کم لطفی به علوم پایه، توسعه فناوری‌های پیشرفته و تربیت نیروی انسانی متخصص را تضعیف می‌کند

به گزارش بازارکار، پژوهش‌ها و گزارشات نشان می‌دهد علوم پایه همچنان به‌عنوان زیربنای توسعه علمی و فناوری‌های پیشرفته مطرح است؛ از سوی دیگر، کاهش استقبال از این رشته‌ها به یکی از دغدغه‌های سیاست‌گذاران علمی کشور تبدیل شده است.

حسین سیمایی وزیر علوم، خرداد امسال از کاهش ۵۰ درصدی سهم تحصیل در علوم پایه طی یک دهه اخیر خبر داد و بر نقش این علوم در توسعه فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی تأکید کرد.

همچنین در گزارش ارزیابی عملکرد برنامه هفتم پیشرفت، علوم پایه از حوزه‌های دارای نقش مهم و حساس در رشد علمی کشور عنوان شده و کاهش مستندات علمی در برخی رشته‌های پایه از جمله ریاضیات، فیزیک و شیمی مورد اشاره قرار گرفته است. این گزارش همچنین تأکید می‌کند که تقویت علوم پایه نیازمند توجه به زیرساخت، منابع مالی و نیروی انسانی است.

در همین حال، رئیس فرهنگستان علوم نیز بر ضرورت سرمایه‌گذاری و حمایت ویژه از رشته‌های علوم پایه تأکید کرده و علوم پایه را اساس بسیاری از علوم کاربردی دانسته است. در سطح منطقه نیز برخی کشور‌ها در سال‌های اخیر برنامه‌های مشخصی برای حمایت از پژوهش‌های علوم پایه، جذب پژوهشگران و توسعه زیرساخت‌های علمی دنبال کرده‌اند.

در چنین شرایطی، صمدنژاد ابراهیمی، مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در گفت‌و‌گو با خبرنگار علمی ایرنا، درباره ضرورت حمایت از علوم پایه، چالش‌های این حوزه و مسئولیت دستگاه‌های مختلف برای حفظ ظرفیت علمی کشور توضیح داد.

علوم پایه نباید قربانی محصول‌محوری شود

مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم درباره اقدامات وزارت علوم در حمایت از علوم پایه گفت: اولین موضوعی که در این زمینه باید مورد توجه قرار گیرد، این است که کشور ما در توجه به فناوری و محصول‌محوری عملکرد خوبی داشته است و این موضوع نیز نیاز کشور است، اما در برخی جا‌ها لازم است بایستیم و بپرسیم آیا همه دغدغه کشور فقط محصول است؟

وی افزود: در عین حال که باید برای حل مسائل کشور و تولید محصول حرکت کنیم، اگر همه چیز را به این سمت ببریم، علوم پایه یا به تعبیری «Basic Science» و تحقیقات کاربردی و بنیادی ما آسیب می‌بیند.

نژاد ابراهیمی ادامه داد: در بسیاری از موارد دانشگاه‌های کشور را به چالش می‌کشند که شما فقط مقاله می‌دهید. در مواردی این موضوع درست است و باید دانشگاه را به سمت حل مسئله و محصول سوق داد، اما در مواردی هم باید مقاله بدهیم؛ یعنی علوم پایه باید بر اساس مأموریت خود در حوزه‌های بنیادی کار کنند.

وی تأکید کرد: اگر در حوزه علوم پایه کار نکنیم، در نهایت پایه لازم را برای فناوری‌های پیشرفته نخواهیم داشت و نیروی انسانی لازم برای نشستن روی این فناوری‌ها را نیز تربیت نخواهیم کرد.

علوم پایه، پایه فناوری‌های پیشرفته است

مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با اشاره به رشته‌های علوم پایه گفت: علوم پایه شامل ریاضی، فیزیک، شیمی و زمین‌شناسی است. ما کشور معدنی هستیم؛ چرا زمین‌شناسی ما تا این اندازه با چالش مواجه است؟ من در حوزه‌های زمین‌شناسی تحقیق کرده‌ام و می‌دانم که چقدر در این حوزه‌ها ضعف داریم.

وی افزود: بخشی از این موضوع به خود ما در وزارت علوم بازمی‌گردد، اما بخشی از آن نیز به نهاد‌هایی برمی‌گردد که حتی یک مرحله از ما جلوتر هستند.

