تازه ها
هشدار درباره توجیهات رسانهای غرب برای حمله به زیرساختهای آبی کشور
در پی انتشار مطلبی در روزنامه نیویورک تایمز در توجیه حمله به زیرساختهای آبی کشور، رئیس دانشگاه تهران، طی دو نامه جداگانه به «دبیرکل سازمان ملل متحد» و «سردبیر روزنامه نیویورک تایمز» به ادعاهای واهی رسانههای غربی که میتواند توجیهی غیرانسانی برای حمله به زیرساختهای حیاتی کشور باشد، پاسخ داد. متن نامههای مذکور بدین شرح است:
نامه مهم رئیس دانشگاه تهران به دبیرکل سازمان ملل متحد
هشدار درباره توجیهات رسانهای غرب برای حمله به زیرساختهای آبی کشور
۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
جناب آقای آنتونیو گوترش
دبیرکل محترم سازمان ملل متحد
موضوع: هشدار نسبت به تلاشها برای توجیه حملات به زیرساختهای حیاتی آب و انرژی ایران و خطر تداوم نقض حقوق بشردوستانه بینالمللی
جناب آقای دبیرکل.
بدینوسیله مایلم توجه جنابعالی را به مقالهای که در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ در روزنامه نیویورکتایمز با عنوان «جنگ ممکن است به معمای دیرینه سدهای ایران که دلیل روشنی برای ساخت آنها وجود نداشت، پاسخ دهد» منتشر شده است، جلب نمایم. این مقاله با مقایسه نقشههای مربوط به سدها و زیرساختهای انتقال آب ایران با مناطقی که هدف حملات هوایی قرار گرفتهاند، این فرضیه را مطرح میکند که ممکن است برخی از این طرحهای زیرساختی آبی با هدف پشتیبانی از تأسیسات موشکی توسعه یافته باشند. همانگونه که خود مقاله نیز اذعان میکند، این فرضیه از شواهد مستقیم یا قطعی برخوردار نیست، بلکه عمدتاً بر همبستگیهای جغرافیایی و تفسیرهای برخی تحلیلگران استوار است. بااینحال، همین همپوشانی جغرافیایی به همان اندازه با یک توضیح جایگزین و بهمراتب منطقیتر نیز سازگار است: ممکن است تأسیسات نظامی در مناطقی احداث شده باشند که از پیش دارای زیرساختهای آب، برق و راه بودهاند.
در این بحث، شناخت واقعیتهای جغرافیایی و اقلیمی ایران ضروری است. ایران عمدتاً کشوری خشک و نیمهخشک است و میانگین بارندگی سالانه آن حدود ۲۴۰ میلیمتر، یعنی کمتر از یکسوم میانگین جهانی، است. بخش قابلتوجهی از کشور با محدودیتهای شدید منابع آب، خشکسالیهای مکرر و پیامدهای فزاینده تغییر اقلیم مواجه است. در چنین شرایطی، احداث سدها و توسعه زیرساختهای آبی با اهداف ذخیره و تنظیم آب، تأمین آب آشامیدنی، پاسخگویی به نیازهای کشاورزی و تولید برقآبی، بخشی از اقدامات کشور برای مقابله با چالشهای مشروع توسعهای و اقلیمی بوده است. این موضوع به معنای آن نیست که هر پروژه سدسازی الزاماً توجیهپذیر است یا از بررسی و ارزیابی مستقل اقتصادی، فنی و زیستمحیطی معاف است. بااینحال، ضرورت ارزیابی انتقادی پروژههای زیرساختی بهصورت موردی را نباید با ادعاهای اثباتنشده مبنی بر اینکه هدف اصلی احداث آنها نظامی بوده است، خلط کرد.
نگرانیهای اینجانب در سه محور قابل طرح است:
اول: حمایت از زیرساختهای اساسی و حیاتی غیرنظامی بر اساس حقوق بشردوستانه بینالمللی
تأسیسات تأمین آب آشامیدنی، شبکههای توزیع آب و سامانههای آبیاری، برای بقا و رفاه جمعیت غیرنظامی ضروری هستند. قاعده ۵۴ حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی، حمله به اشیا ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی و نیز تخریب، خارج کردن از دسترس یا از کار انداختن آنها را ممنوع میکند. قاعده ۴۲ نیز بر ضرورت اتخاذ مراقبتهای ویژه هنگام حمله به تأسیسات و سازههای حاوی نیروهای خطرناک تأکید دارد تا از آزاد شدن این نیروها و در پی آن، وارد آمدن خسارات و تلفات شدید به غیرنظامیان جلوگیری شود.
