تازه ها
لزوم بازطراحی آموزش مهارتی تا حکمرانی دیجیتال/تدوین سند نظام ملی نوآوری ضروری است
به گزارش بازارکار، محمدعلی زلفیگل در پنل «بازطراحی معماری نهادی و مدلهای نوین حکمرانی دانشگاه در عصر تحول دیجیتال» در دومین کنفرانس ملی «دانشگاه آینده در گذر تحول دیجیتال» که به میزبانی دانشگاه صنعتی شریف برگزار شد، به آسیبشناسی وضعیت آموزش عالی و بیان پیشنهادهایی برای دانشگاه آینده پرداخت.
وی ادامه داد: تدوین سند نظام ملی نوآوری، تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت و افزایش استقلال مالی و اداری دانشگاهها نیز از ملزومات تبدیل علم به فناوری، خدمت، ثروت و قدرت است.
زلفیگل در آغاز سخنان خود عنوان این همایش را هوشمندانه خواند و گفت: برای طراحی دانشگاه آینده باید افزون بر بررسی فناوریهای نو، وضعیت موجود نیز آسیبشناسی شود.
او با اشاره به تجربههای مدیریتی خود در مسئولیتهای دانشگاهی و وزارت علوم افزود: پیشنهادهای مطرحشده در این سخنرانی، ناظر بر چالشهای موجود است و به معنای نادیده گرفتن تلاشهای دانشگاهیان در سالهای گذشته نیست.
وی با قدردانی از استادان، مدیران دانشگاهی، دانشجویان و دانشآموختگانی که در شکلگیری جایگاه علمی کشور نقش داشتهاند، اظهار کرد: دستاوردهای علمی امروز حاصل تلاشهای مستمر و جهادی جامعه دانشگاهی است؛ بنابراین نقد وضعیت موجود باید با حفظ احترام به این تلاشها و با هدف یافتن راهحل برای آینده انجام شود.
فناوری را باید در خدمت انسان گرفت
وزیر سابق علوم با اشاره به مخالفتهایی که پس از اختراع ماشینحساب در میان برخی دبیران ریاضی آمریکا شکل گرفت، گفت: آنان نگران بودند که استفاده از ماشینحساب توان ذهنی دانشآموزان را کاهش دهد، اما تجربه نشان داد که فناوری میتواند به شکوفایی استعداد انسان، افزایش بهرهوری و سرعتبخشیدن به علم و نوآوری کمک کند.
زلفیگل تأکیدکرد: ظهور هوش مصنوعی نیز باید از همین منظر دیده شود. دانشگاهها باید خود را با تحولات دنیای دیجیتال هماهنگ کنند و فناوری را در خدمت رفاه و آسایش بشر بگیرند، نه اینکه در برابر آن موضعی ایستا داشته باشند.
وی با اشاره به تصویری که در سخنرانی خود به کار برد، گفت: کسی که به ابزارهای دیجیتال، کامپیوتر و هوش مصنوعی آشنایی ندارد، مانند فردی است که نردبانهای زیادی زیر پایش قرار دارد، اما نمیتواند از آنها استفاده کند. منابع و ابزارها در اختیار ما هستند، اما برای بهرهگیری درست از آنها باید دانش و مهارت لازم را داشته باشیم.
زلفیگل برای توضیح سرعت تغییرات فناوری، به تجربه نسل خود از دگرگونی ابزارهای علمی اشاره کرد و گفت: زمانی که برای دفاع از پایاننامه کارشناسی ارشد آماده میشدند، شکل مولکولها را با شابلون ترسیم میکردند و برای انتشار مقاله، نسخههای چاپی را با پست برای مجله و داوران میفرستادند. امروز ارتباط تصویری با آن سوی جهان و دسترسی به منابع علمی در زمانی کوتاه امکانپذیر شده است. به گفته او، این تغییرات نشان میدهد علم از قید مکان و زمان تا اندازه زیادی رها شده و دانشگاه باید متناسب با این واقعیت دگرگون شود.
