محتوا هنوزسلطان است!

«درآمدزایی از نوشتن» پیشینه قدیمی و چندصد ساله دارد؛ از زمانی که روزنامه نویسی و کتاب نویسی باب شد. اما از زمانی که «تولید محتوا» به عنوان یک شغل وارد ادبیات اقتصادی شد، زمان زیادی نمی‌گذرد. این روز‌ها که بسیاری از مشاغل زمین گیر شده‌اند، «تولید محتوا» همچنان درخواست دارد و جزو مشاغلی است که اتفاقا می‌تواند در شر ایط بحران اقتصادی به نجات کسب و کار‌ها بیاید. در این گزارش نگاهی به تاریخچه تولید محتوا و پس از آن، درآمدزایی از این شغل خواهیم پرداخت.

ظهور شغل تولید محتوا در قرن بیستم

شاید کمتر کسی تصور می‌کرد که روزی با یک موبایل بتوان میلیون‌ها تومان و حتی هزاران دلار درآمد کسب کرد. اوایل سال ۲۰۰۰ بود که وبلاگ نویسی مرسوم شد. روزمره‌های افراد از طریق اینترنت در اختیار دیگران قرار می‌گرفت. محتوا‌های وبلاگ‌ها اغلب نوشتاری بود و قصدی برای درآمدزایی وجود نداشت.

در واقع، وبلاگ نویسی به نوعی سرگرمی میان جامعه تبدیل شده بود. اما توسعه شبکه‌های اجتماعی که می‌توان استارت آن را بیشتر در دهه ۲۰۱۰ دانست، موجب شد تا «دیده شدن» برای کاربران مهم باشد؛ بنابراین تولید محتوای فردی که پیش از آن در وبلاگ‌ها خلاصه شده بود، به شبکه‌های پرمخاطب‌تر کشیده شد. حالا وقت آن رسیده بود که برای بیشتر «دیده شدن» محتوا‌های جذاب برای مخاطبان تولید شود.

نوشتن وبلاگ به نوعی تجربه‌های شخصی از زندگی یا محتوا‌های آموزشی داشت. اما کاربران زیادی نداشت و اگر حتی درآمدی از این طریق عاید وبلاگ نویس می‌شد، بسیار اندک بود. پلتفرم‌های حرفه‌ای‌تر از سال ۲۰۰۵ به تدریج شروع به فعالیت کردند. در این پلتفرم‌ها یک تغییر مهم رخ داد و آن هم انتشار ویدئو برای مخاطبان بود. این رویه از سال ۲۰۰۷ به یک سیستم درآمدزایی تبلیغاتی تبدیل شد. البته حرکت آن کند بود و به اندازه امروز، نمی‌شد از این پلتفرم‌ها درآمد کسب کرد. اما به هر حال فضایی عمومی را در اختیار کاربران قرار می‌داد و برای نخستین بار بود که «تولیدکننده محتوا» می‌توانست به صورت مستقیم پول درآمدزایی کند. در این دوره می‌توان گفت تولید محتوا به عنوان یک شغل نیمه حرفه‌ای مطرح بود. اما شکل گیری اقتصاد پلتفرم‌ها که با رشد شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام توسعه یافت، برند‌ها را بر آن داشت تا در این بستر پرکاربر، محصولات خود را برای عرضه، به نمایش بگذارند یا به اصطلاح تبلیغ کنند. در این دوره اینفلوئنسر‌ها شکل گرفتند و همکاری‌های تجاری یا به همان اسپانسرشیپ رایج شد؛ بنابراین در این فرآیند چند ساله، بالاخره تولیدکنندگان محتوا با استفاده از ابزار‌های مختلف به درآمدزایی جدی پرداختند و تولید محتوا تبدیل به یک شغل واقعی با درآمد پایدار شد.

