تازه ها
۱۲ محور پیشنهادی برای کلاناستراتژی ایران در افق ۲۰۳۵
دکتر مجتبی لشکربلوکی در تشریح ضرورت تدوین کلاناستراتژی ایران، بحث را با این پرسش آغاز میکند که «اهرمهای استراتژیک ایران برای دهه آینده چیستند؟» به اعتقاد او، ایران از ظرفیتهای متعددی در حوزههای نفت و گاز، معدن، گردشگری، لجستیک، نیروی انسانی و موقعیت جغرافیایی برخوردار است، اما مسئله اصلی کمبود گزینه نیست؛ بلکه چگونگی انتخاب اولویتهای ملی است.
کلاناستراتژی؛ انتخاب اولویتها و ضد اولویتها
لشکربلوکی کلاناستراتژی یک کشور را «مجموعهای منسجم از انتخابهای سرنوشتساز کشور (اولویتها و ضد اولویتها)» تعریف میکند که مشخص میسازد چگونه میتوان در افقی بلندمدت، از منابع محدود و ابزارهای قدرت ملی برای تحقق توسعه، منافع ملی و تضمین امنیت ملی استفاده کرد.
در این تعریف، سه مؤلفه اهمیت محوری دارند: تعیین اولویتها، مشخصکردن ضد اولویتها و کنارگذاشتن برخی گزینهها، و ایجاد پیوند میان منابع محدود کشور، توسعه و امنیت ملی.
او با اشاره به سه برداشت مطرحشده از کلاناستراتژی در ادبیات نینا سیلوه، شامل «برنامههای کلان» (Grand Plans)، «اصول کلان» (Grand Principles) و «رفتار کلان» (Grand Behavior)، رویکرد اصول راهنمای کلان را برای ایران مناسب میداند.
بر این اساس، کلاناستراتژی باید اصولی جهتدهنده باشد که انتخابهای بلندمدت کشور را منسجم کند، اما در عین حال امکان تغییر سیاستها و ابزارها متناسب با شرایط جدید را فراهم آورد.
۱۲ محور پیشنهادی برای آینده ایران
در چارچوب پیشنهادی لشکربلوکی، ۱۲ محور برای شکلدهی به کلاناستراتژی ایران مطرح شده است:
۱. **توسعه کریدور صنعتی به جای اکتفا به کریدور ترانزیتی:** ایجاد مسیرهای صنعتی و لجستیکی با مشارکت جذاب بخش خصوصی و دفاعی، تقویت بازدارندگی تجاری و تبدیل ایران به گذرگاه حیاتی اوراسیا.
۲. "تبدیل ایران به مقصد برتر گردشگری:" توسعه گردشگری سلامت، مذهبی، طبیعتگردی، فرهنگی و تاریخی و مقابله با ایرانهراسی.
۳. "ایجاد معماری مشارکتی امنیت منطقهای:" تبدیل همسایگان از تهدید به شریک و حرکت به سمت شکلگیری لنگر اعتماد و امنیت مشارکتی در منطقه.
۴. "گذار از موازنه منفی به موازنه مثبت:" تنوعبخشی به روابط خارجی و تعیین سقف وابستگی در حوزههای حساس.
۵. "تسهیل شکلگیری ۱۰ اَبَربنگاه خصوصی:" حمایت از بنگاههای رقابتپذیر و صادراتمحور، تغییر رویکرد از خصوصیسازی به خصوصییاری و تبدیل نقش دولت از تأمینکننده مالی به تضمینکننده مالی.
۶. "پایدارسازی مالی دولت:" کاهش یارانهها و هزینههای غیرمؤثر همراه با حمایت هدفمند از اقشار آسیبپذیر.
۷. "تشکلبخشی سیاسی جامعه:" حرکت از جامعه اتمیزه به جامعه متشکل از طریق تقویت تحزب و انتخابات مبتنی بر احزاب ملی و پاسخگو.
۸. "مهندسی مجدد نهادها و نظامهای نظارتی:" اصلاح ساختارهای نظارتی با هدف بازگرداندن خلاقیت و جسارت به تکنوبروکراتها.
۹. "ایجاد مناطق آزاد نسل جدید:" با تأکید بر منطقه ویژه آزاد مالی، انطباق با قوانین بینالمللی، جذب سرمایه خارجی و اتصال به شبکه مالی جهانی.
۱۰. "تأمین پایدار و چندمنبعی پنج حوزه حیاتی:" آب، غذا، انرژی، دفاع و دارو از طریق تولید داخلی، تنوعبخشی به منابع، ذخایر راهبردی، همکاری خارجی و فناوری.