در این چارچوب، مواد ۵۴ و ۵۶ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیونهای ژنو نیز چارچوبهای حقوقی مهمی برای حمایت از اشیا ضروری برای بقای غیرنظامیان و تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک فراهم میکنند. بهویژه، ماده ۵۶ حمایت ویژهای از سدها و بندها در برابر حملاتی مقرر میدارد که ممکن است موجب آزاد شدن نیروهای خطرناک و در نتیجه تلفات شدید غیرنظامی شوند؛ حتی در مواردی که این تأسیسات، با رعایت شرایط مقرر در آن ماده، ممکن است در زمره اهداف نظامی قرار گیرند.
دوم: خطر تبدیل فرضیههای اثباتنشده به توجیهی برای حملات
انتشار و تکرار روایتهایی که بهطور کلی زیرساختهای حیاتی آب و انرژی را به فعالیتهای نظامی مرتبط میکنند، این خطر را به همراه دارد که تمایز میان اموال غیرنظامی و اهداف نظامی در افکار عمومی مخدوش شود. باید تأکید کرد که صرف مجاورت جغرافیایی یا وجود یک فرضیه تحلیلی تأییدنشده، بهخودیخود مبنای حقوقی کافی برای هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی محسوب نمیشود. از نظر میزان مصرف واقعی آب، بیش از ۹۵ درصد آب تأمینشده از سدهای ایران در بخشهای کشاورزی و شهری مصرف میشود و کمتر از ۵ درصد آن به مصارف صنعتی اختصاص دارد. هرگونه ارزیابی درباره ماهیت یک تأسیسات و قانونی بودن حمله به آن باید بر شواهد مشخص و معتبر استوار باشد و الزامات حقوق بشردوستانه بینالمللی، از جمله اصول تفکیک، تناسب و اقدامات احتیاطی را رعایت کند.
سوم: پیامدهای انسانی و زیستمحیطی حملات به زیرساختهای آب و انرژی
آسیب دیدن سدها، سامانههای انتقال و تصفیه آب، تأسیسات برق و زیرساختهای مرتبط میتواند پیامدهایی بهمراتب فراتر از محل وقوع حمله داشته باشد و بالقوه زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد. در کشوری که هماکنون نیز با کمبود شدید آب و خشکسالیهای مکرر مواجه است، اختلال در دسترسی به آب آشامیدنی سالم و برق میتواند پیامدهای فاجعهباری برای سلامت عمومی، امنیت غذایی، تولیدات کشاورزی و معیشت میلیونها نفر به دنبال داشته باشد. این پیامدها به محل مستقیم تخریب محدود نخواهند ماند، بلکه ممکن است خدمات عمومی ضروری را با اختلال مواجه کرده و جمعیت غیرنظامی را در معرض بحرانهای انسانی و زیستمحیطی طولانیمدت قرار دهند.
با توجه به این نگرانیهای جدی، انتظار میرود جنابعالی در چارچوب جایگاه عالی خود و با توجه به مسئولیتهایی که بر اساس منشور ملل متحد بر عهده دارید، به موضوع حفاظت از زیرساختهای حیاتی آب و انرژی ایران توجه شایسته مبذول فرمائید و اقدامات مقتضی را برای اطمینان از اینکه پیامدهای انسانی هرگونه حمله به این تأسیسات در سطح بینالمللی مورد توجه لازم قرار گیرد، به عمل آورید. همچنین از سازمان ملل متحد درخواست میکنم پیامدهای انسانی حملات به زیرساختهای حیاتی آب و انرژی ایران را با جدیت مورد توجه قرار دهد، از بررسی و نظارت بینالمللی مقتضی بر چنین حملاتی حمایت کند و از تمامی ظرفیتها و اختیارات خود برای کمک به جلوگیری از تداوم نقض حقوق بشردوستانه بینالمللی استفاده نماید.
حفاظت از جان غیرنظامیان و زیرساختهایی که بقای آنان به آن وابسته است، باید فراتر از ملاحظات و مصلحتاندیشیهای نظامی و توجیهات سیاسی باقی بماند. این امر، تعهدی بنیادین بر اساس حقوق بشردوستانه بینالمللی و مسئولیتی است که جامعه جهانی نمیتواند از آن چشمپوشی کند.