فراگیرشدن تولید محتوا در دنیا، انفجاری بود که در صنعت تبلیغات رخ داد. دسترسی جهانی به شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام و تیک تاک، کوتاه بودن محتوای تبلیغات و ویدئو‌های کوتاه جذاب، کاربران را به سمت محصولات کشاند. حتی گاهی پیج‌ها کالایی برای ارائه نداشتند ولی پرمخاطب بودن آنها موجب شد تا تبلیغات از سوی صاحبان کسب وکار به سمت آنها روانه شود. حالا دیگر افراد عادی هم می‌توانستند از همین شبکه‌های اجتماعی درآمد کسب کنند. امروز تولید محتوا را یوتیوبرها، اینفلوئنسرها، پادکسترها، سازندگان محتوای آموزشی و حتی شرکت‌های رسانه‌ای انجام می‌دهند.

تولید محتوا چیست؟

به زبان ساده هر چیزی که می‌سازیم تا دیگران ببینند، بخوانند، بشنوند یا یاد بگیرند، تولید محتوا محسوب می‌شود. تولید محتوا فقط متن نیست. هرچند متن در قالب مقاله، پست وبلاگ و کپشن نیز در این گروه جای می‌گیرد. متن می‌تواند تصویر باشد، تصاویری در قالب عکس، طراحی، اینفوگرافیک و یا ویدئو باشد؛ با محتوا‌های آموزشی، ولاگ و سرگرمی. محتوا‌های صوتی نیز در قالب پادکست و فایل صوتی قابل تولید است.

مقالات وبلاگی، کپشن شبکه‌های اجتماعی، اما تولیدکنندگان محتوا معمولا سعی می‌کنند که ترکیبی از محتوا‌ها را برای بازدید بیشتر و تبلیغ گسترده‌تر در نظر بگیرند.

هدف تولید محتوا بسته به تولیدکننده محتوا متفاوت است. ممکن است شخصی فقط بخواهد روزمره‌های خود را با کاربران به اشتراک بگذارد. اگر همین فرد بتواند برای روزمره‌هایش محتوا‌های جذاب تولید کند می‌تواند به یک اینفلوئنسر تبدیل شود. برخی از تولیدکنندگان محتوا، برای آموزش یک مهارت، محتوا تولید می‌کنند. برخی نیز برای اطلاع‌رسانی در قالب خبر و تحلیل فعال می‌شوند. در عین حال سرگرمی یکی از مهمترین محتوا‌های شبکه‌های اجتماعی است. اما درآمد جایی است که تبلیغ یک محصول یا برند به عنوان هدف اصلی تولیدکننده محتوا مطرح می‌شود.

بیشترین درآمدزایی کجاست؟

درآمد معمولاً سریع‌تر از فالوئر زیاد شروع می‌شود، اما پایدار شدنش سخت‌تر است. معمولا کسانی که در شبکه‌های اجتماعی در ایران فعالیت می‌کنند بدون هیچ سرمایه‌ای استارت می‌زنند. ابزار کار هم که اینترنت و موبایل است. انتخاب موضوع، مهمترین چالش در ورود پرشور به فضای مجازی است. چراکه بازار رقابت حسابی داغ است. انتخاب یک پلتفرم اصلی مانند یوتیوب یا اینستاگرام برای شروع کار ضروری است.

البته آمار‌ها نشان می‌دهد که در ایران همچنان اینستاگرام حرف اول را می‌زند. به همین دلیل است که حتی اگر فردی در پلتفرم دیگری فعالیت کند، یک پیج هم در اینستاگرام دارد. مهمترین نکته در خصوص کاربران ایرانی شبکه‌های اجتماعی این است که به محتوا‌های کوتاه و سریع، واکنش نشان می‌دهند. همچنین در ایران «ثبات» مهم‌تر از «کیفیت خیلی بالا» در شروع است. تولید محتوای اینستاگرامی سریع‌ترین راه درآمدی است. زیرا بازار تبلیغات این پلتفرم بسیار فعال است، برند‌های زیادی در این فضا حضور دارند و ورود به اینستاگرام آسان است. برخی اعتقاد دارند که اگر در این پلتفرم فعال باشی می‌توانی ظرف یک تا سه ماه به اولین درآمد برسی.

