استخدام نیروی متخصص، عامل تمایز بنگاه‌های کوچک در عبور از تحریم

به گزارش بازارکار به نقل از دنیای اقتصاد در حالی که تنش‌های ژئوپلیتیک و احتمال فعال‌سازی سازوکار «اسنپ‌بک» به‌عنوان یک شوک سیستمی، کانال‌های پرداخت، بیمه، حمل‌ونقل و زنجیره تامین اقتصاد ایران را تحت فشار قرار داده، بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) که حدود ۹۰ درصد واحد‌های تولیدی کشور را تشکیل می‌دهند، در خط مقدم این فشار‌ها قرار گرفته‌اند. به گفته رئیس اتاق ایران، نزدیک به ۵۰ درصد این بنگاه‌ها در معرض خطر ناتوانی در تداوم فعالیت هستند.

با این حال، پژوهش تازه‌ای با عنوان «فراتر از تحریم: واکاوی محرک‌های رشد برای کسب‌وکار‌های کوچک در ایران» تاکید می‌کند اثر تحریم‌های بین‌المللی برای همه بنگاه‌ها یکسان نیست. بر اساس یافته‌های این پژوهش، تفاوت میان بنگاهی که در شرایط تحریم دوام می‌آورد و بنگاهی که از بازار حذف می‌شود، فقط به شدت فشار‌های بیرونی مربوط نیست؛ بلکه به «ظرفیت‌های درونی» بنگاه—از کیفیت مدیریت تا سرمایه انسانی—گره خورده است.

چهار اهرم تعدیل اثر تحریم

این گزارش، چهار عامل کلیدی را در تعدیل اثر منفی تحریم‌ها بر رشد بنگاه‌ها برجسته می‌کند:

دسترسی به تامین مالی خارج از بنگاه

در شرایطی که محدودیت‌های بانکی و فاصله گرفتن از سازوکار‌های بین‌المللی تامین اعتبار، هزینه سرمایه در گردش را افزایش داده، بنگاه‌هایی که به منابع مالی دسترسی محدودتری دارند، آسیب‌پذیری بیشتری از خود نشان می‌دهند. در ادبیات این گزارش، تامین مالی به «اکسیژن حیات بنگاه» در فضای خفقان تحریم تعبیر شده است.

دسترسی به فناوری‌های موردنیاز

پژوهش نشان می‌دهد واردات فناوری پیشرفته در اقتصاد تحریمی دشوار است؛ اما بنگاه‌هایی که از مسیر‌هایی مانند همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی، مهندسی معکوس یا واردات از کشور‌های ثالث به فناوری رسیده‌اند، عملکرد بهتری ثبت کرده‌اند.

آموزش مدیریتی و ارتقای کیفیت اداره بنگاه

با تغییر قواعد بازاریابی، تامین مالی و مدیریت زنجیره تامین در شرایط تحریم، بنگاه‌هایی که مدیران آموزش‌دیده‌تری دارند، چابک‌تر با شرایط جدید تطبیق پیدا می‌کنند. این مزیت به‌عنوان بخشی از «سرمایه انسانی» مطرح می‌شود که نسبت به بسیاری از محدودیت‌های تحریمی، انعطاف‌پذیرتر است.

استخدام نیروی جدید؛ تصمیم پرریسک، اما مزیت‌ساز

یافته کلیدی گزارش برای بازار کار این است: برخلاف نگاه رایج که جذب نیرو در دوران بحران را هزینه‌زا و پرریسک می‌داند، پژوهش نشان می‌دهد بنگاه‌هایی که در دوره بحران اقدام به استخدام نیروی متخصص می‌کنند، از مزیت رقابتی قابل‌توجهی برخوردار می‌شوند. در مقابل، «پیری بنگاه» و «تعدیل نیروی کار» از عوامل موثر بر افت رشد فروش معرفی شده‌اند؛ به‌ویژه در واحد‌هایی که ساختار‌های مدیریتی کم‌انعطاف دارند.

روایت تطبیقی: روسیه و «تاب‌آوری با نیروی انسانی و R&D»

در بخش تطبیقی، گزارش به تجربه روسیه پس از تحریم‌های گسترده جنگ اوکراین اشاره می‌کند؛ کشوری که با بیش از ۱۴ هزار تحریم، یکی از تحریمی‌ترین اقتصاد‌های جهان معرفی شده است. بر اساس پژوهشی از دانشگاه عالی اقتصاد مسکو (HSE)، بنگاه‌های کوچک و متوسط روسیه با افزایش هزینه‌های تحقیق و توسعه و افزایش تعداد کارکنان توانستند نرخ رشد بالاتری نسبت به بنگاه‌هایی که در این حوزه‌ها سرمایه‌گذاری نکرده‌اند تجربه کنند. در مقابل، بنگاه‌هایی با وابستگی صادراتی به اروپا و آمریکا یا فعال در بخش خدمات، سازگاری دشوارتری نشان دادند. گزارش همچنین «جانشینی واردات» را به‌عنوان یکی از سازوکار‌های پر کردن خلأ بازار در شرایط تحریم معرفی می‌کند.

جمع‌بندی گزارش

این گزارش تاکید دارد مساله اصلی اقتصاد ایران صرفا «وجود یا نبود تحریم» نیست، بلکه «کیفیت سیاستگذاری در مواجهه با تحریم» است. از منظر پژوهش، حمایت موثر از بنگاه‌های کوچک و متوسط در دوره‌های فشار خارجی، نیازمند تمرکز بر تقویت ظرفیت‌های درونی است؛ از تسهیل تامین مالی و دسترسی به فناوری تا توانمندسازی مدیریتی و سیاست‌های حمایتی هدفمند.

نگاه بازارکار
استخدام در بحران؛ از هزینه جاری به سرمایه رقابتی

در خوانش بازارکار، مهم‌ترین پیام این گزارش برای سیاست اشتغال این است که «استخدام» در بنگاه‌های کوچک و متوسط نباید صرفا به‌عنوان هزینه کوتاه‌مدت دیده شود؛ بلکه در اقتصاد تحریمی، جذب نیروی متخصص می‌تواند ابزار بقا و رشد باشد—به‌ویژه در حوزه‌هایی مثل مدیریت زنجیره تامین، فروش و بازاریابی در شرایط محدودیت، مالی و تامین سرمایه در گردش، و فناوری .

با این حال، تحقق این الگو بدون اصلاح سیاست‌های بازار کار دشوار است. بسته پیشنهادی قابل استخراج از گزارش برای سیاستگذار شامل این محورهاست:

• یارانه دستمزد هدفمند برای جذب نیروی متخصص در SMEs (مشروط به آموزش حین کار و ماندگاری شغلی)
• تسهیل بیمه و مالیات برای استخدام‌های جدید در دوره شوک‌های ارزی/تحریمی
• نظام مشاوره و کلینیک‌های کسب‌وکار برای آموزش مدیریتی و بازاریابی صادراتی
• پیوند تامین مالی با حفظ/افزایش اشتغال (تسهیلات مبتنی بر عملکرد اشتغال)