کمیته امداد دستاورد «فقه ساختارساز» حضرت امام خمینی (ره) بود

به گزارش بازارکار از پایگاه اطلاع‌رسانی کمیته امداد، حجت‌الاسلام و المسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نشست مشترک با رئیس و شورای معاونین کمیته امداد امام خمینی (ره)، با گرامیداشت یاد و خاطره امام شهید و شهدای گرانقدر انقلاب و دفاع مقدس، به تشریح جایگاه راهبردی کمیته امداد در منظومه فکری بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران پرداخت.

وی در ابتدای این دیدار، ضمن عرض تسلیت به مناسبت شهادت جمعی از مردم عزیز، سرداران، دانشمندان و کودکان مظلوم، خاطرنشان کرد: ما افتخار می‌کنیم که شاگردان مکتب امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری هستیم؛ مکتبی که نه تنها یک مکتب سیاسی، بلکه مکتبی برای «چگونه زیستن» و «چگونه حکمرانی کردن» است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تحلیل ویژگی‌های شخصیتی و فکری امام راحل، مهم‌ترین ویژگی ایشان را «ساختارسازی و نهادسازی» دانست و گفت: بسیاری از علما فقه پویا دارند، اما ویژگی خاص امام خمینی (ره) و همچنین شهدای بزرگی مانند شهید بهشتی، «فقه ساختارساز» و «فقه راهبردی» بود. امام تنها به مسائل مستحدثه یا فقه فردی بسنده نمی‌کردند، بلکه به دنبال طراحی ساختار‌های کلان برای اداره جامعه بودند.

خسروپناه با اشاره به تاریخچه تأسیس کمیته امداد افزود: جالب اینجاست که اولین نهادی که امام خمینی (ره) پس از پیروزی انقلاب اسلامی خلق کردند، کمیته امداد بود. این نهاد تنها ۲۲ روز پس از پیروزی انقلاب، یعنی پیش از تأسیس سپاه پاسداران، بسیج و سایر نهاد‌های انقلابی، شکل گرفت. این نشان می‌دهد که شعار «پشتیبانی از محرومان و مستضعفان» برای امام یک شعار توخالی نبود، بلکه بلافاصله در قالب یک نهاد قدرتمند و ساختارمند تحقق یافت.

وی با طرح این پرسش که «شناسنامه کمیته امداد در قرآن چیست؟»، به تبیین آیه ۱۳۴ سوره آل‌عمران پرداخت و اظهار داشت: این آیه که ویژگی‌های متقین را برمی‌شمارد، می‌فرماید: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ».

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: این آیه دقیقاً مأموریت و هویت کمیته امداد را ترسیم می‌کند. اولاً «انفاق در گشایش و تنگنا»؛ یعنی خدمت‌رسانی باید حتی در شرایطی که خود سازمان یا کشور با مشکلات مالی و تحریم‌ها مواجه است، ادامه یابد. ثانیاً و مهم‌تر از آن «کظم غیظ» است. خادمان کمیته امداد ممکن است تحت فشار‌های کاری و مالی دچار خستگی یا خشم شوند، اما هویت قرآنی آنها ایجاب می‌کند که خشم خود را فرو برده و با «تکریم» و حفظ کرامت انسانی با مددجویان برخورد کنند.

استاد خسروپناه، کمیته امداد را یک مدل موفق از «حکمرانی مردمی» دانست و گفت: بررسی‌های واژه‌نگاری نشان می‌دهد که پربسامدترین واژه در کلام امام خمینی (ره) و همچنین بیانات مقام معظم رهبری، واژه «مردم» است. کمیته امداد مصداق بارز حکمرانی است که در آن دولت بستر را فراهم می‌کند، اما خدمات‌رسانان و حتی منابع مالی، اغلب از بستر مردم و خیرین تأمین می‌شود. مشارکت گروه‌های جهادی، پزشکان داوطلب و خیرین در کنار مددجویان، نشان‌دهنده این است که این نهاد، دولتیِ مردمی است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به رویکرد «جامعه‌نگر» کمیته امداد اشاره کرد و افزود: نگاه کمیته امداد نباید صرفاً کالبدی و مادی باشد. اگرچه تأمین نیاز‌های اولیه ضروری است، اما نیاز‌های معنوی، روحی، فرهنگی و سلامت روان مددجویان به همان اندازه اهمیت دارد.