تولید محتوا یک شغل تخصصی است

پشت هر پیج و کانال در شبکه‌های اجتماعی فرد یا افرادی هستند که ممکن است به دلایل مختلف قادر به فعالیت در آن پلتفرم نباشند. به عنوان مثال ممکن است مهارت نوشتن، ساخت ویدئو، ساخت پادکست یا ساخت تصویر را نداشته باشند. از سوی دیگر ممکن است یک شرکت یا کسب و کار به حدی فعال باشد که خود صاحب آن زمان کافی برای اداره پیج یا کانال را نداشته باشد. از این رو به سمت افرادی می‌روند که در این زمینه بتوانند کمک کنند. در این حالت شغلی ایجاد می‌شود به نام «ادمین». ادمین کسی است که با الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی آشناست، پاسخگویی به مشتریان را در این فضا برعهده دارد، گاهی تولید محتوا را برعهده می‌گیرد، برنامه ریزی برای گذاشتن پست‌ها را نیز انجام می‌دهد. در واقع مدیریت پیج یا کانال به دست ادمین است. البته در برخی موارد ادمین به تولید محتوا نمی‌پردازد و «کپی رایتر» این وظیفه را برعهده می‌گیرد. مهارت کپی رایتر در نوشتن متن‌های فروش، نوشتن کپشن‌های جذاب و سناریو نویسی برای ساخت ویدئو است. کپی رایتر‌ها امروز در بازار‌های جهانی بسیار پردرآمد هستند. کپی رایتر و ادمین می‌توانند به صورت غیرحضوری یا فریلنسری هم کار کنند.

در واقع تولید محتوا چند شغل زیر مجموعه ایجاد می‌کند مانند کپی رایتر و ادمین. اما به صورت مستقیم کارشناسان تولید محتوا وظایف و مسئولیت‌هایی را بر عهده دارند که بابت آن درآمد کسب می‌کنند. این مسئولیت‌ها به طور کلی شامل «تولید محتوای متنی برای وبلاگ، محصولات، صفحات سایت و رپورتاژ آگهی»، «ویرایش و بازنویسی محتوا باهدف بهبود کیفیت و رعایت اصول نگارشی»، «بهینه‌سازی محتوا بر اساس اصول سئو برای افزایش رتبه در موتور‌های جست‌و‌جو»، «تهیه و برنامه‌ریزی تقویم محتوایی»، «همکاری با تیم‌های بازاریابی، طراحی و توسعه جهت هماهنگی برای تولید محتوا»، «تحلیل داده‌های محتوایی و بررسی نرخ بازدید، تعامل کاربران و عملکرد محتوا ایجاد محتوای جذاب و کاربردی مطابق با زبان و لحن برند»، «نگهداری و مدیریت آرشیو محتوایی»، «به‌کارگیری ابزار‌های تولید و مدیریت محتوا مانند WordPress و ابزار‌های گرافیکی»، «ارائه گزارش عملکرد محتوایی» و «رعایت قوانین کپی‌رایت و اصول حقوقی مرتبط با محتوا». اما شرکت‌ها به فراخور نیاز خود مسئولیت‌های تولیدکننده محتوا را کم یا زیاد می‌کنند. اگر لیست مسئولیت‌های تولیدکنندگان محتوا را مرور کنید متوجه می‌شوید که با گذر سال ها، تولید محتوا به یک شغل کاملا تخصصی تبدیل شده که نیازمند به روزسانی دائم است. چراکه ابزار‌های تولیدمحتوا در بازار دائما در حال تغییر است و الگوریتم‌ها نیز برای رشد در شبکه‌های اجتماعی آپدیت می‌شود.