۱۱. "سرمایهگذاری در فناوریهای راهبردی:"تمرکز بر هوش مصنوعی، فناوریهای آب، کشاورزی، زیستفناوری و انرژی.
۱۲. "مشروعیتبخشی داخلی:" اصلاح پارلمان، بهبود حقوق زنان، تعامل با معترضان و بسترسازی برای نتوکراسی.
دو انتخاب اصلی؛ کریدور ترانزیتی و گردشگری
یکی از بخشهای مهم چارچوب پیشنهادی لشکربلوکی، تفکیک انتخابهای واقعی از فهرست آرزوهاست. او تأکید میکند برای سنجش اعتبار یک کلاناستراتژی باید مشخص باشد که کشور از میان گزینههای مختلف چه مواردی را انتخاب کرده و چه گزینههایی را کنار گذاشته است.
در این چارچوب، از میان دستکم ۱۵ گزینه مطرحشده، دو گزینه اصلی محور ترانزیتی ـ لجستیکی و مقصد گردشگری انتخاب شدهاند.
در مقابل، گزینههایی همچون تبدیلشدن به قدرت گازی، قدرت فناوری، هاب سلامت، هژمون منطقهای، قطب صنایع خلاق، قطب معدنی، اقتصاد نوآور و استارتاپی، هاب داده، اقتصاد دریامحور مکران، مرجعیت دینی، قطب آموزش عالی و اقتصاد دیجیتال در فهرست انتخابهای اصلی قرار نگرفتهاند.
به تعبیر او: «در کلاناستراتژی ایران دو گزینه اصلی انتخاب شد و گزینههای دیگر انتخاب نشدند.»
لشکربلوکی تصریح میکند که این انتخابها بر مبنای نظر خبرگان صورت گرفتهاند؛ بنابراین اعتبار آنها به کیفیت و اعتبار فرایند کارشناسی وابسته است، نه به یک محاسبه صرفاً کمی.
تجربه قطر، لهستان و چین چه میگوید؟
در بخش دیگری از این چارچوب، تجربه سه کشور قطر، لهستان و چین برای استخراج درسهای راهبردی مورد بررسی قرار گرفته است.
قطر؛ بقا از راه برجستهشدن
قطر بهعنوان نمونه کشوری کوچک با بازار داخلی محدود معرفی میشود که تلاش کرده است محدودیتهای خود را به فرصت تبدیل کند. توسعه ظرفیتهای گازی و سرمایهگذاری، میانجیگری دیپلماتیک، ایجاد هاب ترانزیتی با استفاده از ظرفیتهایی مانند قطر ایرویز و فرودگاه حمد و همچنین قدرت نرم از طریق شبکه الجزیره، از جمله ابزارهای این کشور برای افزایش جایگاه بینالمللی بودهاند.
در این تحلیل، الجزیره نقشی فراتر از یک رسانه داشته و بهعنوان ابزاری برای ایجاد اعتبار روایی قطر مطرح میشود. البته لشکربلوکی تأکید میکند که الگوی قطر بدون نقص نیست و همه اجزای آن نیز قابلیت انتقال به ایران را ندارند.
"لهستان؛ تنوعبخشی به روابط و مدیریت وابستگی"
لهستان بهعنوان نمونه یک کشور متوسط، ترکیبی از عضویت در اتحادیه اروپا و ناتو و رابطه ویژه با آمریکا را دنبال کرده است. مشارکت در عملیات عراق و افغانستان نیز در چارچوب تقویت این رابطه قابل بررسی است.
با این حال، تغییر برنامه دفاع موشکی آمریکا در سال ۲۰۰۹ در لهستان تردیدهایی درباره اتکای امنیتی به یک شریک ایجاد کرد. درس راهبردی مطرحشده در این زمینه چنین است: «روابط نزدیک با آمریکا ارزشمند است، اما نباید تنها پایه امنیت کشور باشد.»
در حوزه اقتصادی، فروش بانکهای دولتی به بانکهای خارجی، تعیین مالیات شرکتی ۱۹ درصدی، ایجاد مناطق ویژه اقتصادی و جذب سرمایه در صنایع خودرو و قطعات، از جمله سیاستهای لهستان بوده است.
این سیاستها مزایایی مانند جذب سرمایه، ورود مدیریت مدرن و افزایش ثبات ایجاد کردند، اما هزینههایی نیز داشتند؛ از جمله وابستگی به مشتری و فناوری آلمانی و برخورداری از ارزش افزوده کمتر.