استاد خسروپناه با تأکید بر اهمیت ارتقای سواد رسانه‌ای و سواد سلامت در بین مددجویان خاطرنشان کرد: گزارش‌های ارائه‌شده نشان می‌دهد که کار‌های ارزشمندی در حوزه مشاوره و فرهنگ انجام شده است. این رویکرد پیشگیرانه، به کاهش آسیب‌های اجتماعی کمک شایانی می‌کند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، هدف غایی کمیته امداد را توانمندسازی و مستقل کردن مددجویان دانست و گفت: البته می‌دانیم که نوسانات اقتصادی کشور ممکن است گاهی بازگشت به شرایط حمایتی را برای برخی خانواده‌ها رقم بزند، اما مسیر حرکت باید به سمتی باشد که مددجو از حالت انفعال خارج شده و به عزت‌مندی و استقلال دست یابد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه نشست مشترک با رئیس و شورای معاونین کمیته امداد امام خمینی (ره)، به تشریح راهکار‌های ارتقای فرهنگ امداد و نقش رسانه در انتقال این ارزش‌ها پرداخت.

وی با اشاره به هدف غایی کمیته امداد برای توانمندسازی مددجویان اظهار داشت: اگر بتوانیم مددجویان را حتی برای یک، دو یا سه سال از چتر حمایتی کمیته امداد بی‌نیاز کنیم، اقدامی بسیار ارزشمند انجام داده‌ایم؛ چه بسا در این میان، برخی از همین مددجویانِ توانمند شده، خودشان به عنوان نیروی کار برای خدمت‌رسانی به سایر نیازمندان استخدام شوند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر جایگاه معنوی دستگیری از محرومان افزود: باید توجه داشت که کمک به هم‌نوع، تنها یک وظیفه اجتماعی نیست، بلکه برای مسلمانان جزء «نشانه‌های معرفت» و مراتب عالی انسان‌سازی محسوب می‌شود.

استاد خسروپناه در ادامه سه توصیه مهم به متولیان کمیته امداد ارائه کرد و گفت: توصیه اول این است که تلاش‌ها و فعالیت‌های خود را «تجربه‌نگاری» کنید. تاکنون تجربه‌نگاری‌های مفصلی برای بخش‌های مختلف سیاسی و مدیریتی کشور انجام شده است، اما در خصوص کمیته امداد و این شبکه عظیم خدمت‌رسانی، جای چنین کاری خالی است. این تجربه‌نگاری نباید فقط محدود به متولیان و گروه‌های جهادی باشد، بلکه باید روایتگری از خودِ مددجویان و مسیر توانمندی آنها نیز در آن لحاظ شود.

وی توصیه دوم خود را «انتشار و رسانه‌ای کردن این تجربیات» عنوان کرد و افزود: پس از مستندسازی، باید این تجربیات را منتشر کنید. یکی از بهترین راه‌ها برای انتقال این مفاهیم به نسل کودک و نوجوان، ساخت انیمیشن و فیلم‌های کوتاه است. روایتِ انسان‌هایی که گره‌ای از کار کسی باز کرده‌اند و نشان دادن اینکه چگونه خداوند به زندگی آنها برکت و توجه ویژه‌ای داشته است، می‌تواند داستان‌های کوتاه و بسیار اثرگذاری برای مردم خلق کند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به بیان خاطره‌ای تأمل‌برانگیز پرداخت و گفت: حدود سال ۱۳۷۰ مرد متمول و ثروتمندی از من سوال کرد که آیا ذکر، ورد یا طلسمی می‌شناسم که به او بدهم تا به آسانی به حاجت و آرامش برسد؟ من به جای دادن یک ذکر صرف، به او گفتم: به جای اینکه پولی به امثال بنده یا واسطه‌ها بدهید، خودتان آستین بالا بزنید. خودتان شناسایی کنید، به درب خانه نیازمندان بروید، برایشان بسته غذایی ببرید یا اگر یخچالی نیاز دارند تهیه کنید و از نزدیک با زندگی آنها آشنا شوید.

