چرا پژوهش‌ها در رشته فیزیک به تولید نمی‌رسند؟

در حالی که جهان با شتابی بی‌سابقه به سوی فناوری‌های نوین و دانش‌بنیان حرکت می‌کند، در چشم‌انداز آموزش عالی کشور، سایه‌ای از تردید و رکود بر یکی از حیاتی‌ترین ستون‌های تمدن، یعنی رشته‌های علوم پایه و مهندسی، سنگینی می‌کند.

شکاف میان «دانش نظری» و «نیاز بازار کار»، نه‌تنها مسیر آینده دانشجویان را مبهم ساخته، بلکه توان پژوهشی کشور را نیز در برابر چالش‌های راهبردی، آسیب‌پذیر کرده است.

خبرنگار آنا در گفت‌و‌گو با سید احسان سبحانی مدیر گروه فیزیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه ابعاد مختلف این مسئله را مورد بررسی قرار می دهد.

دراین گفت‌وگو با تمرکز بر ریشه‌های کاهش جذب دانشجوی رشته فیزیک در مقاطع پایه و بررسی شکاف عمیق میان مدارک تحصیلی و فرصت‌های شغلی پرسش از چرایی بی‌میلی نسل جدید به رشته‌هایی همچون فیزیک آغاز می‌شود.

خبرنگار آنا در گفت‌و‌گو با سبحانی مدیر گروه فیزیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه موضوعاتی نظیر رکود در جذب دانشجو در مقطع کارشناسی، چالش‌های بازار کار فارغ‌التحصیلان، ظرفیت‌های آموزشی در مقاطع تحصیلات تکمیلی و وضعیت توان پژوهشی اساتید مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

گپ و گفت آنا با سبحانی در پی می‌آید:

آنا: همانطور که می‌دانید رشته‌های مرتبط با علوم پایه با چالش‌های جدی در زمینه جذب دانشجو مواجه شده‌اند؛ ازجمله رشته‌های ریاضی و فیزیک که با وجود اهمیت بنیادین، شرایط نامساعدی را پشت سر می‌گذارند. براساس مشاهدات، تقاضا برای این رشته‌ها کاهش یافته، در حالی که فیزیک نسبتاً جایگاه بهتری نسبت به ریاضی دارد. به‌عنوان مدیر گروه فیزیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه، ارزیابی شما از وضعیت موجود چیست و چه برنامه‌هایی برای خروج این رشته از حالت سکون و بازگرداندن آن به دوران شکوفایی و استقبال دانشجویان در دست اجرا دارید؟

سبحانی: با سلام و احترام. ریشه اصلی عدم اقبال به رشته‌های علوم پایه، به فقدان بازار کار مناسب برای فارغ‌التحصیلان بازمی‌گردد.

متأسفانه امروزه دانشجو زمانی که می‌بیند با داشتن مدارک علمی از مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و حتی دکتری، همچنان برای استخدام در جایگاه‌های مناسب با دشواری مواجه است، تمایل کمتری به ورود به این مسیر دارد.

این مسئله تنها محدود به رشته فیزیک نیست، بلکه اکثر رشته‌های علوم پایه با این چالش رو‌به‌رو هستند. با استثنای برخی رشته‌ها مانند زیست‌شناسی که مسیر ورود به علوم پزشکی یا پیراپزشکی را تسهیل می‌کنند، رشته فیزیک با محدودیت‌های مشابهی در بازارکار مواجه است.

آنا: راهکار می‌تواند معرفی رشته «مهندسی فیزیک» باشد تا به بهبود وضعیت کمک کند؟

سبحانی: بله، پیش از این تلاش‌هایی از طریق معرفی رشته مهندسی فیزیک صورت گرفت که توانست تا حدودی از دوران رکود خارج شود، اما این راهکار بیشتر در مقطع کارشناسی کارآمد بود.

در حال حاضر، تمرکز اصلی بر مقاطع تحصیلات تکمیلی است؛ چراکه اکثر دانشجویان در این مقاطع به‌منظور ارتقای شغلی و ترفیع در جایگاه‌های فعلی خود، به تحصیل ادامه می‌دهند.

آنا: با توجه به روند تغییرات در مقاطع مختلف، وضعیت ظرفیت‌های آموزشی گروه فیزیک در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه چگونه است؟

سبحانی: درخصوص وضعیت ظرفیت‌های آموزشی، باید اشاره کنم که ما در حال حاضر فاقد مقطع کارشناسی فیزیک هستیم. در مقطع دکتری، تعداد دانشجویان فعال ما حدوداً ۷ نفر است که از این میان، تقریباً ۴ نفر در مرحله دفاع هستند.

