گونه‌شناسی پنج‌گانه کنشگران حکمرانی در پرتو اندیشه علوی

به گزارش بازارکار، دکتر سیدمحمد مقیمی رئیس کرسی کارآفرینی یونسکو در سرمقاله علمی «قدرت در ترازوی اخلاق؛ گونه‌شناسی کنشگران حکمرانی در پرتو اندیشه علوی» با تکیه بر آموزه‌های نهج‌البلاغه، به تبیین نسبت میان قدرت، اخلاق و مسئولیت‌پذیری در عرصه حکمرانی پرداخته و تأکید کرده است که قدرت صرفاً ابزاری برای مدیریت و اعمال اقتدار نیست، بلکه زمانی در مسیر صحیح خود قرار می‌گیرد که با فضیلت‌های اخلاقی، عدالت‌محوری، مسئولیت‌پذیری و توجه به مصالح عمومی همراه باشد.

استاد دانشگاه تهران با تمرکز بر خطبه ۳۲ نهج‌البلاغه، درصدد ارائه گونه‌شناسی تحلیلی از کنشگران حکمرانی و تبیین نقش انگیزه‌ها و ویژگی‌های اخلاقی آنان در کیفیت اعمال قدرت عمومی است. نقطه عزیمت این نوشتار آن است که حکمرانی مطلوب را نمی‌توان صرفاً با اتکا به ساختارهای رسمی، قوانین و سازوکارهای تصمیم‌گیری ارزیابی کرد؛ زیرا کیفیت حکمرانی تا اندازه زیادی به منش، انگیزه و شیوه مواجهه افرادی بستگی دارد که مسئولیت و قدرت عمومی را در اختیار می‌گیرند.

در این چارچوب، پنج گونه از کنشگران حکمرانی با عناوین استعاری «سایه‌نشینان قدرت»، «شمشیرکشان قدرت»، «دنیاجویان نقاب‌پوش»، «قناعت‌نمایان ناکام» و «معادباوران مسئولیت‌پذیر» شناسایی و تبیین شده‌اند. این تقسیم‌بندی، به‌ترتیب، ناظر بر افرادی است که پرهیزشان از فساد ناشی از فقدان فرصت است؛ کسانی که آشکارا در پی قدرت و منافع دنیوی‌اند؛ افرادی که از ارزش‌ها و ظواهر دینی برای دستیابی به منافع شخصی بهره می‌گیرند؛ کسانی که ناتوانی خود را در دستیابی به قدرت و ثروت به‌عنوان زهد و قناعت بازنمایی می‌کنند؛ و در نهایت، کارگزارانی که قدرت را امانت و مسئولیت را تکلیف می‌دانند و خود را در برابر خداوند و مردم پاسخگو می‌شمارند.

یکی از نکات محوری سخن سردبیر مجله مدیریت اسلامی، تمایز میان فضیلت اخلاقی و رفتار ظاهراً اخلاقی است. از این منظر، صرف مشاهده رفتارهای عاری از فساد برای داوری درباره سلامت اخلاقی کنشگران کافی نیست؛ زیرا گاه پرهیز از فساد نه از خویشتن‌داری و پایبندی اخلاقی، بلکه از نبود فرصت و امکان سوءاستفاده ناشی می‌شود. بنابراین، شناخت واقعی منش کنشگران مستلزم بررسی انگیزه‌های درونی، میزان خودکنترلی و نحوه مواجهه آنان با فرصت، اختیار و منابع قدرت است.

استاد دانشگاه تهران همچنین می‌کوشد این گونه‌شناسی اخلاقی را از سطح مباحث نظری فراتر برده و به چارچوبی تحلیلی و قابل استفاده در مطالعات حکمرانی تبدیل کند. بر همین اساس، شاخص‌هایی همچون نحوه استفاده از قدرت، شفافیت مالی، مدیریت تعارض منافع، کیفیت انتصاب‌ها، ثبات معیارهای اخلاقی در مواجهه با دوستان و رقبا و میزان انطباق گفتار و عملکرد، به‌عنوان زمینه‌هایی برای ارزیابی رفتار کنشگران حکمرانی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

مقیمی تأکید می‌کند که هدف از این گونه‌شناسی، برچسب‌گذاری اشخاص یا جریان‌های سیاسی نیست؛ بلکه فراهم‌آوردن چارچوبی برای شناخت الگوهای انگیزشی و رفتاری در عرصه حکمرانی و کمک به اصلاح و ارتقای کیفیت کارگزاری عمومی است. از این منظر، آموزه‌های اخلاقی نهج‌البلاغه می‌توانند علاوه بر برخورداری از ظرفیت تربیتی و هنجاری، مبنایی برای تحلیل رفتار سیاسی و اداری و ارزیابی کیفیت اعمال قدرت در سازمان‌ها و نهادهای عمومی باشند.

برآیند این نوشتار  رئیس کرسی کارآفرینی یونسکو  را می‌توان در تغییر کانون توجه از پرسش «چه کسی قدرت را در اختیار دارد؟» به پرسش بنیادی‌تر «قدرت در اختیار چه نوع انسانی قرار گرفته است؟» خلاصه کرد. تحقق حکمرانی مطلوب افزون بر اصلاح ساختارها و تقویت سازوکارهای نظارتی، به پرورش، انتخاب و توانمندسازی کارگزارانی معادباور و مسئولیت‌پذیر نیاز دارد؛ کارگزارانی که قدرت را فرصتی برای خدمت و تأمین مصالح عمومی بدانند و از آن در جهت منافع فردی و گروهی بهره نگیرند. در کنار این ضرورت اخلاقی، استقرار سازوکارهای نهادی برای پیشگیری از شخصی‌سازی قدرت، تعارض منافع و سوءاستفاده از منابع عمومی نیز از الزامات اساسی حکمرانی مبتنی بر اندیشه علوی به شمار می‌رود.

پیوند مقاله: قدرت در ترازوی اخلاق؛ نوع شناسی کنشگران حکمرانی در پرتو اندیشه علوی

برای مشاهده متن کامل یادداشت پیوند زیر را کلیک نمایید:im.ihu.ac.ir/article_211257.html