با تقدیم عالیترین احترامات.
محمدحسین امید
استاد سازههای آبی و
رئیس دانشگاه تهران
۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
نامه رئیس دانشگاه تهران به سردبیر روزنامه نیویورک تایمز
سردبیر محترم روزنامه نیویورکتایمز
موضوع: پاسخی به مقاله «جنگ ممکن است به معمای دیرینه سدهای ایران که دلیل روشنی برای ساخت آنها وجود نداشت، پاسخ دهد»: استفاده از «روزنامهنگاری» برای «مشروعیتبخشی» به حملات علیه زیرساختهای حیاتی غیرنظامی
سردبیر محترم.
مقاله منتشرشده در روزنامه شما در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ با عنوان «جنگ ممکن است به معمای دیرینه سدهای ایران که دلیل روشنی برای ساخت آنها وجود نداشت، پاسخ دهد»، پرسشهای عمیقاً نگرانکنندهای را درباره مبانی تحلیلی، نحوه انتخاب و ارائه شواهد و مسئولیت حرفهای روزنامهنگاری در قبال موضوعاتی که میتوانند پیامدهای انسانی فاجعهباری به دنبال داشته باشند، مطرح میکند. این مقاله با مقایسه موقعیت جغرافیایی سدها و طرحهای انتقال آب ایران با مناطقی که هدف حملات هوایی قرار گرفتهاند، فرضیهای عجیب را مطرح میکند مبنی بر اینکه ممکن است برخی از زیرساختهای آبی کشور با هدف پشتیبانی از تأسیسات نظامی توسعه یافته باشند. اگرچه مقاله بارها اذعان میکند که این ارتباط ادعایی همچنان در حد گمانهزنی بوده و اثبات نشده است، بااینحال، چارچوببندی موضوع و نحوه گزینش شواهد، تصویری گمراهکننده از ماهیت و اهداف زیرساختهای حیاتی ایران ایجاد میکند.
به اعتقاد اینجانب، موارد زیر شایسته توجه جدی و پاسخگویی هستند.
۱. احداث سد در ایران معمایی نیست که به توضیحی نظامی نیاز داشته باشد.
ایران عمدتاً کشوری خشک و نیمهخشک است. میانگین بارندگی سالانه آن حدود ۲۴۰ میلیمتر است که کمتر از یکسوم میانگین جهانی محسوب میشود. محدودیت منابع آب، توزیع نامتوازن بارندگی، خشکسالیهای مکرر و پیامدهای تغییر اقلیم، واقعیتهای بنیادین جغرافیایی و زیستمحیطی کشور هستند. در چنین شرایطی، احداث سدها و توسعه زیرساختهای آبی با اهداف ذخیره و تنظیم آب، تأمین آب آشامیدنی، پاسخگویی به نیازهای کشاورزی و تولید برقآبی، اقداماتی متعارف برای مقابله با چالشهای مشروع توسعهای و اقلیمی به شمار میروند. از نظر میزان مصرف واقعی آب، بیش از ۹۵ درصد آب تأمینشده از سدهای ایران در بخشهای کشاورزی و شهری مصرف میشود و کمتر از ۵ درصد آن به مصارف صنعتی اختصاص دارد.
هر پروژه باید از نظر توجیه اقتصادی، آثار زیستمحیطی و پایداری بلندمدت، تحت بررسی و ارزیابی دقیق قرار گیرد. بااینحال، زیر سوال بردن اثربخشی یا ضرورت برخی پروژهها، اساساً با این ادعا که هدف اصلی احداث آنها نظامی بوده است، آن هم بدون ارائه هیچگونه شواهد معنادار، تفاوتی بنیادین دارد.
۲. همبستگی جغرافیایی، رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند.
استدلال محوری مقاله بر نزدیکی جغرافیایی سدها به برخی تأسیسات نظامی استوار است. بااینحال، چنین دادههایی بهتنهایی نه میتوانند جهت رابطه میان این دو را مشخص کنند و نه علت و ماهیت آن را اثبات نمایند. بدون بررسی فرضیههای رقیب و ارائه شواهد مستقل، بر چه اساسی میتوان درباره اهداف پنهان ادعاییِ دههها سرمایهگذاری در زیرساختهای آبی یک کشور نتیجهگیری کرد؟
۳. استفاده از ادبیات محتاطانه، پیامدهای احتمالی انتشار یک روایت اثباتنشده را از بین نمیبرد.
