دوئل صنایع کوچک ایران میان نوسازی هوش مصنوعی و فرسودگی سنتی

به گزارش بازارکار به نقل از خبرگزاری آنا، در عصر گذار ساختار اقتصادی جهان به نسل چهارم صنعت، هوش مصنوعی از قالب ابزار‌های تجملاتی دانشگاهی خارج شده و به پیش‌ران اصلی بهره‌وری، مدیریت زنجیره تأمین و بهینه‌سازی مصرف انرژی در بنگاه‌های خرد و متوسط تبدیل شده است؛ با این حال، کالبدشکافی وضعیت بنگاه‌های کوچک و متوسط ایران نشان می‌دهد که این بخش اساسی از بدنه تولید، به دلیل شکاف عمیق سرمایه‌گذاری، فرسودگی ماشین‌آلات و فقدان داده‌های یکپارچه، در حاشیه این دگرگونی فناورانه متوقف مانده است. بررسی تجربه اقتصاد‌های نوظهور و مقایسه آن با آمار رسمی نشان می‌دهد نادیده گرفتن الزام‌های هوشمندسازی، نه تنها فاصله بهره‌وری صنایع داخلی با رقبای منطقه‌ای را افزایش می‌دهد، بلکه بقای هزاران کارگاه صنعتی را در برابر موج‌های هزینه‌ای تهدید خواهد کرد.

پایش مختصات اقتصاد تولید در ایران گویای آن است که بنگاه‌های خرد، کوچک و متوسط بیش از ۹۲ درصد از کل واحد‌های صنعتی کشور را به خود اختصاص داده و بار بیش از ۴۵ درصد از اشتغال صنعتی را بر دوش می‌کشند، اما سهم آنها از ارزش افزوده کل اقتصاد به زحمت به مرز ۱۷ درصد می‌رسد. این شکاف آشکار بازدهی، بیش از هر عاملی ناشی از رسوب شیوه‌های تولید سنتی و عدم اتصال به فناوری‌های پردازش داده است.

بر اساس ارزیابی‌های نهاد‌های مرجع از جمله مرکز پژوهش‌های مجلس و گزارش‌های رصد فناوری وزارت صنعت، معدن و تجارت، نفوذ هوش مصنوعی در صنایع کوچک ایران به زیر یک درصد محدود شده و حتی در اکثر شهرک‌های صنعتی، اتوماسیون سطح اولیه مبتنی بر حسگر‌ها نیز به طور کامل مستقر نشده است. در حالی که رقبای منطقه‌ای نظیر ترکیه و امارات با تعریف بسته‌های مشوق مالیاتی، سهم فناوری‌های هوشمند در زنجیره تأمین SME‌ها را طی پنج سال گذشته دو رقمی کرده‌اند، بنگاه‌های کوچک ایرانی هنوز در مرحله تأمین سرمایه در گردش برای ماشین‌آلات مستهلک دهه گذشته دست‌وپا می‌زنند.

مزایای الحاق هوش مصنوعی به واحد‌های تولیدی کوچک، از مسیر کنترل ضایعات و پیش‌بینی رفتار ماشین‌آلات معنا پیدا می‌کند. در کارگاه‌های قطعه‌سازی، صنایع غذایی و نساجی، پیاده‌سازی الگوریتم‌های بینایی ماشین در ایستگاه‌های کنترل کیفیت، نرخ خطای انسانی را تا ۷۰ درصد کاهش داده و هزینه‌های بازکاری و برگشت کالا را به حداقل می‌رساند. نگهداری و تعمیرات پیش‌بینانه با تکیه بر تحلیل ارتعاشات و حرارت تجهیزات، مانع از توقف‌های ناگهانی خطوط تولید می‌شود؛ رخدادی که برای کارگاه‌های کوچک با توان مالی محدود، در حکم جلوگیری از ورشکستگی و زیان‌های سنگین ارزی ناشی از خرابی قطعات کمیاب است.

