد را باید نشانه دانست، نه حکم. آنچه تردیدناپذیر است، فاصله ایران با جوامعی است که کتاب در سبد زندگی روزمره شان جای ثابت دارد. دو نمونه بین المللی در این زمینه آموزنده است. بر پایه آمار یورواستات، ساکنان اروپا در سال ۲۰۱۶ حدود ۹۰ میلیارد یورو، یعنی حدود ۰٫۶ درصد تولید ناخالص داخلی اتحادیه اروپا، صرف کتاب، روزنامه و لوازم التحریر کرده اند؛ نفری حدود ۲۰۰ یورو. در ترکیه نیز به گزارش مؤسسه آمار این کشور، مراجعه به کتابخانه های عمومی طی چهار سال بیش از دو برابر شده است و مسئولان آن را نتیجه تبدیل کتابخانه از مخزن کتاب به مرکز یادگیری و تعامل اجتماعی میدانند.
درس این مقایسه روشن است: کشورها با وعظ کردن کتابخوان نمیشوند؛ با ساختن فضایی که خواندن در آن لذت بخش، در دسترس و اجتماعی باشد، کتابخوان میشوند. کتابدار؛ حلقه ای که دیده نمیشود نام این روز تنها «کتاب» و «کتابخوانی» نیست؛ «کتابدار» هم هست. کتاب بدون خواننده خاموش است و خواننده بدون راهنما در دریای هزاران عنوان سرگردان. کتابدار همان کسی است که این دو را به هم میرساند. کتابدار خوب فقط قفسه ها را مرتب نمیکند؛ سلیقه را میشناسد، نوجوان کم رغبت را با یک رمان کوتاه به خواندن برمیگرداند و به پرسش نیمه تمام دانشجو، کتاب درست را نشان میدهد. شاید هیچ شغلی به اندازه کتابداری بی سروصدا بر شکل گیری فکر یک جامعه اثر نگذاشته باشد. در بسیاری از مدارس ایران، معلم همان کتابدار است. جایی که کتابخانه مدرسه نیست، قفسه کوچکی در گوشه کلاس با ده کتاب خوب و یک معلم اهل کتاب میتواند همان نقش را بازی کند. این واقعیت نشان میدهد توسعه کتابخوانی در ایران بیش از آنکه به ساختمان و بودجه نیاز داشته باشد، به الگو و عادت نیاز دارد.
درسهایی از زندگی یک کتابخوان نمونه های زنده، گاه مؤثرتر از آمارند. آیت الله امام خامنه ای(ره) از نوجوانی اهل کتاب بود و به روایتهایی که از زندگی ایشان نقل شده، حتی در سالهای سنگین مسئولیت از کتاب جدا نشد. کتابخانه آستان قدس مشهد برای او و کسانی که پول خرید کتاب نداشتند نعمتی بود و رمان «بینوایان» ویکتور هوگو برایشان جهان تازه ای گشود. حسن روحانی در خاطراتش نقل کرده که در سال ۱۳۵۳ ایشان از او پرسید «بینوایان» را خوانده است یا نه و چون پاسخ منفی شنید، تعجب کردند و گفتند خودشان سه بار آن را از اول تا آخر خوانده اند. توصیه های ایشان درباره کتابخوانی نیز ساده اما دشوار است: کتاب را مانند نان و خوراک، یکی از مخارج اصلی خانواده بدانید؛ نخست کتاب بخرید و بعد به زوائد بپردازید؛ خواندن را به عادت روزانه بدل کنید؛ و هیچ چیز جای کتاب را نمیگیرد. ساده ترین حرفها گاه دشوارترین کارها هستند و شاید سخت ترین مانع، نه قیمت کتاب باشد و نه کمبود وقت، بلکه عادتی که باید هر شب پیش از خواب ساخته شود.
پنج کار ساده برای معلمان
اگر بخواهیم این توصیه ها را به عمل تبدیل کنیم، پنج گام ساده وجود دارد. نخست، بلندخوانی روزانه ده دقیقهای برای دانش آموزان؛ کودکی که صدای یک کتاب خوب را از دهان معلمش شنیده باشد، بی گمان بعدها خودش سراغ آن میرود. دوم، ساختن قفسه کوچک کلاس با ده کتاب متنوع و یک دفتر امانت ساده. سوم، تمرین گفتوگو با کتاب؛ به جای خلاصه نویسی، پرسیدن «کجا موافق نبودی؟» و «اگر نویسنده اینجا بود، چه می پرسیدی؟» چهارم، خود معلم باید بخواند و بگوید؛ معلمی که میگوید «این هفته این کتاب را خواندم و این بخشش مرا به فکر برد»، با یک جمله بیش از ده سخنرانی تأثیر میگذارد. پنجم، همکاری با کتابدار مدرسه و کتابخانه عمومی محله؛ کتابخانه وقتی «مرکز یادگیری و دیدار» شود، جوانها به آن میآیند.
کتاب دیجیتال؛ فرصت، نه تهدید
درباره دنیای امروز نیز باید صادق بود: هیچکس نباید با کتاب الکترونیکی و کتاب صوتی بجنگد. هر قالبی که به خواندن می انجامد، دوست ماست. اما پرسش اصلی باقی میماند: آیا در پایان، دانش آموز با یک اندیشه گفت وگو کرده است؟ معیار باید محتوا باشد، نه قالب.
سخن پایانی
هفته کتاب بهانه ای است برای تصمیمهای کوچک: امشب یک کتاب انتخاب کنید و هفته ای یک فصل بخوانید؛ با یک دانش آموز، یک همکار یا یکی از اعضای خانواده دربارهاش حرف بزنید؛ و اگر روزی کتابداری یا نویسندهای یا ناشری را دیدید، یک بار فقط یک جمله بگویید: «ممنون که کتاب را زنده نگه می دارید.» هیچ چیز جای کتاب را نمی گیرد و هیچکس جای اهل کتاب را نمی گیرد. ملتی که نخواند، فردا را به دیگران وا میگذارد؛ اما ملتی که با کتاب گفت وگو کند، آینده را خود می نویسد.
دکتر محمدرضا حاجابوالقاسمی پژوهشگر، دکترای مدیریت روابطعمومی و رسانه دبیرجامعه اسلامی کارگران استان تهران دبیر مجمع نظام مسائل کلانشهر تهران
ارسال نظرات