چرا کارشناس تولید محتوا نیاز بازار است؟

در دنیای دیجیتالی کسب‌وکار‌هایی که در فضای آنلاین فعالیت می‌کنند، به تولید محتوا وابسته هستند. حتی کوچک‌ترین فروشگاه اینترنتی نیز برای معرفی محصولات خود به محتوا نیاز دارد. بسیاری از وب‌سایت‌ها دارای بخش وبلاگ هستند که در آن مقالات آموزشی و تخصصی منتشر می‌شود. این مقالات به جذب بازدیدکننده و بهبود سئو کمک می‌کنند.

از سویی برند‌ها برای حفظ ارتباط با مخاطبان باید به طور مداوم در اینستاگرام، لینکدین، تلگرام، یوتیوب و سایر شبکه‌های اجتماعی محتوا منتشر کنند. علاوه بر این، توضیحات محصولات در فروشگاه‌های اینترنتی باید حرفه‌ای، دقیق و متقاعدکننده باشند تا کاربر را به خرید ترغیب کنند. کمپین‌های تبلیغاتی آنلاین نیز بدون محتوای جذاب موفق نخواهند بود. همچنین محتوا باعث می‌شود کاربران با برند تعامل داشته باشند، نظر بدهند، محتوا را به اشتراک بگذارند و در نهایت به مشتری وفادار تبدیل شوند. همه این موارد، حضور حداقل یک کارشناس تولید محتوا را در هر مجموعه‌ای به یک الزام تبدیل میکند.

جذابیت‌های شغلی تولید محتوا

کشش افراد زیادی به تولید محتوا در سال‌های اخیر این سوال را ایجاد می‌کند که آیا درآمد این شغل بالاست؟ آیا مزایایی دارد که سایر شغل‌ها ندارند؟ در خصوص درآمد تولید محتوا به تفصیل در ادامه توضیح خواهیم داد. اما در مورد مزایای تولید محتوا پاسخ مثبت است. کسانی که تولید محتوا می‌کنند امکان دورکاری دارند و حضور فیزیکی آنها معمولا در مجموعه ضروری نیست. همچنین در برخی پروژه‌ها افراد می‌توانند ساعت کاری خود را مدیریت کنند و انعطاف پذیری زمانی این شغل، این امکان را به تولیدکننده محتوا می‌دهد تا چند پروژه را همزمان مدیریت کند و در واقع امکان فریلنسری فراهم شود.

یکی از مهمترین مزایای تولید محتوا عدم نیاز به سرمایه اولیه است که با توجه به شرایط اقتصادی کنونی بستر خوبی برای درآمدزایی است و مهمتر از این موارد، افرادی در این شغل موفق‌تر هستند که تجربه بیشتری دارند نه تحصیلات عالی و مرتبط. هرچند در برخی موارد ممکن است تحصیلات به کار آنها کمک کند ولی کیفیت کار است که به کارآیی یک تولیدکننده محتوا کمک می‌کند. یکی از محبوب‌ترین ویژگی‌های این شغل، امکان کار در خانه است. بسیاری از شرکت‌ها ترجیح می‌دهند به جای استخدام حضوری، با نیرو‌های دورکار همکاری کنند. این موضوع باعث شده افراد زیادی، به‌ویژه دانشجویان، زنان خانه‌دار و کسانی که به دنبال شغل دوم هستند، وارد این حوزه شوند. البته موفقیت در دورکاری نیازمند نظم شخصی، مدیریت زمان و مسئولیت‌پذیری بالاست.

در عین حال نباید این تصور ایجاد شود که تولید محتوا به طور کلی مزایا دارد و چالشی در مسیر نیست. کسانی که به تازگی پا به عرصه تولید محتوا می‌گذارند در ابتدای کار به عنوان کاراموز درآمد بسیار پایینی دارند. همچنین زمانی که این کار به صورت دورکاری و اینفلوئنسری انجام می‌شود، معمولا بیمه و مزایا به آنها تعلق نمی‌گیرد. از طرف دیگر ممکن است تولید محتوای جذاب به صورت مداوم برای هر کسی خسته کننده باشد. از این رو فشار کار در این شغل بالاست. ورود آسان به این حوزه هم باعث شده رقابت شدیدی میان تولیدکنندگان محتوا وجود داشته باشد که این موضوع، انتخاب افراد را در هر شرکت و پروژه سخت می‌کند.