در ادامه، از سال ۲۰۱۵ موضوع لهستانیسازی مجدد بانکها نیز در دستور کار قرار گرفت. همچنین وابستگی بیش از ۵۰ درصدی به روسیه در تأمین گاز و نفت، آسیبپذیری انرژی را به یکی از موضوعات راهبردی این کشور تبدیل کرد.
"چین؛ مناطق آزاد بهعنوان آزمایشگاه اصلاحات"
چین سومین نمونه مورد بررسی در این چارچوب است. بخش مهمی از درسهای این کشور در مقایسه مناطق آزاد ایران و چین بازتاب یافته است.
تفاوت تجربه مناطق آزاد ایران و چین
در مقایسه ارائهشده، مناطق آزاد چین با منطق «آزمایشگاه اصلاحات» شکل گرفتند؛ به این معنا که ابتدا سیاستها و قواعد جدید در محدودهای مشخص آزمایش میشدند و سپس الگوهای موفق قابلیت تعمیم به سایر نقاط کشور را پیدا میکردند.
در مقابل، در ایران شکلگیری مناطق آزاد بیشتر متأثر از چانهزنیهای استانی و سیاسی توصیف شده و مسیر مشخصی برای تعمیم تجربههای موفق آنها به اقتصاد ملی پیشبینی نشده است.
از نظر جهتگیری اقتصادی نیز مناطق آزاد چین بر تولید صادراتی، مونتاژ و ادغام در زنجیره ارزش جهانی متمرکز بودهاند، در حالی که مناطق آزاد ایران عمدتاً ماهیتی تجاری و خدماتی پیدا کردهاند. بر اساس دادههای مطرحشده در این گزارش، واردات مناطق آزاد ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ حدود دو برابر صادرات بوده است.
در حوزه مکانیابی، مناطق آزاد چین در مجاورت سرمایه، بازار، بنادر و صنایع پشتیبان ایجاد شدند؛ اما مناطقی مانند کیش، قشم، چابهار و ماکو در ایران، با چالش فاصله از شبکه تأمینکنندگان و نیروی انسانی ماهر مواجه بودهاند.
در زمینه حکمرانی نیز چین از دولت محلی قدرتمند، اختیارات محلی و نظام یکپنجرهای برخوردار بوده، در حالی که مناطق آزاد ایران با روابط پرتنش با گمرک، نظام مالیاتی و وزارتخانهها و همچنین انتصابهای سیاسی مدیران مواجه بودهاند.
تحریمها، محدودیت انتقال پول و بیثباتی مقررات نیز از موانع مهم مناطق آزاد ایران معرفی شدهاند. نتیجه این تفاوتها در تجربه چین، تکامل تدریجی مناطق آزاد و تبدیل شنژن به موتور صادرات و فناوری بوده، در حالی که در ایران افزایش تعداد مناطق آزاد بدون ارزیابی منظم عملکرد، از جمله محورهای انتقاد بوده است.
تصویر ایران در افق ۲۰۳۵؛ از قلعه محصور تا چهارراه پیونددهنده
لشکربلوکی تصویر مطلوب ایران در آینده را حرکت از «قلعه مستحکم در محاصره» به «چهارراه پیونددهنده» توصیف میکند.
در این چشمانداز، ایران ۲۰۳۵ باید به چهارراه ارتباطی اوراسیا تبدیل شود؛ کشوری که نه در جایگاه مهاجم قرار گیرد و نه مقهور شرایط باشد، بلکه نقش میزبان و مسیر ارتباط را ایفا کند.
او در عین حال میان انسجام و توازن در کلاناستراتژی تفاوت قائل است. به اعتقاد وی، انسجام به این معناست که انتخابهای کشور حول یک منطق مشترک شکل بگیرند؛ اما صرف وجود انسجام به معنای اثبات بهترین یا متوازنترین استفاده از منابع ملی نیست.
کلاناستراتژی؛ ضرورت انتخاب برای آینده کشور
لشکربلوکی در جمعبندی دیدگاه خود، نداشتن کلاناستراتژی را معادل نداشتن انتخابهای راهبردی میداند؛ وضعیتی که میتواند آینده یک ملت را به جبر جغرافیایی، حوادث تاریخی و مداخلات خارجی واگذار کند.
او تأکید میکند: «ایران امروز نیازمند انتخابهای جسورانه، منسجم و راهگشاست.»
بر این اساس، محور اصلی بحث کلاناستراتژی ایران صرفاً شناسایی ظرفیتها و مزیتهای کشور نیست، بلکه تعیین اولویتها، کنارگذاشتن برخی گزینهها و ایجاد هماهنگی میان سیاستهای اقتصادی، امنیتی، اجتماعی و خارجی در افقی بلندمدت است.
گزارش: امیر علی بینام
ارسال نظرات