انرژی‌های تجدیدپذیر؛ نسخه نجات اقتصاد‌های بحران‌زده؟

در شرایطی که بسیاری از اقتصاد‌های جهان با بحران‌هایی، چون تورم، رکود، جنگ، تحریم، ناامنی انرژی و تغییرات اقلیمی روبه‌رو هستند، توجه به انرژی‌های تجدیدپذیر دیگر صرفاً یک انتخاب زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به بخشی از راهبرد بقا و بازسازی اقتصادی کشور‌ها تبدیل شده است. بررسی تجربه کشور‌های مختلف نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک، علاوه بر کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، توانسته به ایجاد اشتغال، جذب سرمایه خارجی، کنترل هزینه‌های انرژی و حتی کاهش تنش‌های سیاسی و اقتصادی کمک کند.

پس از بحران انرژی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، بسیاری از کشور‌های اروپایی به این جمع‌بندی رسیدند که اتکای بیش از حد به منابع سنتی انرژی می‌تواند اقتصاد آنها را در برابر شوک‌های سیاسی آسیب‌پذیر کند. در همین راستا، کشور‌هایی مانند آلمان، اسپانیا و دانمارک با سرعت بیشتری به سمت توسعه انرژی خورشیدی و بادی حرکت کردند. دولت آلمان با اجرای بسته‌های حمایتی گسترده، همزمان دو هدف را دنبال کرد؛ کاهش وابستگی به گاز روسیه و جلوگیری از افزایش شدید هزینه تولید در صنایع داخلی. نتیجه این سیاست، افزایش ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر و شکل‌گیری موج جدیدی از سرمایه‌گذاری صنعتی در حوزه فناوری‌های سبز بود.

تجربه چین نیز نشان می‌دهد انرژی‌های تجدیدپذیر می‌توانند به ابزاری برای عبور از بحران‌های اقتصادی تبدیل شوند. چین که سال‌ها با آلودگی شدید هوا، وابستگی بالا به زغال‌سنگ و کندی رشد اقتصادی مواجه بود، با سرمایه‌گذاری سنگین در صنعت پنل‌های خورشیدی، باتری و خودرو‌های برقی، نه‌تنها بخشی از مشکلات زیست‌محیطی خود را کنترل کرد، بلکه موفق شد بازار جهانی فناوری‌های پاک را نیز در اختیار بگیرد. اکنون بخش مهمی از رشد صنعتی چین به صادرات تجهیزات مرتبط با انرژی‌های نو وابسته است.

در کشور‌های در حال توسعه نیز انرژی‌های تجدیدپذیر نقش مهمی در کاهش فشار اقتصادی ایفا کرده‌اند. هند طی سال‌های اخیر تلاش کرده با توسعه گسترده نیروگاه‌های خورشیدی، وابستگی خود به واردات سوخت را کاهش دهد. دهلی‌نو معتقد است امنیت انرژی، مستقیماً با ثبات اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر بحران‌های جهانی مرتبط است. در برخی مناطق روستایی هند، انرژی خورشیدی حتی به توسعه کسب‌وکار‌های کوچک و افزایش اشتغال محلی کمک کرده است.

بررسی تجربه آمریکای لاتین نیز نشان می‌دهد اقتصاد‌های بحران‌زده چگونه از انرژی‌های پاک به‌عنوان اهرم بازسازی استفاده می‌کنند. برزیل سال‌هاست بخشی از نیاز انرژی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین می‌کند و در سال‌های بحران اقتصادی، توسعه سوخت‌های زیستی و برق‌آبی به کاهش فشار بر بودجه دولت کمک کرده است. شیلی نیز با جذب سرمایه خارجی در پروژه‌های خورشیدی، توانسته بخشی از بحران ارزی و کمبود سرمایه‌گذاری را جبران کند.

کارشناسان اقتصادی معتقدند مزیت اصلی انرژی‌های تجدیدپذیر در اقتصاد‌های بحران‌زده، فقط تولید برق ارزان نیست؛ بلکه ایجاد «تاب‌آوری اقتصادی» است. کشور‌هایی که منابع انرژی متنوع‌تری دارند، در برابر تحریم، جنگ، شوک‌های قیمتی و اختلالات زنجیره تأمین، آسیب کمتری می‌بینند. علاوه بر این، صنایع مرتبط با انرژی‌های نو معمولاً اشتغال‌زا هستند و می‌توانند بخشی از رکود بازار کار را جبران کنند.

با این حال، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر بدون چالش نیست. بسیاری از اقتصاد‌های بحران‌زده با کمبود سرمایه، ضعف زیرساخت، فناوری محدود و بی‌ثباتی سیاست‌گذاری مواجه‌اند. برخی کشور‌ها نیز به‌دلیل وابستگی شدید بودجه به صادرات نفت و گاز، در برابر گذار انرژی مقاومت می‌کنند. از سوی دیگر، اجرای پروژه‌های بزرگ تجدیدپذیر نیازمند دسترسی به فناوری، شبکه برق پایدار و سرمایه‌گذاری بلندمدت است؛ مسائلی که در شرایط بحران اقتصادی، تأمین آنها دشوار می‌شود.
فاطمه یاراحمدی، استاد دانشگاه