در مقطع کارشناسی‌ارشد نیز تعداد محدودی دانشجو داریم که بخش قابل توجهی از آنها از کشور‌های همسایه ازجمله عراق بودند؛ اگرچه در دوره‌های اخیر، فرآیند جذب دانشجویان بین‌المللی با وقفه‌ای مواجه شده و در حال حاضر جذب جدید عراقی در دستورکار نیست.

در حال حاضر فیزیک و ریاضی تبدیل به رشته‌های سرویسی شده‌اند؛ یعنی به رشته‌های فنی و مهندسی و سایر رشته‌هایی که علوم پایه نیاز دارند برای دوره‌های کارشناسی واحد ارائه می‌کنیم.

آنا: درمورد ساختار علمی گروه فیزیک، تعداد اعضای هیئت علمی شما چقدر است و گرایش‌های تخصصی موجود در گروه شامل چه حوزه‌هایی می‌شود؟

سبحانی: بله. در حال حاضر گروه فیزیک دارای ۶ عضو هیئت علمی است. از نظر تخصصی، بنده در گرایش ژئوفیزیک فعالیت می‌کنم و سایر همکاران در حوزه‌های تخصصی دیگری نظیر فیزیک ماده چگالی و فیزیک جامد فعالیت دارند.

ما از طریق تدریس دروس مشترک با سایر گروه‌ها، همکاری‌های علمی گسترده‌ای داریم؛ برای مثال، برخی از همکاران دروس مربوط به فیزیک را در گروه زیست‌شناسی تدریس می‌کنند و بنده نیز به عنوان متخصص ژئوفیزیک، امکان تدریس دروس مرتبط را در گروه‌هایی همچون عمران و سایر رشته‌های مهندسی داریم.

آنا: توان علمی و پژوهشی استادان گروه فیزیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه چگونه است؛ با توجه به اینکه دانشجوی مقطع دکتری رشته فیزیک ندارید، وضعیت فعالیت پژوهشی استادان چگونه است؟ آیا پژوهش‌ها بیشتر جنبه تئوری دارند یا با نیاز‌های کاربردی و صنعتی نیز پیوند خورده‌اند؟

سبحانی: در حال حاضر سطح علمی و پژوهشی دانشگاه ما در حال توسعه است. در حال حاضر دو استاد تمام در بدنه علمی ما حضور دارند.

تمرکز ما بر ارتقای سطح پژوهشی است تا بتوانیم علاوه بر فعالیت‌های تخصصی در حوزه فیزیک، در پروژه‌های علمی و پژوهشی با سایر دانشکده‌ها نیز همکاری‌های موثری داشته باشیم.

گروه فیزیک یک‌تنه سطح دانشگاه را ارتقاء داده و همانطور که گفتم دو استاد تمام در این رشته داریم.

بنابراین چهار دانشیار و دو استادیار فیزیک داریم.

بررسی پیوند میان پژوهش‌های فیزیک و صنعت و چالش‌های حاکم بر زیست‌بوم دانش‌بنیان

آنا: با توجه به ماهیت رشته فیزیک، تمرکز پژوهشی گروه شما بیشتر بر جنبه‌های تئوری و نظری است یا توانایی پیوند دادن یافته‌های علمی با نیاز‌های کاربردی و صنایع مختلف را دارید؟

سبحانی: بله، ما پیوند‌هایی در این زمینه برقرار کرده‌ایم. بخه‌عنوان مثال، در حوزه فناوری نانو (Nanotechnology)، همکاری‌های علمی صورت می‌گیرد.

همچنین برخی از همکاران ما در شاخه فیزیک حالت جامد، تعامل و همکاری‌های مستمری با بخش‌های صنعتی خارج از دانشگاه دارند.

البته بنده در گرایش ژئوفیزیک، فعالیت‌هایم بیشتر ماهیت عملیاتی و میدانی دارد تا صرفاً تئوری. اگرچه ظرفیت پیوند میان فیزیک با سایر حوزه‌ها بسیار بالاست، اما در حال حاضر میزان رونق این همکاری‌ها نسبت به گذشته کمتر شده است.

آنا: با توجه به جایگاه علمی شما، چه پیشنهادی برای خروج رشته فیزیک از وضعیت موجود دارید؟ چطور می‌توان این رشته را به سمت «حل مسئله» سوق داد تا بتوان از ایده‌های تئوری به سمت راهکار‌های عملیاتی و همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان و صنایع مختلف در استان کرمانشاه و سطح کشور حرکت کرد؟

سبحانی: رشته فیزیک ظرفیت کاربردی و بسیار بالایی برای پیوند با صنایع مختلف دارد؛ از حوزه پزشکی گرفته تا مهندسی مکانیک و صنایع تولیدی که به دانش فیزیک نیاز دارند، اما چالش اصلی، تبدیل این ایده‌ها به محصولات تجاری و حل مسائل واقعی است.