در این مقاله بارها از واژههایی نظیر «گمانهزنی»، «احتمال» و «اثباتنشده» استفاده شده است. بااینحال، حتی یک فرضیه تأییدنشده نیز هنگامی که در قالب روایتی منسجم و رسانهای ارائه میشود، میتواند بر افکار عمومی تأثیر بگذارد و نحوه تفسیر عملیات نظامی را شکل دهد؛ بهویژه هنگامی که موضوع به زیرساختهای حیاتی در جریان یک مخاصمه مسلحانه مربوط باشد.
مسئله صرفاً این نیست که یک فرضیه در نهایت درست یا نادرست از آب درآید؛ بلکه نحوه تبدیل یک تصادف یا همبستگی جغرافیایی به روایتی درباره اهداف نظامی ادعایی زیرساختهای غیرنظامی نیز اهمیت اساسی دارد. در زمان جنگ، چنین روایتهایی میتوانند تمایز میان زیرساختهای غیرنظامی و اهداف نظامی را در افکار عمومی مخدوش کنند و بالقوه به پذیرش حملات بیشتر علیه تأسیسات ضروری غیرنظامی دامن بزنند.
۴. زیرساختهای حیاتی آب بر اساس اصول مهم حقوق بشردوستانه بینالمللی مورد حمایت قرار دارند.
ماده ۵۴ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیونهای ژنو و قاعده ۵۴ حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی، به حمایت از اشیا ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی، از جمله تأسیسات آب آشامیدنی و سامانههای آبیاری، میپردازند. همچنین ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول، حمایت ویژهای از سدها و بندها در برابر حملاتی مقرر میکند که ممکن است موجب آزاد شدن نیروهای خطرناک و در نتیجه تلفات شدید غیرنظامی شوند. بدیهی است ارزیابی حقوقی هر حمله مشخص باید با در نظر گرفتن شرایط خاص آن، ماهیت هدف، پیامدهای قابل پیشبینی و رعایت اصول تفکیک، تناسب و اقدامات احتیاطی صورت گیرد. بااینحال، ماهیت اساساً غیرنظامی سدها و زیرساختهای آبی و اهمیت حیاتی آنها برای بقا و رفاه جمعیت باید بهطور کامل مورد احترام قرار گیرد.
بااینحال، سدها و زیرساختهای آبی که در خدمت جمعیت غیرنظامی قرار دارند، زیرساختهای غیرنظامی محسوب میشوند و نباید در معرض حملات نظامی قرار گیرند. هرگونه حمله عمدی به چنین زیرساختهای حیاتی غیرنظامی، نقضی فاحش حقوق بشردوستانه بینالمللی محسوب میشود و ممکن است مصداق جنایت جنگی باشد. هیچ ادعای احتمالی یا اثباتنشدهای نمیتواند چنین حملاتی را توجیه کند یا مسئولیت حقوقی عاملان آن را منتفی سازد.
روزنامهای با جایگاه و نفوذ بینالمللی نیویورکتایمز باید هنگام انتشار چنین ادعاهایی، این تمایز بنیادین را بهروشنی برای مخاطبان خود تبیین کند.
۵. استفاده گزینشی از موضوع بازداشت فعالان محیط زیست در سال ۲۰۱۸، فرضیه مطرحشده را اثبات نمیکند.
این مقاله به بازداشت چند تن از فعالان محیط زیست در سال ۲۰۱۸ و اتهامات جاسوسی مطرحشده علیه آنان اشاره میکند و این رویدادها را به فرضیه وجود تأسیسات نظامی در مناطق حفاظتشده مرتبط میسازد. بااینحال، خود مقاله اذعان میکند که هیچ توضیح قطعی و مستقلاً اثباتشدهای درباره ارتباط ادعایی میان این موضوعات ارائه نشده است. همچنین به تفسیرهای سیاسی جایگزین درباره انگیزههای این بازداشتها اشاره میکند. بنابراین، استفاده از این پرونده بهعنوان شاهدی در تأیید یک فرضیه نظامی، بدون ارائه شواهد مستقل و قابل راستیآزمایی، نگرانیهای جدی روششناختی و روزنامهنگارانه ایجاد میکند.
۶. عدم دریافت پاسخ از مقامات ایرانی، دلیلی بر صحت ادعاهای مطرحشده نیست.