بازار تولید محتوا در شرایط پس از جنگ

جنگ رمضان بسیاری از کسب و کار‌ها را با فروپاشی مواجه کرد. به خصوص کسب‌وکار‌های کوچکی که خود را با تکیه بر شبکه‌های اجتماعی همچون اینستاگرام توسعه داده بودند. قطعی گسترده اینترنت که از مرز ۷۰ روز هم عبور کرده، خسارت بزرگی به مشاغل خرد و متوسط وارد کرده است. اما در همین شرایط، پلتفرم‌های داخلی مانند بله، ایتا، روبیکا و سروش که پیش از این نتوانسته بودند رضایت کاربران را جلب کنند، به یک باره مورد توجه قرار گرفتند. اگرچه در ابتدای امر زور اطلاع رسانی در قالب خبر و تحلیل بر تبلیغات در این پلتفرم‌ها می‌چربید، اما به تدریج، کانال‌ها و حتی پلتفرم‌ها به طور مستقل، به تبلیغات روی آورند؛ بنابراین بازار تولید محتوا اگرچه دچار شوک کوچ شد، اما از تب و تاب نیافتاد. عدم دسترسی عمومی به شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام و ورود به دنیای پلتفرم‌های داخلی، بازار جدیدی برای تولیدکنندگان محتوا ایجاد کرد. آنها باید در بستر این پلتفرم‌ها فعالیت می‌کردند، الگوریتم‌ها را می‌آموختند و از ابتدا برای هر کانال، محتوای جذاب تولید می‌کردند تا مخاطب جذب کنند. حتی کانال‌های تحلیلی و آموزشی نیز در پلتفرم‌های داخلی ورود کردند و با توجه به شرایط جنگ و اخلال در بازار‌هایی مانند طلا و دلار، مخاطب زیادی را جذب کردند. امروز که همچنان درب اینترنت بین المللی بر روی بسیاری از ایرانیان بسته است، پلتفرم‌های داخلی بازار تولید محتوا را داغ نگه داشته‌اند. شرکت‌ها برای جلوگیری از فروپاشی به سمت تولید محتوا‌های جذاب در این پلتفرم‌ها رفته‌اند و بسته‌های آموزش بازاریابی در این بستر‌های جدید و تحلیلی وبازاریابی خریدار دارند.

بازار کار تولید محتوا در ایران

زمانی که از بازار تولید محتوا صحبت می‌کنیم، منظورمان یک بازار وسیع با تخصص‌های مختلف است؛ بنابراین شخصی در این بازار برنده است که دارای مهارت‌های بالا و به روز باشد. در بازار تولید محتوا همان اندازه که فرصت شغلی زیاد است، رقیب‌های بزرگی نیز حضور دارند. اگر شخصی می‌خواهد از تولید محتوا درآمدزایی کند، نمی‌تواند یک جا بایستد و دائما باید در حال آموزش باشد. در غیر اینصورت در این بازار حذف خواهد شد. بازار ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ بنابراین هر چه مهارت بیشتر داشته باشید، درآمد بیشتر کسب می‌کنید.

بر اساس داده‌های موجود در بازار کار، حتی در شرایط جنگی، باز هم این بازار رونق دارد. در جاب ویژن برای تولید محتوا در سطوح مختلف از کارشناس تا مدیریت ارشد، در حال حاضر ۱۲۰۷ آگهی در سراسر کشور ثبت شده است. در جابینجا نیز ۳۱۷ فرصت شغلی برای این رسته فعالیت در کل شهر‌ها وجود دارد. البته این فرصت‌ها تنها در سایت‌های رسمی کاریابی ثبت شده‌اند و ممکن است بسیاری از شرکت‌ها درخواست خود را به ثبت نرسانند. هرچند میزان اگهی‌ها در این رشته فعالیت در فروردین امسال نسبت به سال گذشته کاهش ۲۹ درصدی را تجربه کرده است.