من تجربه شخصی تلخی در این زمینه دارم. من به همراه همسرم یک شرکت در حوزه صنایع غذایی تأسیس کرده بودیم که تلاش کردیم آن را به سمت دانش‌بنیان شدن سوق دهیم.

با وجود پیگیری‌های بسیار طولانی و ارائه پرونده به مراجع مختلف ازجمله معاونت علمی ریاست جمهوری، طی دو سال تلاش مستمر، متأسفانه به نتیجه مطلوب نرسیدیم.

متأسفانه در مسیر حمایت از نوآوری‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان، با مشکلاتی همچون عدم حمایت کافی و چالش‌های مربوط به سهم‌خواهی‌های میان‌بر مواجه هستیم که مانع از رشد ایده‌های نو می‌شود.

با توجه به این تجربه‌ها، در حال حاضر دیدگاه خوشبینانه‌ای نسبت به حمایت‌های ساختاری برای پیوند علم و صنعت ندارم.

کاری را شروع کرده بودیم که در دنیا انجام نشده بود، اما متأسفانه حمایت نشدیم.

آنا: در مورد وضعیت شرکت‌های فعال در حوزه تخصصی خودتان، وضعیت بازار کار و فعالیت شرکت‌های ژئوفیزیکی چگونه است؟

سبحانی: وضعیت شرکت‌های خصوصی در این حوزه بسیار دشوار است. اکثر شرکت‌های ژئوفیزیکی که پیش‌تر فعال بودند یا با ورشکستگی مواجه شده و تعطیل گشته‌اند یا اینکه تنها دو شرکت بزرگ باقی مانده‌اند که آنها نیز به صورت زیرمجموعه و تحت قرارداد با ارگان‌های دولتی فعالیت می‌کنند.

به بیان دیگر، فضای استقلال و پویایی برای شرکت‌های خصوصی در این حوزه بسیار محدود شده است.

آنا: با وجود این چالش‌های مدیریتی و ساختاری، آیا در گروه فیزیک، هسته‌های پژوهشی مشخصی برای بررسی مسائل علمی بنیادین و حل مسائل مرزی تشکیل داده‌اید تا از طریق همکاری‌های علمی، راهکاری برای بهبود وضعیت رشته پیدا شود؟

سبحانی: ببینید. در حال حاضر، تمرکز ما بر حل مسائل بنیادین و علمی بسیار زیاد است، اما واقعیت این است که تلاش برای نجات این رشته از وضعیت فعلی، با موانع بزرگی رو‌به‌رو شده است.

با این حال، از نظر زیرساختی، ما تجهیزات لازم را فراهم کرده‌ایم؛ به‌عنوان مثال، مجموعه‌ای از رایانه‌های بسیار قدرتمند را برای انجام محاسبات سنگین و پیچیده تهیه کرده‌ایم.

بسیاری از مقالات علمی ما بر پایه این محاسبات و نرم‌افزار‌های تخصصی انجام می‌شود که تنها با این سیستم‌های پیشرفته قابل اجرا هستند.

این قابلیت‌های محاسباتی ظرفیت بالایی برای همکاری با صنایع مختلف دارد، اما متأسفانه در سال‌های اخیر، شرایط حاکم بر فضای علمی و اقتصادی، مانع از آن شده که این ظرفیت‌ها به شکوفایی و بهبود وضعیت رشته منجر شود.

درحال حاضر همکاران فعالیت پژوهشی خودشان را انجام می‌دهند.

تحلیل بحران اشتغال در رشته‌های مهندسی و علوم پایه

آنا: ساز و کار مشخصی در سطح کلان برای حمایت بلندمدت از پژوهشگران رشته فیزیک دارید؟ چگونه می‌توانیم از سطح پژوهش‌های انفرادی، به سمت حل مسائل در سطح ملی و مسائل راهبردی کشور حرکت کنیم؟ به عبارت دیگر، چگونه می‌توانیم این پژوهش‌ها را از حالت نظری خارج کرده و در مرکز توجه تصمیم‌گیرندگان قرار دهیم؟

سبحانی: گروه فیزیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه ظرفیت بسیار بالایی دارد و صرف‌نظر از بحث‌های مربوط به سایر واحدها، همکاران ما در این گروه از نظر علمی بسیار سرآمد هستند؛ چه در انجام پژوهش‌های تخصصی و چه در تسلط بر سیستم‌ها و نرم‌افزار‌های محاسباتی.

بنابراین ظرفیت ما بسیار بالاست، اما آنچه مفقود است، «حمایت‌های ساختاری» نیست، بلکه «اراده مدیریتی» برای حمایت است.

