آموزش هوشمند قرآن با تکیه بر دانش روز/ قرآن یاد در مسیر تجاری سازی

در عصر دانش و آنجا که بشر در تلاش است تا همه ابعاد زندگی خود را هوشمند کند؛ آموزش در انواع آن هم متأثر از شیوه‌های نوین می‌شود، مهدی کمالی، متخصص فناوری اطلاعات و الکترونیک عضو واحد فناور سامانه هوشمند حفظ و روخوانی قرآن کریم مبتنی بر هوش مصنوعی از این سامانه که پیش‌تر در نسخه‌ای ابتدایی رونمایی شده و حالا در نسخه جدید به‌روزرسانی شده می‌گوید. بدون مقدمه از او خواستیم تا درباره شکل‌گیری ایده استفاده از هوش مصنوعی در طراحی سامانه‌ای برای آموزش قرآن کریم توضیح دهد:

ایده اولیه سامانه هوشمند حفظ و روخوانی قرآن از چه زمانی شکل گرفت؟

ایده اولیه این سامانه در سال ۱۴۰۱ شکل گرفت. در آن مقطع، با وجود اینکه هوش مصنوعی هنوز به گستردگی امروز، چه در جهان و چه در ایران، توسعه نیافته بود، اما شاهد تبلیغات و نمونه‌هایی از آموزش زبان و سایر مهارت‌ها برای گروه‌های سنی مختلف با استفاده از هوش مصنوعی بودیم. از سوی دیگر، هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری نوین مطرح شده بود و مقام معظم رهبری نیز با نگاه راهبردی خود تأکید داشتند که ایران باید در حوزه هوش مصنوعی در منطقه رتبه اول و در سطح جهانی در زمره کشور‌های برتر قرار گیرد.

بر همین اساس، این ایده در ذهن ما شکل گرفت که چرا هوش مصنوعی، که عمدتاً به‌عنوان ابزاری معرفی‌شده از سوی کشور‌های خارجی شناخته می‌شود، در خدمت فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و به‌ویژه قرآن کریم قرار نگیرد. این ایده را در رویداد «مشکل‌گشا» در سال ۱۴۰۱ مطرح کردیم و نمونه اولیه سامانه را طراحی نمودیم. خوشبختانه این طرح به مرحله رونمایی در نمایشگاه قرآن سال ۱۴۰۱ رسید و توانست جزو طرح‌های برتر رویداد مشکل‌گشا قرار گیرد. همچنین این سامانه به‌عنوان پربازدیدترین غرفه سازمان قرآنی دانشگاهیان کشور در آن نمایشگاه شناخته شد و با استقبال گسترده مردم از گروه‌های سنی مختلف مواجه گردید.

در صورتی که کاربر قصد تمرین روخوانی داشت، می‌توانست آیه را از روی صفحه قرائت کند و اگر هدف او تمرین حفظ بود، متن آیه پس از نمایش اولیه محو می‌شد. پس از پایان قرائت، سامانه خطا‌های کاربر را شناسایی کرده و موارد اشتباه را به‌صورت دقیق به او اعلام می‌کرد.

نسخه اولیه چه ایراداتی داشت که در نسخه جدید برطرف شده؟

یکی از نقاط ضعف نسخه اولیه سامانه، عدم توانایی در تشخیص صحیح اعراب بود؛ در حالی که تشخیص دقیق اعراب یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین مباحث در آموزش و حفظ قرآن کریم به شمار می‌رود. هرچند در آن مقطع، حتی دستیار‌های هوش مصنوعی مورد استفاده در کشور‌های عربی نیز قابلیت تشخیص اعراب را نداشتند و به دلیل تسلط کاربران عرب‌زبان بر اعراب، این موضوع برای آنها چالش جدی محسوب نمی‌شد. افزون بر این، دستیار‌های هوش مصنوعی موجود در آن دوره از نظر فنی ضعیف بوده و از منظر امنیتی نیز آسیب‌پذیر بودند؛ به‌گونه‌ای که حتی در جریان نمایشگاه، تبلیغات شرکت‌های خارجی در حین استفاده از این دستیار‌ها مشاهده می‌شد.