دستمزد تولید محتوا؛ شغلی با رضایت عمومی بسیار بالا

بیشترین حقوق ثبت شده برای تولید محتوا ۲۰۰ میلیون تومان است. اما کسی که این میزان حقوق را دریافت می‌کند قاعدتا مهارت‌های بالا و به روزی دارد.

اما فضای عمومی بازار تولید محتوا در ایران مثبت مطلق نیست. برآورد‌ها نشان می‌دهند میزان رضایت کارشناسان تولید محتوا از امنیت شغلی امتیاز ۳ از ۵ دارد. میزان رضایت از حقوق امتیاز ۲.۶ از ۵ و امکان پیشرفت امتیاز ۳.۱ از ۵. در عین حال امتیاز تنوع وظایف ۳.۳ از ۵، امتیاز تعادل بین زندگی و کار امتیاز ۳.۳ از ۵ و رضایت شغلی امتیاز ۳.۲ از ۵ را به خود اختصاص داده است.

این اعداد نشان می‌دهد یک کارشناس تولید محتوا از دریافتی خود رضایت چندانی ندارد، اما در سایر شاخص‌ها رضایت نسبی برقرار است. همچنین نیمی از کارشناسان تولید محتوا در روز‌های تعطیل و آخر هفته هم مشغول به کار هستند، نیمی از آنها خارج از ساعات کاری نیز کار می‌کنند و نیمی از آنها به صورت کامل حضوری و نیمی به صورت کامل دورکارند. با توجه به رضایت پایین این دسته از کارشناسان تولید محتوا، در خصوص دستمزد آنها بررسی‌هایی صورت گرفته است. میانه حقوق دریافتی کارشناس تولید محتوا ۳۱ میلیون تومان است.

کارشناسان تولید محتوا در سال گذشته بازه حقوقی بین ۱۷ میلیون تومان تا ۲۸ میلیون تومان دریافت کرده‌اند. اما حقوق درخواستی آنها برای سال ۱۴۰۵ در این سطح با رشد میانه ۳۷ درصدی همراه بوده که معادل بازه حقوقی ۲۳ تا ۳۹ میلیون تومان است.

حقوق کارشناس ارشد تولید محتوا در سال گذشته بین ۲۱ تا ۳۳ میلیون تومان بوده که امسال حقوق درخواستی این دسته ۳۷ درصد رشد کرده و در بازه ۲۹ تا ۵۰ میلیون تومان می‌گنجد.

اما در شهر‌های کوچک حقوق این دسته نیز کمتر است. سال گذشته بازه حقوقی یک کارشناس تولید محتوا در شهر‌های کوچک بین ۱۲ تا ۲۰ میلیون تومان بوده و امسال حقوق درخواستی آنها بین ۱۶ تا ۴۰ میلیون تومان است. همچنین مدیران تولید محتوا در ایران در سال گذشته بین ۳۱ تا ۴۴ میلیون تومان بوده و حقوق درخواستی امسال این گروه بین ۴۸ تا ۶۷ میلیون تومان است.

شایان ذکر است تمامی مطالب بالا در صورتی امکان تحقق دارند که بستر اصلی این شغل یعنی اینترنت در یک روال عادی و سالم متصل و جاری باشد. از زمان قطع اینترنت بین الملل در ایران تا زمان نگارش این متن که همچنان اتصال به شبکه جهانی مقدور نیست تولید کنندگان محتوا جزء افرادی هستند که حداقل به لحاظ شغلی و درآمدی آسیب قابل توجهی دیده‌اند.

تینا ندیم