نژاد ابراهیمی تصریح کرد: آموزش و پرورش باید ببینیم در حوزه علوم پایه چه کاری انجام می‌دهد و چقدر دانش‌آموزان را به مسیر درست سوق می‌دهد. در این سال‌ها ما دانش آموزان را به سمت پزشکی، حقوق، اقتصاد و رشته‌های دیگر تشویق کردیم و این موضوع در نهایت تبعاتی دارد.

وی ادامه داد: در نهایت با چالش‌هایی در رشته‌های حساس مواجه خواهیم شد. این موضوع صرفاً مربوط به وزارت علوم نیست و وزارت علوم بازیگر اصلی این عرصه نیست. آموزش و پرورش باید از سطوح پایین تحصیلی وارد این موضوع شود و نهاد‌های مختلف نیز باید نقش خود را ایفا کنند تا بتوانیم این حوزه را تا جایی که می‌توانیم تقویت کنیم.

علوم پایه زمانی نقطه قوت ایران بود

مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم گفت: زمانی ما بیشترین تولیدات را در حوزه‌های شیمی و فیزیک داشتیم، اما هم اکنون به اندازه‌ای افراد (دانش آموزان و دانشجویان) را به سمت محصول و فناوری و تولید محصول سوق داده‌ایم که آن پایه علمی تضعیف شده است.

وی افزود: اگر به تاریخ ایران نگاه کنیم، ایران را با چه اسامی می‌شناسند؟ خیام و خوارزمی را می‌شناسند. اینها چه کسانی بودند؟ اتفاقاً ما در علوم پایه به صورت تاریخی حرفی برای گفتن داشته‌ایم.

نژاد ابراهیمی ادامه داد:، اما کاری کرده‌ایم که این حوزه، به‌خصوص در ورودی دانش‌آموزان به رشته‌های علوم پایه، با مشکل مواجه شود و این موضوع به تدریج علوم پایه را تضعیف می‌کند.

علوم پایه هزینه‌بر و نیازمند زیرساخت است

وی با اشاره به هزینه‌های حوزه علوم پایه گفت: علوم پایه هزینه‌بر است و زیرساخت بالایی می‌خواهد. این حوزه نیازمند آزمایشگاه و تجهیزات است.

مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم افزود: وزارت علوم نیز با توجه به شرایط کشور با محدودیت‌هایی مواجه است. دستگاه‌های خوب را نمی‌توانیم خریداری کنیم، چون واقعاً شرایط به گونه‌ای است که دولت باید در حوزه‌های مختلف اولویت‌بندی کند.

وی تأکید کرد: پژوهش نیاز به سرمایه‌گذاری دارد. من گفتم «STEM» یعنی علم و فناوری و این چرخه را باید با هم داشته باشیم. سرمایه‌گذاری که برخی کشور‌ها در حوزه علوم پایه انجام می‌دهند، بسیار زیاد است.

حفظ وضعیت موجود در شرایط فعلی یک دغدغه سیاست‌گذار است

مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم ادامه داد: شاید اکنون برای منِ سیاست‌گذار، بهترین حالت این باشد که وضعیت موجود را حفظ کنم تا عقب‌رفت نداشته باشیم؛ چون اگر نیرو‌ها و پایه علمی خود را از دست بدهیم، دوباره نمی‌توانیم به راحتی این نیرو‌ها را برگردانیم.

وی با اشاره به تأثیر جنگ بر تولیدات علمی کشور‌ها گفت: روسیه در اثر جنگ، یک‌سوم تولیدات علمی خود را از دست داده است؛ بنابراین جنگ خیلی تأثیر دارد.

نژاد ابراهیمی افزود: من به عنوان سیاست‌گذار باید اکنون تصمیم بگیرم که وضعیت موجود را حفظ کنم تا از این پایه افت نداشته باشیم.

معیشت پژوهشگران و وضعیت آزمایشگاه‌ها باید مورد توجه قرار گیرد

وی با اشاره به دغدغه‌های فعالان علوم پایه گفت: علوم پایه دغدغه‌هایی دارد. اگر معیشت و آزمایشگاه‌های آنها درست نشود، ممکن است حتی پژوهشگر در ایران باشد، اما با دانشگاه کار نکند.

مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم خاطرنشان کرد: ما در مرحله سختی قرار گرفته‌ایم و باید برای حفظ علوم پایه، همزمان به موضوعات مختلفی از جمله تربیت نیروی انسانی، وضعیت معیشتی پژوهشگران، زیرساخت‌های آزمایشگاهی، تجهیزات، سرمایه‌گذاری در پژوهش و تعاملات بین‌المللی توجه کنیم.