آموزش‌وپرورش همچنان برای جبران کمبود معلم از راهکار‌های گذشته استفاده می‌کند/ فراخوان معلمان خسته، بی‌تجربه و بی‌انگیزه!

مسئولان آموزش و پرورش در حالی از تأمین نیروی انسانی مورد نیاز در کلاس‌های درس می‌گویند که شواهد موجود و اظهارات عده‌ای که دستی بر آتش دارند، همچنان از کمبود معلم در سال تحصیلی پیش رو حکایت می‌کند.

مشکل کمبود معلم نداریم!

علی فرهادی، معاون برنامه‌ریزی و توسعه منابع آموزش و پرورش به‌تازگی در گردهمایی معاونان پرورشی و فرهنگی سراسر کشور گفته باید متناسب با جمعیت دانش‌آموزی نیروی انسانی را تأمین کنیم و برای سال تحصیلی جدید از این بابت مشکلی نداریم.

به نظر می‌رسد آموزش و پرورش قرار است امسال نیز با استفاده از همان تدابیر گذشته؛ همچون جذب دانش‌آموختگان دانشگاه فرهنگیان، به‌کارگیری نیرو‌های بازمانده از استخدام‌های سال‌های پیش، استفاده از معلمان بازنشسته و حق‌التدریس نیرو‌های شاغل، تب کمبود معلم را پایین بیاورد.

این مطلب را وزیر آموزش و پرورش در آخرین روز بهار امسال عنوان و تأکید کرده است: «کمبود معلم در سال تحصیلی جدید از طریق جذب نیرو‌های جدید و بازنشستگان انجام خواهد شد». آن‌طور که علیرضا کاظمی بیان کرده، سالانه به‌طور معمول حدود ۳۰هزار دانش‌آموخته دانشگاه فرهنگیان، جذب آموزش و پرورش می‌شوند و بخشی از کمبود‌ها نیز از طریق دیگر ظرفیت‌های موجود جبران خواهد شد و با مدیریت همکاران در مناطق مختلف کشور، نگرانی جدی در زمینه تأمین نیروی انسانی وجود ندارد.

مشکل داریم؛ به این دلیل...

با این حال؛ سید محسن موسوی‌زاده، عضو کمیسیون آموزش مجلس ادعای آغاز سال تحصیلی بدون کمبود معلم را رد می‌کند و می‌گوید: اینکه بگوییم سال تحصیلی را بدون کمبود معلم آغاز می‌کنیم، حرف درستی نیست و قطعاً کمبود وجود دارد.

وی توضیح می‌دهد: قرار بود امسال سازمان امور اداری و استخدامی مجوز استخدام ۳۵هزار نفر ماده ۲۸ را بدهد و علاوه بر آن، نزدیک به ۲۱هزار سرایدار نیز جذب شوند، اما متأسفانه دولت این مجوز‌ها را نداد.

وقتی آموزش‌وپرورش این آمار‌ها را برای جذب نیرو پیشنهاد کرده، قطعاً ارزیابی کمبود نیرو را داشته است، اما سازمان امور اداری و استخدامی این موضوع را نپذیرفت.

موسوی‌زاده اضافه می‌کند: ممکن است آموزش‌وپرورش بخواهد از ظرفیت نیرو‌های بازنشسته، نیرو‌های پیش‌دبستانی یا حق‌التدریس استفاده کند، اما این موضوع نمی‌تواند گواه این باشد که ما با کمبود نیرو روبه‌رو نیستیم.‌

نمی‌توان جلو کسانی را نیز که می‌خواهند بازنشسته شوند گرفت؛ بسیاری از افراد ممکن است به سن بازنشستگی رسیده باشند و بخواهند بازنشسته شوند.

بسیاری از معلمانی که در سال‌های ابتدایی انقلاب استخدام شده‌اند، اکنون به ۳۰ سال و بیشتر از سابقه خدمت رسیده‌اند و در شرف بازنشستگی هستند.

جذب نیرو از طریق دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه شهید رجایی به‌تنهایی کمبود موجود در آموزش‌وپرورش را جبران نمی‌کند و در سال‌های اخیر، بخشی از این کمبود از طریق ماده ۲۸ جبران شده است.

وی تأکید می‌کند: به ضرس قاطع می‌گویم کمبود نیرو وجود خواهد داشت و آموزش‌وپرورش باید به‌گونه‌ای مدیریت کند که در اول مهر هیچ کلاس بدون معلمی نداشته باشیم.

مجید داغری، عضو کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس نیز می‌گوید: مسئولان آموزش و پرورش براساس دستوراتی که از وزارتخانه دریافت می‌کنند، مدعی‌اند کمبود نیروی مورد نیاز وجود ندارد، اما این ادعا با واقعیت‌های موجود همخوانی ندارد. مسئله نیروی انسانی آموزش و پرورش را نمی‌توان با راهکار‌های مقطعی مدیریت کرد؛ چرا که کیفیت آموزش به‌طور مستقیم با توانمندی و انگیزه معلم ارتباط دارد و هرگونه تصمیم نادرست در حوزه جذب و به‌کارگیری نیرو، آثار خود را در سال‌های آینده نظام آموزشی نشان خواهد داد.