آموزش باید در اولویت دانشگاه قرار گیرد
وزیر سابق علوم در ادامه، یکی از آسیبهای آموزش عالی را نداشتن اولویت کافی برای آموزش دانست و گفت: آموزش باید در دانشگاه اولویت و جایگاهی پایدار داشته باشد. برای تحقق این هدف، لازم است به همه ارکان آموزش، یعنی استاد، دانشجو و محتوای علمی، توجه شود و برنامهریزی دانشگاه آینده فقط به یکی از این ارکان محدود نماند.
زلفی گل تأکید کرد:آموزش آینده باید هدفمند، تلفیقی و مرجعیتآفرین باشد. در گذشته استاد بیشتر نقش سخنران اصلی کلاس را بر عهده داشت، اما با گسترش اینترنت، فضای مجازی، اینترنت اشیا و هوش مصنوعی، باید از روشهای تلفیقی استفاده کرد و نقش استاد، دانشجو و ابزارهای آموزشی را متناسب با شرایط جدید بازتعریف کرد.
وی افزود: آموزش دانشگاهی باید مهارتمحور، نیازمحور و پژوهشمحورتر شود و برای تحقق آن، لازم است درباره نیازهای جامعه و بازار کار، مهارتهای مورد انتظار از دانشآموختگان و محتوای درسی متناسب با تحولات دیجیتال بازنگری شود.
زلفیگل در همین زمینه، ضرورت انتقال بهتر تجربههای تاریخی و علمی به نسل جوان را نیز یادآور شد و گفت: دانشگاهها باید از تجربههای جهان بهره بگیرند و در عین حال، آن تجربهها را با نیازهای بومی تطبیق دهند و بازآفرینی چرخ از ابتدا، در حالی که تجربههای ارزشمند در دسترس است، هزینهبر و غیرضروری است.
پژوهش باید متنوع، جذاب و مسئلهمحور باشد
زلفیگل همچنین پژوهش را یکی از مسیرهای تحقق مرجعیت علمی دانست و گفت پژوهشهای بنیادی، کاربردی و توسعهای اهداف و خروجیهای متفاوتی دارند و برای هر سه نوع پژوهش باید برنامهریزی شود. به گفته او، نظام پژوهشی کشور نباید به یک نوع پژوهش یا یک سنجه محدود بماند و باید میان انواع پژوهش و دستاوردهای مورد انتظار از آنها تناسب ایجاد کند.
وی افزود: جذابیت پژوهش به هدفمندی و نفوذ علمی آن وابسته است و دانشگاه آینده باید بهگونهای برنامهریزی کند که پژوهشگران بتوانند هم مسائل بنیادین علم را دنبال کنند و هم برای نیازهای واقعی جامعه و صنعت راهحل ارائه دهند.
وزیر سابق علوم با اشاره به ضعف در حمایت از مالکیت فکری گفت: ممکن است استاد دانشگاهی چند سال برای تألیف کتابی وقت بگذارد، اما نسخه الکترونیکی آن بدون اجازه و پرداخت حق مؤلف کپی و منتشر شود. این وضعیت فقط به زیان صاحب اثر نیست، بلکه خلاقیت و نوآوری را نیز تضعیف میکند.
وی با مقایسه این وضعیت با برخی کشورهای پیشرفته گفت: در آن کشورها استفاده بدون مجوز از آثار ثبتشده میتواند با پیگیری قانونی همراه باشد.
زلفیگل تأکید کرد: دانشگاه آینده باید برای اجرای مؤثر قوانین مالکیت فکری و نظارت بر رعایت آنها راهکار داشته باشد.
وی همچنین «بیمه پژوهش و فناوری» را از نیازهای مهم نظام دانشگاهی دانست و با ذکر نمونهای از قراردادهای دانشگاه و صنعت گفت: ممکن است استاد دانشگاه بر اساس قراردادی با یک مجموعه صنعتی، موضوعی را دنبال کند، دانشجو بگیرد و تجهیزات تهیه کند، اما با تغییر مدیر مجموعه، اولویت آن صنعت تغییر کند و قرارداد متوقف شود. در چنین شرایطی، تکلیف هزینهها، پژوهشگر و دانشجوی درگیر در طرح روشن نیست.