در مقاله اشاره شده است که وزارت امور خارجه، وزارت نیرو و سایر نهادهای ذیربط ایران به درخواستهای ارائهشده برای اظهارنظر پاسخ ندادهاند. بااینحال، عدم پاسخگویی یک طرف به هیچوجه نمیتواند بهعنوان دلیلی برای تأیید ادعاهای مطرحشده از سوی طرف دیگر تلقی شود. همچنین نباید بهگونهای با موضوع برخورد شود که مخاطبان، سکوت را بهمنزله تأیید ضمنی این ادعاها برداشت کنند.
۷. روزنامهنگاری در قبال پیامدهای انسانی گزارشهای خود مسئولیت اخلاقی و حرفهای دارد.
در نهایت، و شاید مهمتر از همه، مسئله مسئولیت رسانهها در دوران جنگ مطرح است. زیرساختهای آب و انرژی صرفاً سازههای مهندسی یا تأسیسات فنی نیستند؛ بلکه بنیانهای اساسی زندگی روزمره، سلامت عمومی، امنیت غذایی، فعالیتهای اقتصادی و تداوم خدمات حیاتی عمومی به شمار میروند. در کشوری مانند ایران که هماکنون نیز با کمبود شدید آب و چالشهای اقلیمی مواجه است، تخریب سدها، شبکههای انتقال آب، تأسیسات تصفیه و زیرساختهای برق میتواند پیامدهایی گسترده و بالقوه جبرانناپذیر برای میلیونها نفر به دنبال داشته باشد.
سازمانهای رسانهای هم حق و هم مسئولیت دارند که به تحقیق و انتشار اطلاعات بپردازند. بااینحال، آنها از نظر اخلاقی و حرفهای موظفاند هنگام طرح ادعاهای اثباتنشده درباره زیرساختهای غیرنظامی در جریان یک مخاصمه مسلحانه، نهایت دقت و احتیاط را به خرج دهند. هنگامی که یک روایت رسانهای، بدون برخورداری از شواهد کافی و از طریق ارائه گزینشی اطلاعات، نادیده گرفتن توضیحات جایگزین و قابل قبول و بیتوجهی به ملاحظات مرتبط با حقوق بشردوستانه و حقوقی، به عادیسازی یا مشروعیتبخشی به حملات علیه زیرساختهای ضروری غیرنظامی کمک میکند، سازمان رسانهای نمیتواند بهسادگی از مسئولیت حرفهای خود در قبال پیامدهای احتمالی چنین روایتی شانه خالی کند.
با توجه به این نگرانیها، از روزنامه نیویورکتایمز درخواست میکنم:
در صورت وجود هرگونه شواهد مستقل و قابل راستیآزمایی درباره ارتباط ادعایی میان احداث سدها و طرحهای انتقال آب ایران با اهداف نظامی، این شواهد را منتشر کند.
توضیحات جایگزین را بهطور جدی بررسی کند؛ بهویژه این احتمال را که تأسیسات نظامی در مجاورت زیرساختهای توسعهای از پیش موجود احداث شده باشند.
در مقاله منتشرشده و هرگونه گزارش بعدی، محدودیتهای بنیادین فرضیه مطرحشده و اثباتنشده بودن آن را در مواردی که شواهد معتبر در دسترس نیست، بهروشنی مورد تأکید قرار دهد.
حق مردم غیرنظامی ایران برای برخورداری از آب سالم، برق و سایر خدمات ضروری و نیز اهمیت حفاظت از زیرساختهای حیاتی غیرنظامی در برابر حملاتی را که ناقض حقوق بشردوستانه بینالمللی و مصداق جنایت علیه بشریت هستند، به رسمیت بشناسد.
روزنامه نیویورکتایمز باید این نگرانیها را جدی بگیرد و در چارچوببندی و نحوه پرداختن به این موضوع تجدیدنظر کند. روزنامهنگاری مسئولانه نباید به شکلگیری روایتی کمک کند که ماهیت غیرنظامی زیرساختهای حیاتی را تضعیف میکند یا حملات علیه تأسیساتی را که زندگی و رفاه میلیونها نفر به آنها وابسته است، عادی جلوه میدهد.
با احترام.
محمدحسین امید
استاد سازههای آبی و
رئیس دانشگاه تهران
آگهی استخدام
مطالب بیشتر
ارسال نظرات