خسروپناه با اشاره به سیره امیرالمؤمنین علی (ع) تصریح کرد: ما خیال می‌کنیم اگر فقط پول بدهیم یا «اعوان و انصار» و واسطه‌ای بفرستیم کافی است؛ اما کافی نیست. امیرالمؤمنین (ع) با اینکه سیستمی برای برقراری عدالت داشت، اما شخصاً به خانه فقرا می‌رفت.

وی افزود: آن مرد ثروتمند پس از مدتی با من تماس گرفت و گفت: «حاجت روا شدم و به آرامش عجیبی رسیدم.» من از این تجربه به اصطلاحی رسیدم که آن را «امداد درمانی» نامیده‌ام. همان‌طور که امروز از هنر درمانی یا ورزش درمانی برای رفع مشکلات روحی استفاده می‌کنند، «امداد درمانی» نیز شفابخش است. وقتی انسان دستگیری می‌کند، حتی اگر حاجت دنیوی داشته باشد، خداوند از طریق این مسیر او را شفا می‌دهد و هزینه در راه محرومان، مایه برکت و آرامش زندگی خودِ خیرین است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اینکه حضور فیزیکی در میان محرومان «آدم‌ساز» است، خاطرنشان کرد: از مدیران کمیته امداد گرفته تا روحانیون، ائمه جمعه، استانداران، فرمانداران و بخشداران باید ماهی دو یا سه بار با همکاری کمیته امداد، شخصاً به خانه نیازمندان بروند و از نزدیک کمک کنند. این حضور میدانی، هم گره‌گشاست و هم سازنده شخصیت مسئولان. سیره مقام معظم رهبری و شهدای والامقام، به‌ویژه شهدای خانواده معزز معظم‌له، همواره بر این رسیدگی مستمر و بی‌واسطه به فقرا و نیازمندان استوار بوده است.

استاد خسروپناه به ویژگی منحصر‌به‌فرد فرهنگ ایرانی در امر خیر اشاره کرد و گفت: واقعاً عجیب است که چنین فرهنگ امدادی را هیچ جای دنیا نداریم و مختص ایران است. به عنوان مثال، در مناسبت‌های خاص مذهبی، اگر مردم حتی مقدار کمی برنج اضافه داشته باشند، آن را بین هم‌نوعان خود پخش می‌کنند.

تدوین «الگوی حکمرانی امداد» به عنوان کتاب درسی دانشگاهی

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ظرفیت‌های بی‌نظیر کمیته امداد، گفت: امروز یک «الگوی حکمرانی امداد» به صورت نانوشته در این نهاد وجود دارد. اگر این الگو مکتوب و به کتاب درسی تبدیل شود و در دانشگاه‌ها تدریس گردد، دستاورد بزرگی خواهد بود.

وی حکمرانی را یک فرایند چندمرحله‌ای دانست و افزود: این فرایند شامل «سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، تسهیل‌گری، راهبری اجرایی، نظارت و بازسازی» است. در برنامه‌هایی که از کمیته امداد پخش می‌شود، این مراحل به خوبی قابل رصد است.