منظور من صرفاً حمایت‌های مالی نیست، بلکه نوعی مدیریت کلان است که بتواند مسیر پژوهش را هموار کند.

من به‌عنوان مدیر گروه، نمی‌توانم در سطح کلان با شرکت‌های بزرگ وارد تعامل استراتژیک شوم، اما تجربه‌ای دارم که نشان می‌دهد اگر اراده وجود داشته باشد، چه اتفاقی می‌افتد.

به‌عنوان مثال، همکاری با یکی از اساتید برجسته در زمینه مطالعات گسل و زلزله، نمونه‌ای موفق از این نوع همکاری بود. باهم همکاری کردیم و حتی هزینه‌های مربوط به دعوت از ایشان را مدیریت کردیم تا پژوهش با کیفیت انجام شود.

نتیجه این کار بسیار مثبت بود؛ به طوری که پس از انجام این پژوهش، دو یا سه ارگان دولتی خودشان برای برقراری همکاری با ما پیشقدم شدند. اگر چنین حمایت‌ها و مدیریت‌های کلانی در سطح کشور نهادینه شود، ما می‌توانیم با قدرت بسیار بیشتری به پیش حرکت کنیم. اما در حال حاضر، این حمایت‌ها در سطح کلان وجود ندارد.

آنا: به‌عنوان مدیر گروه فیزیک در دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه، چه ایده مشخصی برای خروج رشته فیزیک از وضعیت رکود دارید؟

سبحانی: در گذشته، رشته‌های علوم پایه یکی از ستون‌های اصلی بخش آموزش و پرورش بودند، اما امروزه با تغییرات ساختاری، دیگر آن جذابیت سابق را ندارند.

در گذشته، رشته‌هایی مانند «تدریس علوم پایه» یا «دبیری» به‌دلیل داشتن آینده شغلی مشخص در آموزش و پرورش، استقبال بسیار زیادی داشتند، اما عامل اصلی رکود فعلی، عدم اطمینان به آینده شغلی است. دانشجو زمانی به رشته‌ای می‌آید که بداند پس از تحصیل، مسیر شغلی او مشخص است.

در گذشته برای تحصیل در رشته فیزیک انگیزه دبیری وجود داشت و بخش کوچکی از آن استخدام در وزارت آموزش و پرورش یا سایر ارگان‌ها بود، اما امروز دیگر موضوع دبیری هم وجود ندارد.

متأسفانه بچه‌ها با انتخاب رشته‌های علوم پایه آینده شغلی برای خودشان متصور نیستند و تنها رشته‌هایی مانند زیست‌شناسی شاید کمی رونقی جذب دانشجو داشته باشد.

من خود تجربه تغییر مسیر را داشته‌ام؛ از فیزیک به سمت ژئوفیزیک رفتم، چراکه آینده شغلی آن امیدوارکننده‌تر به نظر می‌رسید و پروژه‌های عملی بیشتری داشت. اما مشکل اینجاست که این وضعیت، تنها محدود به علوم پایه نیست.

آنا: این معضل به رشته‌های مهندسی مانند مهندسی برق، مهندسی فیزیک، مهندسی صنایع و ... هم کشیده شده است.

سبحانی: دقیقاً. تردید نکنید اینگونه خواهد شد، چراکه جذب بی‌رویه دانشجو در این رشته‌ها اتفاق می‌افتد و فیلتر کنکور هم برداشته شد و اکنون تعداد بسیار زیادی دانشجو جذب این رشته‌ها می‌شود و این رشته‌ها اشباع می‌شود.

زمانی که دانشجو بودم در دوره‌هایی مانند سال‌های ۷۹ یا ۸۰، رشته‌هایی مانند عمران از محبوب‌ترین و پرکاربردترین رشته‌ها بود، اما با گذشت زمان و تغییرات بازار، با بحران مواجه شد.

زمانی که در مقطع کارشناسی فارغ‌التحصیل شدم دانشجویان رشته عمران همه بیکار شده بودند و جاذبه سال‌های ۷۹ یا ۸۰ رشته عمران دیگر وجود خارجی نداشت.

اکنون نیز رشته‌های فنی و مهندسی با همین وضعیت رو‌به‌رو هستند.

به‌دلیل حذف برخی فیلتر‌ها در فرآیند جذب و ورود بی‌رویه و بدون برنامه‌ریزی دانشجو به این رشته‌ها، ما با پدیده اشباع بازار مواجه هستیم.

در حقیقت، بدون توجه به نیاز واقعی بازار کار و بدون ایجاد زیرساخت‌های شغلی، این روند رکود همچنان ادامه خواهد داشت.

حسین بوذری