الگوریتم‌های بهینه‌سازی مصرف سوخت و برق در این سامانه‌ها، پاسخی کارآمد به چالش ناترازی فزاینده انرژی و اعمال خاموشی‌های مکرر در فصول گرم و سرد سال به شمار می‌رود

در نقطه مقابل، غفلت از پیش‌نیاز‌های هوشمندسازی می‌تواند مخاطرات سنگینی به همراه داشته باشد. هزینه سرمایه‌ای سنگین برای خرید حسگر‌ها و استقرار سرورها، امنیت پایین شبکه‌های محلی و آسیب‌پذیری بالا در برابر حملات باج‌افزاری و همچنین مقاومت بدنه کارگری به دلیل هراس از تعدیل نیرو، مهم‌ترین دست‌انداز‌های ورود کورکورانه به این حوزه است.

از سوی دیگر، بزرگ‌ترین نباید اجرایی در این عرصه، کپی‌برداری ناقص از الگو‌های شرکت‌های عظیم پتروشیمی یا خودروسازی برای کارگاه‌های کوچک است. صنایع خرد نیازمند الگوریتم‌های اختصاصی سبک، مقرون‌به‌صرفه و قابل تطبیق با سامانه‌های مکانیکی قدیمی هستند، نه نرم‌افزار‌های پیچیده و گران‌قیمتی که هزینه‌های استهلاک آنها فراتر از کل درآمد سالانه بنگاه ارزیابی می‌شود.

ریشه‌یابی عقب‌ماندگی مضاعف ایران در این شاخص صنعتی، تصویری فراتر از صرفِ محدودیت‌های بین‌المللی و تحریم‌های تجهیزاتی را ترسیم می‌کند. یکی از موانع اصلی، فقدان پایگاه‌های داده استاندارد و پالایش‌شده از خطوط تولید است؛ واقعیتی که توسعه الگوریتم‌های کاربردی را برای شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی دشوار می‌سازد. مهاجرت گسترده نیرو‌های متخصص علوم داده و برنامه‌نویسان ارشد، هزینه جذب کارشناسان فناوری را برای کارگاه‌های کوچک ناممکن کرده است.

در کنار این چالش‌ها، سازوکار سنتی تسهیلات‌دهی شبکه بانکی که وثایق ملکی سنگین مطالبه می‌کند، دست شرکت‌های صنعتی کوچک را از دریافت اعتبارات نوسازی کوتاه کرده و عدم تعریف استاندارد‌های معین برای محصولات هوشمند در دستگاه‌های نظارتی، رغبت کارآفرینان را برای تغییر الگو‌های تولید کاهش داده است.

گذار از این انجماد فناورانه و اتصال بدنه صنعتی کشور به اقتصاد هوشمند، مستلزم عبور از راهکار‌های توصیه‌ای و ورود به فاز اقدامات سیاستی هدفمند است. در گام نخست، وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی باید با همکاری معاونت علمی ریاست‌جمهوری، مدل تجمیع خدمات ابری را برای شهرک‌های صنعتی پیاده‌سازی کنند؛ مدلی که بر مبنای آن، زیرساخت پردازشی و نرم‌افزاری هوش مصنوعی به صورت اشتراکی و با هزینه اندک در اختیار کارگاه‌های مستقر قرار گیرد تا نیاز به خرید سرور‌های اختصاصی گران‌قیمت منتفی شود.

در گام بعد، اعمال معافیت‌های مالیاتی مشروط برای صنایعی که دست‌کم ۱۰ درصد از فرآیند‌های سنتی خود را به حسگر‌های هوشمند و سیستم‌های داده‌محور مجهز می‌کنند، جذابیت بازگشت سرمایه را تضمین خواهد کرد. در نهایت، تأسیس مراکز هم‌آفرینی فناوری در کنار قطب‌های صنعتی مانند ریخته‌گری، چرم و کفش یا قطعه‌سازی، پیوند مستقیم میان نخبگان هوش مصنوعی و استادکاران صنعتی را رقم زده و مانع از حذف زنجیره‌ای بنگاه‌های کوچک ایران در رقابت بی‌رحمانه بازار‌های منطقه خواهد شد.