استاد خسروپناه، «راهبری به سبک قرارگاهی» را رکن سوم حکمرانی برشمرد و گفت: ما در این زمینه کتابی علمی با عنوان «الگوی قرارگاهی علم و فرهنگ» تألیف کرده‌ایم. زمانی که امام شهید از بنده خواستند شورا را به سمت کار‌های عملیاتی ببریم، با توجه به تجربه جنگ و کار ستادی نظامی، این الگو را طراحی کردیم. در این مسیر، سردار شهید امیر موسوی و دیگر بزرگان کمک کردند و تجربیات نظامی خود و حتی مطالعاتی درباره روش‌های آمریکایی را در اختیار ما قرار دادند. ما این تجربیات را با مأموریت‌های فرهنگی و امدادی تطبیق دادیم. خوشبختانه کمیته امداد نیز امروز کار «قرارگاهی» انجام می‌دهد که اثرگذاری آن را چندین برابر می‌کند.

وی با تأکید بر استفاده از «فناوری‌های نرم اجتماعی» در علوم انسانی، خاطرنشان کرد: کشف مسئله، مهم‌ترین گام در پژوهش است. پیشنهاد من این است که مسائل و چالش‌های کمیته امداد و حکمرانی امداد جمع‌آوری و به نهاد‌هایی مانند «موسسه آیه» در نظام دانشگاهی و حوزوی ارجاع داده شود.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: با این کار، دانشجویان و طلاب به سمت حل مسائل واقعی جامعه سوق داده می‌شوند. این اقدام نه تنها بار مالی برای کمیته امداد ندارد، بلکه مسائل شما را حل می‌کند و مصداق بارز پیوند دانشگاه با صنعت و جامعه خواهد بود.

خسروپناه در ادامه به تشریح سیر تحول و مأموریت‌های شورای عالی انقلاب فرهنگی پرداخت و گفت: این شورا پس از ۵ سال فعالیت «ستاد انقلاب فرهنگی»، از سال ۱۳۶۳ شکل گرفت. اولین مأموریت آن دانشگاهی بود؛ تأسیس دانشگاه تربیت مدرس، جهاد دانشگاهی، مرکز نشر دانشگاهی و سمت، همگی توسط شورا انجام شد.

وی افزود: بعد‌ها مقام معظم رهبری مأموریت «فرهنگ عمومی» را به شورا محول کردند که منجر به شکل‌گیری شورای فرهنگ عمومی شد. سپس مأموریت «علم و فناوری» محول شد که به تأسیس معاونت علمی ریاست جمهوری و بنیاد ملی نخبگان انجامید. پنجمین مأموریت، پرداختن به «آسیب‌های اجتماعی» و ششمین و آخرین مأموریت، مدیریت «محتوای فضای مجازی» بود. این سیر تاریخی نشان می‌دهد شورا ظرفیت قانونی و حاکمیتی بالایی برای حل مسائل دارد.

پیشنهاد ویژه: سهمیه کنکور بر اساس دهک اقتصادی و نیاز استانی

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اعلام آمادگی کامل این شورا برای ارائه هرگونه سیاست، مصوبه یا حتی «ماده واحده» قانونی مورد نیاز کمیته امداد، به یک پیشنهاد محوری اشاره کرد و گفت: دوستان پیش‌نویس‌هایی درباره بورسیه دانش‌آموزان و دانشجویان کمیته امداد تهیه کرده‌اند. پیشنهاد مشخص ما این است که سهمیه کنکور بر اساس «دهک‌های اقتصادی» و همچنین «سهمیه استانی» طراحی شود.

وی با بیان یک مثال عینی توضیح داد: اگر استان هرمزگان به ۵۰۰ پرستار نیاز دارد، باید این افراد از خود استان هرمزگان جذب شوند، مدرکشان را در همان استان بگیرند و متعهد شوند که ۳۰ سال در همان استان خدمت کنند. این سیاستی است که رئیس‌جمهور نیز بر آن تأکید دارند و از مهاجرت نخبگان استانی جلوگیری می‌کند. حتی می‌توان برای نیاز‌های خاص، مسیر‌های «بدون آزمون» را نیز با هماهنگی‌های لازم پیش‌بینی کرد.