به گفته زلفیگل، بیمه پژوهش میتواند برای مواردی مانند تغییر مدیریت، توقف طرح یا بروز مشکل برای پژوهشگر و دانشجوی مجری پروژه سازوکار حمایتی ایجاد کند تا منابع و فعالیتهای علمی نیمهتمام بهسادگی از بین نروند.
مرجعیت علمی، فراتر از عملکرد یک استاد یا دانشگاه است
وزیر سابق علوم با اشاره به وظایف دانشگاه، از تولید علم، مصرف علم و تربیت علم و عالم بهعنوان مسئولیتهای اساسی این نهاد نام برد و گفت مرجعیت علمی را نباید فقط در جایگاه یک استاد یا تعداد مقالات یک دانشگاه خلاصه کرد. این مرجعیت در سطوح فرد، گروه آموزشی، دانشکده، دانشگاه و محتوای علمی قابل بررسی است.
زلفی گل افزود: مرجعیت علمی در دانشگاه آینده باید پایدار و پویا، همگرا، عقلگرا، عملگرا، واقعگرا، بومگرا، هویتساز و پیوندخورده با نیازهای جامعه باشد. همچنین باید به پرورش الگوهای علمی و فراهمکردن امکان انتخاب استاد و محیط علمی مناسب برای دانشجویان مستعد توجه کرد.
وی از فرهنگ علمی، هوشمندی علمی، قوانین و مقررات، فضاهای فیزیکی، تجهیزات آزمایشگاهی، عدالت اجتماعی، وجدان اجتماعی، نوآوری اجتماعی، سرمایه اجتماعی، ظرفیتهای کمتر بهکارگرفتهشده و آزادی اندیشه بهعنوان برخی از ملزومات تحقق مرجعیت علمی نام برد.
وی با اشاره به تجربه خود در وزارت علوم گفت در دوره مسئولیتش، برای ارتقای کیفیت مجلات علمی و فراهمکردن زمینه نمایهشدن آنها در نمایههای بینالمللی، از تدوین راهنما و برگزاری برنامههای آموزشی برای مدیران مسئول و سردبیران مجلات حمایت شده است. او این تجربه را نمونهای از ضرورت آموزش در حوزههای تخصصی و متناسب با هدفهای علمی کشور دانست.
دیپلماسی علمی و همکاریهای چندرشتهای را تقویت کنیم
زلفیگل دیپلماسی علمی را از نیازهای دانشگاه آینده دانست و گفت این دیپلماسی باید در سطوح مختلف، از تعامل استادان و پژوهشگران تا همکاری میان مؤسسات و تولید محتوای علمی، تقویت شود.
وی با انتقاد از غلبه پژوهشهای فردی بر کارهای گروهی در برخی ارزیابیهای دانشگاهی افزود: دانشگاه آینده باید به پژوهشهای تیمی، چندرشتهای، میانرشتهای و فرارشتهای توجه بیشتری داشته باشد. بسیاری از مسائل جامعه با دانش یک رشته بهتنهایی حل نمیشود و به همکاری میان حوزههای تخصصی مختلف نیاز دارد.
تدوین سند نظام ملی نوآوری ضروری است
وزیر سابق علوم با بیان اینکه کشور در تبدیل علم به فناوری، خدمت، ثروت و قدرت به اندازه ظرفیتهای خود موفق عمل نکرده است، یکی از دلایل این وضعیت را نبود سند نظام ملی نوآوری دانست.
وی گفت: در چنین سندی باید نقش بازیگران مختلف در نظام نوآوری، از دانشگاه و مراکز پژوهشی تا دستگاههای اجرایی و بخش خصوصی، مشخص شود. زلفیگل افزود در دوره مسئولیت خود در وزارت علوم، پیشنویسی برای این سند تهیه شد، اما کار نهایی نشد و تدوین آن باید در اولویت قرار گیرد.
وی همچنین بر ضرورت تفکیک دقیقتر علم و فناوری در ارزیابیها و سیاستگذاریها تأکید کرد و گفت این دو حوزه ویژگیها، رفتارها و الزامات متفاوتی دارند و نمیتوان با شاخصهای یکسان درباره آنها تصمیم گرفت.
