چرخش استراتژیک آموزش عالی ایران؛ بازنگری در جذب دانشجو برای ورود به بازار اشتغال جهانی

بازارکار- گزارش‌های تحلیلی وزارت علوم نشان می‌دهد که نظام آموزش عالی ایران برای حفظ اعتبار علمی خود در منطقه و جهان، ناگزیر است تمرکز خود را از «تعداد پذیرش» به «کیفیت مهارت‌افزایی» تغییر دهد؛ چرا که برخلاف رویکرد‌های داخلی که اغلب بر مدرک‌گرایی برای استخدام‌های دولتی متمرکز است، انگیزه اصلی دانشجویان بین‌المللی برای تحصیل در ایران، کسب مهارت‌های کاربردی برای ورود به بازار‌های کار بین‌المللی است.

خروج از مدل «عرضه‌محور»؛ ضرورت انطباق با بازار جهانی

بر اساس آسیب‌شناسی‌های صورت‌گرفته در بدنه تخصصی وزارت علوم، سیستم آموزش عالی ایران همچنان با رویکرد «عرضه‌محور» عمل می‌کند؛ مدلی که در آن دانشگاه‌ها بدون در نظر گرفتن نیاز‌های واقعیِ بازار کار جهانی، صرفاً به افزایش ظرفیت‌های پذیرش می‌پردازند. مسئولان آموزش عالی معتقدند تداوم این روند نه تنها باعث کاهش اعتبار فارغ‌التحصیلان در بازار اشتغال بین‌المللی می‌شود، بلکه «برند آموزش عالی ایران» را در معرض تهدید قرار می‌دهد.

مدیران آموزشی تأکید دارند که با دانشجوی بین‌الملل نباید مشابه متقاضی داخلی رفتار کرد؛ زیرا متقاضی ایرانی ممکن است انگیزه دریافت مدرک برای معافیت‌های قانونی یا استخدام دولتی را داشته باشد، اما دانشجو و متخصصِ خارجی، به دنبال «سرمایه انسانی» و «تخصص» برای رقابت در عرصه جهانی است. بنابراین، اگر دانشگاه‌ها خود را با استاندارد‌های بازار جهانی آماده نکنند، در میان‌مدت با دو چالش افت کیفیت آموزشی و کاهش جایگاه در بازار‌های علمی منطقه مواجه خواهند شد.

اولویت‌بندی کیفی؛ از دلالان آموزشی تا توانمندسازی مهارتی

یکی از چالش‌های جدی شناسایی‌شده در نشست‌های تخصصی اخیر، دخالت برخی واسطه‌ها و دلالان آموزشی است که با جذب کمیِ دانشجو بدون رعایت استاندارد‌های علمی، اعتبار دانشگاه‌ها را خدشه‌دار کرده‌اند. در استراتژی جدید، وزارت علوم با «خط قرمز» دانستن کیفیت، بر نظارت سخت‌گیرانه بر پردیس‌های بین‌الملل و شعب برون‌مرزی تأکید کرده است.

راهبرد کلان این وزارتخانه به جای پاک کردن صورت‌مسئله (یعنی کاهش پذیرش)، ورود به فاز «توانمندسازی» است. دانشگاه‌ها موظف شده‌اند با طراحی برنامه‌های آموزشی تکمیلی، برگزاری دوره‌های ویژه و تعریف نقش‌هایی همچون «دستیار آموزشی» (TA) و «دستیار پژوهشی» (RA)، شکاف مهارتی دانشجویان ورودی را پر کنند. این سیاست، گامی رو به جلو در جهت پیوندِ میان آموزش و اشتغال است تا دانشجو پس از فارغ‌التحصیلی، از آمادگی لازم برای ایفای نقش در بازار‌های کار تخصصی برخوردار باشد.

دیدگاه بازارکار :
تغییر رویکرد از «تعداد جذب» به «کیفیت آموزش» در حوزه دانشجویان بین‌الملل، نشانه‌ای مثبت از درکِ ناترازیِ مزمن در اقتصادِ آموزش است. واقعیت این است که در فضای کنونیِ «اقتصاد دانش‌بنیان»، مدرک بدون مهارت، کالایی فاقد ارزش در بازار است. برای اینکه آموزش عالی ایران بتواند در جذب نخبگان و دانشجویان خارجی موفق عمل کند، باید از ساختارِ «مدرک‌محور» فاصله گرفته و به سمت «شایستگی‌محور» حرکت کند.

اگر آموزش عالی کشور بتواند با رعایت الزامات استانداردسازی بین‌المللی، فارغ‌التحصیلانی را به بازار کار جهانی معرفی کند که دارای مهارت‌های به‌روز و عملیاتی باشند، این امر نه تنها برای دانشگاه‌ها درآمدزایی پایدار ایجاد می‌کند، بلکه زمینه‌ساز توسعه دیپلماسی علمی و ارتقای پرستیژ بین‌المللی نیروی کار ایرانی خواهد شد. در این میان، عبور از رویکرد «عرضه‌محور» و تمرکز بر «تقاضا‌های جهانی»، کلید اصلیِ بهره‌وری از ظرفیت‌های آموزش عالی در برنامه هفتم پیشرفت خواهد بود.