تکرار راهکار‌های دردسرساز

بحران کمبود معلم سال‌هاست به یکی از پرتکرارترین چالش‌های آموزش و پرورش تبدیل شده است؛ بحرانی که هر سال با آغاز سال تحصیلی بار دیگر به صدر اخبار بازمی‌گردد و با وجود وعده‌های مکرر، هنوز راه‌حلی جز چشم داشتن به ادامه کار بازنشستگان و استفاده از معلمان حق‌التدریس با پرداخت حداقل دستمزد به آنها و حتی احتمال به‌کارگیری دانشجومعلمان سال سوم در کلاس‌های درس! وجود ندارد.

مسئولان آموزش و پرورش هر از گاه از اجرای برنامه‌های ارتقای کیفیت آموزشی برای توانمندسازی معلمان در قالب اجتماعات یادگیری، جشنواره‌های تخصصی و دوره‌های ضمن خدمت می‌گویند؛ اما کارشناسان معتقدند برنامه‌های کوتاه مدت اینچنینی نمی‌تواند چالش‌هایی همچون نبود عدالت آموزشی و زخم‌های ناشی از تکرار آموزش‌های غیرحضوری بر پیکره نظام تعلیم و تربیت را از میان برداشته و بهبود بخشد، بنابراین کمبود معلم را نباید با تصمیمات شتاب‌زده جبران کرد.

احسان عظیمی‌راد، عضو کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس نیز پیش‌تر با اشاره به یکی از این تصمیمات، به خانه ملت گفته است: با شرایط ایجاد شده و احتمال برگزار نشدن آزمون استخدامی تا مهر، آموزش‌وپرورش به دنبال راهکاری است که بسیار خطرناک به نظر می‌رسد؛ یعنی احتمال به‌کارگیری دانشجویان سال سوم دانشگاه فرهنگیان برای تدریس. این موضوع می‌تواند پیامد‌های منفی جدی برای کیفیت آموزش داشته باشد. دانشجویانی که هنوز دوره‌های آموزشی و مهارتی خود را به‌طور کامل طی نکرده‌اند، نباید پیش از فراغت از تحصیل، مسئولیت کلاس‌های درس را بر عهده بگیرند.

اگر وزارت آموزش‌وپرورش اقدام به به‌کارگیری دانشجومعلمان سال سوم، بدون تجربه و مهارت‌های کافی در آموزش کند، مجلس از ابزار‌های نظارتی خود استفاده خواهد کرد. ما نباید کلاس‌های درس دانش‌آموزان را به صحنه آزمون و خطای افرادی تبدیل کنیم که هنوز در فرایند آموزش و تربیت معلم قرار دارند.

مجید داغری نیز از به‌کارگیری نیرو‌های بازنشسته انتقاد می‌کند و می‌گوید: استفاده از این نیرو‌ها در صورت نداشتن انگیزه کافی می‌تواند آسیب‌های جدی به نظام آموزشی کشور وارد کند؛ چرا که آموزش و پرورش به افرادی نیاز دارد که با انگیزه رشد، یادگیری و توسعه کشور وارد این عرصه شوند، نه اینکه صرفاً برای ترمیم حقوق خود به ادامه فعالیت بپردازند. آموزش، هزینه نیست، بلکه نوعی سرمایه‌گذاری برای آینده کشور محسوب می‌شود؛ بنابراین باید افرادی وارد بدنه آموزش و پرورش شوند که بتوانند کیفیت و بازدهی این سیستم را افزایش دهند.

اگر قرار باشد کمبود نیروی انسانی هر سال با تمدید خدمت بازنشستگان جبران شود، در عمل فرصت ورود نیرو‌های جوان، پرانرژی و متخصص به آموزش و پرورش محدود خواهد شد؛ موضوعی که باید از سوی وزارت آموزش و پرورش و مجلس مورد توجه جدی قرار گیرد و درباره پیامد‌های آن برای آینده نظام تعلیم و تربیت تصمیم‌گیری شود.

آموزش و پرورش نمی‌تواند صرفاً برای پر کردن کلاس‌های خالی، هر نیروی در دسترسی را وارد چرخه تدریس کند، زیرا میان «پر شدن کلاس» و «تأمین معلم شایسته» تفاوت جدی وجود دارد. اگر هدف، ارتقای کیفیت آموزش است، باید ترکیب نیروی انسانی مدارس نیز متناسب با نیاز‌های تخصصی هر مقطع و رشته شکل بگیرد.