پذیرش دانشجو و نظام انگیزش باید متناسب با نیازهای جامعه باشد
زلفیگل نظام سنجش و انگیزش دانشگاهها را نیازمند بازنگری دانست و گفت سازوکارهای تشویقی باید با شرایط عصر دیجیتال متناسب شوند و پژوهشگران را به تولید دانش مؤثر و باکیفیت ترغیب کنند.
وی برای نمونه به دورهای اشاره کرد که پرداخت پاداش به مقالات بینالمللی به افزایش انگیزه استادان و دانشجویان برای انتشار یافتههای پژوهشی کمک کرد.
وی همچنین گفت: پذیرش دانشجو باید هدفمندتر شود و از پذیرش استادمحور بهعنوان یکی از راهکارها نام برد. در این الگو، استاد میتواند برای انجام پژوهشی متناسب با نیازهای ثبتشده جامعه، دانشجو بپذیرد.
به گفته زلفیگل، در چنین رویکردی موضوع پژوهش دانشجو از ابتدا با نیازهای جامعه ارتباط پیدا میکند.
وی سامانه «نظام ایدهها و نیازها» را یکی از ابزارهای پیوند پژوهش دانشگاهی با نیازهای جامعه معرفی کرد و گفت: تاکنون حدود ۲۷ هزار نیاز در این سامانه ثبت شده است، اما هنوز بسیاری از دستگاههای اجرایی و صنایع دولتی و خصوصی نیازهای خود را در آن ثبت نمیکنند.
به گفته وی، اگر نیازهای واقعی کشور بهروشنی در اختیار استادان و دانشجویان قرار گیرد، امکان تعریف پژوهشهای هدفمند و مشارکت چند پژوهشگر در حل یک مسئله فراهم میشود.
استقلال دانشگاهها، پذیرش تفاوتها و شفافیت اداری
وزیر سابق علوم با اشاره به ضرورت افزایش استقلال مالی و اداری دانشگاهها، پیشنهاد کرد دانشگاهها از ظرفیتهای قانونی هیئتامنایی بیش از گذشته استفاده کنند.
وی همچنین ایجاد صندوقهایی در دانشگاهها برای مشارکت داوطلبانه دانشآموختگان را بهعنوان یکی از راههای تقویت منابع مالی دانشگاهها مطرح کرد.
به گفته زلفیگل، میتوان سازوکارهایی طراحی کرد تا دانشآموختگانی که پس از ورود به بازار کار به درآمد مناسبی میرسند، بخشی محدود از درآمد خود را برای حمایت از دانشگاه محل تحصیلشان اختصاص دهند. وی تأکید کرد: برای چنین الگویی باید راهحلهای مختلف بررسی شود و مشارکت بهگونهای سامان یابد که به تقویت توان مالی دانشگاه بینجامد.
وی پذیرش تکثر در آموزش عالی را نیز ضروری دانست و گفت نباید از همه دانشگاهها انتظار داشت با الگوی واحدی فعالیت کنند. دانشگاههای مختلف مأموریتها و ظرفیتهای متفاوتی دارند و یکسانسازی ساختار و عملکرد آنها میتواند مانع استفاده از مزیتهای هر دانشگاه شود.
زلفیگل همچنین شفافیت اداری و نظارتی را از دیگر الزامات حکمرانی دانشگاهی در عصر دیجیتال برشمرد و گفت با استفاده از فناوری میتوان فرایندهای اداری را بهگونهای سامان داد که متقاضی در هر مرحله از وضعیت درخواست خود مطلع شود و مدیران نیز بتوانند زمان پاسخگویی و عملکرد بخشهای مختلف را ارزیابی کنند.
وی افزود: نظام استانداردسازی دانشگاهها نیز باید با تحولات جدید متناسب شود و معیارهای سنجش و ارزیابی متناسب با فناوریهای نوین و مأموریتهای متفاوت دانشگاهها بازنگری شود.
دانشگاه و صنعت باید از نیازهای واقعی یکدیگر آگاه باشند
وزیر سابق علوم تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت را ضروری دانست و تأکید کرد این ضعف را نمیتوان صرفاً به دانشگاه نسبت داد.
به گفته وی، استاد و دانشجو زمانی میتوانند پژوهش هدفمند انجام دهند که از نیازهای واقعی کشور، مسائل دستگاههای اجرایی و نیازهای وارداتی آگاه باشند.
زلفیگل پیشنهاد کرد: سازوکاری هوشمند، متناسب با تخصص هر پژوهشگر، نیازهای مرتبط را به او معرفی کند تا استادان و دانشجویان از فرصتهای پژوهشی و مسائل حلنشده کشور اطلاع پیدا کنند.
وی با اشاره به راهاندازی سامانه نظام ایدهها و نیازها در دوره وزارت خود گفت در برخی موارد، پس از شناسایی نیاز کشور، پژوهشگران توانستهاند در زمانی کوتاه برای آن راهحل پیدا کنند.
به گفته وی، ثبت نیازهای دستگاههای دولتی و بخش خصوصی در این سامانه میتواند پیوند میان پژوهش و نیازهای جامعه را تقویت کند.
بازنگری در ساختار دوره متوسطه و توزیع استعدادها
زلفیگل در بخش دیگری از سخنان خود به نظام آموزشی پیش از دانشگاه پرداخت و پیشنهاد کرد درباره ساختار انتخاب رشته و دیپلم در دوره متوسطه بازنگری شود.
وی گفت: میتوان امکان حرکت به سمت دیپلمی با دروس اختیاری را بررسی کرد تا دانشآموزان با توجه به مسیر موردنظر خود، بخشی از درسهای مرتبط را انتخاب کنند.
وی با اشاره به تمرکز تعداد زیادی از داوطلبان در رشته علوم تجربی گفت بخشی از این انتخابها به دلیل گرایش عمومی به چند رشته پرطرفدار صورت میگیرد و ممکن است برخی دانشآموزان پس از آن سرخورده شوند. به گفته او، اصلاح ساختار آموزشی میتواند به توزیع متوازنتر استعدادها کمک کند و در کنار کاهش هزینهها، امکان توجه بیشتر به معیشت معلمان و امکانات آموزشی، از جمله آزمایشگاههای مدارس را فراهم آورد.
بهرهوری دانشگاهها باید در ارزیابیها دیده شود
وزیر سابق علوم یکی از مسائل آموزش عالی را کمتوجهی به بهرهوری دانست و گفت: ارزیابی دانشگاهها نباید فقط بر اندازه و تعداد اعضای هیئت علمی یا مجموع خروجیها تکیه کند.
به گفته وی، سنجش عملکرد بر اساس سرانه میتواند تصویر دقیقتری از بهرهوری دانشگاهها ارائه دهد.
زلفیگل توضیح داد: در چنین رویکردی، دانشگاههای بزرگ الزاماً در همه شاخصها در رتبههای نخست قرار نمیگیرند و ممکن است دانشگاههای تخصصی یا دانشگاههایی با شمار کمتر اعضای هیئت علمی، بر اساس عملکرد سرانه جایگاه بالاتری به دست آورند. این شیوه میتواند مدیران دانشگاهها را به افزایش بهرهوری و استفاده مؤثرتر از ظرفیتها ترغیب کند.
علم؛ منبعی پایانناپذیر برای اقتدار کشور است
زلفیگل در ادامه با اشاره به تجربه شخصی تدریس در فضای مجازی در دوران کرونا گفت: به پیشنهاد دانشجویان، مطالب آموزشی خود را در بستر تلگرام منتشر کرده و با عمومیکردن آن، امکان استفاده علاقهمندان در سراسر کشور را فراهم کرده است.
وی افزود این تجربه، خود او را نیز به مطالعه مستمر منابع و مقالات جدید و استفاده از ابزارهای دیجیتال ترغیب کرده است.
وی با تأکید بر اینکه دانشگاهیان باید همواره خود را با تغییرات علمی و فناورانه هماهنگ کنند، گفت: نفت و معادن پایانپذیرند، اما علم منبعی پایانناپذیر برای اقتدار ایران است.
وزیر سابق علوم سخنان خود را با تأکید بر ضرورت اندیشهورزی و نوآوری در سیاستگذاری آموزش عالی و قدردانی از برگزارکنندگان و حاضران در همایش به پایان رساند.
آگهی استخدام
مطالب بیشتر
ارسال نظرات