چه باید کرد؟

واقعیت آن است اداره مدارس با تکیه بر راهکار‌هایی همچون اضافه‌تدریس و استفاده دوباره از بازنشستگان، بیش از آنکه بیانگر ثبات در برنامه‌های نظام تعلیم و تربیت باشد، نشانه فشار سنگین بر پیکره نظام آموزشی کشور است.

آموزش و پرورش در سال‌های اخیر، همزمان با چالش‌هایی همچون افزایش جمعیت دانش‌آموزی در برخی استان‌ها، موج بازنشستگی معلمان، محدودیت‌های استخدامی و تأخیر در جذب نیرو‌های تازه‌نفس و... مواجه بوده که موجب شده هر سال فاصله میان نیاز واقعی مدارس و تعداد معلمان موجود بیشتر شود.

از سوی دیگر، ظرفیت دو دانشگاه فرهنگیان و شهید رجایی که در حال حاضر اصلی‌ترین مسیر تأمین معلم محسوب می‌شوند نیز نتوانسته به نیاز واقعی آموزش و پرورش پاسخ دهد.

علاوه بر این به دلیل طولانی بودن فرایند تربیت معلم، حتی در صورت افزایش ظرفیت این مراکز، چند سال طول می‌کشد تا دانشجویان وارد کلاس‌های درس شوند. به همین دلیل آموزش و پرورش تاکنون چاره‌ای جز استفاده از راهکار‌های کوتاه‌مدت همچون خرید خدمات آموزشی، جذب حق‌التدریسی‌ها و اضافه‌تدریس معلمان نداشته است.

راهکاری که به گفته فعالان حوزه آموزش، به دلیل استفاده گسترده از نیرو‌های غیررسمی یا تدریس‌های فشرده می‌تواند شکاف آموزشی را عمیق‌تر کند؛ بنابراین آموزش و پرورش بیش از همه به یک نقشه راه بلندمدت برای مدیریت منابع انسانی نیاز دارد؛ برنامه‌ای که علاوه بر جذب نیرو، به نگهداشت معلمان، ارتقای کیفیت تربیت معلم و توزیع عادلانه نیرو در کشور نیز توجه کند؛ در غیر این‌صورت بحران کمبود معلم هر سال با شدتی بیشتر بازخواهد گشت.

عظیمی‌راد، عضو کمیسیون آموزش مجلس با انتقاد از عملکرد وزارت آموزش‌وپرورش و بیان اینکه این وزارتخانه باید از لجاجت و بی‌ارادگی دست بردارد، اظهار می‌کند: برای جبران کمبود معلم در مهر ۱۴۰۵، راهکار منطقی آن است که وزارت آموزش‌وپرورش به جای اتکا به راهکار‌های موقت مانند استفاده گسترده از بازنشستگان یا به‌کارگیری دانشجویان در حال تحصیل، از ظرفیت معلمان غیررسمی، نیرو‌های حق‌التدریس، نهضتی‌ها، پیش‌دبستانی‌ها و همچنین داوطلبان واجد شرایط آزمون‌های استخدامی استفاده کند. این اقدام علاوه بر تأمین نیروی انسانی مورد نیاز، موجب بهره‌گیری از نیرو‌های باتجربه و حفظ کیفیت نظام آموزشی خواهد شد. انتظار می‌رود وزارت آموزش‌وپرورش با تدبیر و برنامه‌ریزی دقیق، از تصمیماتی که به افت بیشتر کیفیت آموزش منجر می‌شود، پرهیز کند.

رئیس پیشین مرکز برنامه‌ریزی منابع انسانی و امور اداری وزارت آموزش و پرورش هم معتقد است: در برخی مناطق با بهره بردن از معلمان موظف، حق‌التدریس و بازنشستگان می‌توان کمبود‌ها را برطرف کرد، اما بیشترین نیاز آموزش و پرورش در مناطق محروم و در مقاطع ابتدایی است که باید در این خصوص معلمان مورد نیاز را جذب کرد.

حجت‌الله بنیادی با تأکید بر ضرورت توانمندسازی معلمان، پیشنهاد می‌کند: آموزش و پرورش پس از تأمین نیرو باید کیفیت تدریس معلمان را با برگزاری دوره‌های توانمندسازی ارتقا دهد؛ بنابراین این موضوع در آینده هم تهدیدی برای مدارس غیردولتی می‌شود، چون این امکان وجود دارد که دوباره خانواده‌ها به سمت مدارس دولتی کشیده شوند.

البته با توجه به روند رو به رشد جمعیت دانش‌آموزی و محدودیت منابع مالی دولت برای ساخت مدارس جدید یا جذب نیرو‌های بیشتر، لازم است سیاست‌گذاری‌های هوشمندانه‌ای اتخاذ کند. تمرکز بر بهره‌وری بهتر از منابع موجود، اصلاح فرایند جذب نیرو‌ها و توسعه برنامه‌های آموزشی مبتنی بر ارتقای معلمان می‌تواند تأثیرات مثبتی را بر افزایش کیفیت آموزشی داشته باشد.