مجموع این چالش‌ها، در کنار پیشرفت‌های چشمگیر هوش مصنوعی در سال ۱۴۰۲، ما را بر آن داشت تا به ارتقای سامانه بیندیشیم و از قابلیت‌های نوین هوش مصنوعی، از جمله مکالمه و مکاتبه، به‌صورت هم‌زمان در قالب صوت و نوشتار استفاده کنیم. هدف از این ارتقا، تقویت مباحثه قرآنی در سامانه و کاهش حداکثری نیاز به مربی حضوری و هم‌مباحثه انسانی بود که خوشبختانه نتایج و دستاورد‌های مناسبی نیز حاصل شده است.

در همین راستا، برای طراحی یک دستیار هوش مصنوعی کاملاً بومی و انحصاری با عنوان «قرآن‌یار» (یا قرآن‌یاد، در صورت تأیید نام)، این طرح در رویداد «تولید برکت» موفق به کسب رتبه نخست شد. با این وجود، برای تکمیل و توسعه نهایی این سامانه، نیازمند حمایت نهاد‌ها و ارگان‌هایی همچون خیرین، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت علمی و فناوری و سایر دستگاه‌های مرتبط هستیم.

عمده چالش شما برای تجاری سازی و توسعه بازار چیست؟

برای عرضه عمومی این سامانه، به‌ویژه با توجه به ماهیت قرآنی آن و این‌که نگاه صرفاً انتفاعی نسبت به آن وجود ندارد ـ هرچند پایداری اقتصادی نیز اهمیت دارد ـ نیازمند زیرساختی قدرتمند از جمله یک سرور اختصاصی و توانمند هستیم تا تمامی داده‌ها و محتوای قرآنی بر روی آن بارگذاری شود. در این خصوص، وعده‌هایی از سوی برخی سازمان‌های مرتبط به ما داده شده، اما تاکنون هیچ‌یک به مرحله اجرا نرسیده است. همچنان پیگیر هستیم تا با حمایت خیرین و سایر نهاد‌های ذی‌ربط، امکان تأمین این هزینه فراهم شود و بتوانیم سامانه را به‌صورت کامل بومی، همراه با مدل زبانی بزرگ (LLM) انحصاری و داخلی برای دستیار هوش مصنوعی، عرضه کنیم؛ مدلی که از نظر امنیتی نیز مصون از نفوذ و دخالت بیگانگان باشد.

در حال حاضر، استفاده از این سامانه در مقیاسی محدود و توسط گروهی مشخص در حال انجام است و بازخورد‌های دریافتی حاکی از رضایت کاربران است. یکی از مزیت‌های اصلی سامانه این است که فرآیند آموزش قرآن را تا حد زیادی بدون نیاز به مربی انسانی پیش می‌برد. البته پس از طی دوره آموزش توسط قرآن‌آموزان، در مرحله نهایی، یک مربی انسانی به‌عنوان داور، فرآیند ارزیابی و آزمون حفظ را انجام می‌دهد. بدیهی است که یک مربی امکان آموزش انفرادی به تعداد بالایی از افراد را ندارد، اما در صورت تمرکز صرف بر ارزیابی، می‌تواند در مدت‌زمان کوتاهی، تعداد زیادی از قرآن‌آموزان را مورد سنجش قرار دهد.

آیا آغاز راه شما نیازمند تجهیزات و سرو‌های بسیار قدرتمند است؟

در مرحله نخست و هم‌زمان با رونمایی کامل سامانه، به دلیل محدود بودن تعداد کاربران اولیه، نیازی به یک سرور بسیار قدرتمند وجود ندارد. هدف در این مرحله، صرفاً میزبانی پایگاه داده قرآن کریم است و در مراحل بعدی، با افزایش استقبال کاربران، امکان افزودن بخش‌هایی مانند پایگاه داده تفاسیر قرآن نیز پیش‌بینی شده است. تجربه‌های میدانی، از جمله استقبال قابل توجه بازدیدکنندگان نمایشگاه قرآن ـ به‌گونه‌ای که حتی افرادی از شهر‌های دیگر، مانند شیراز، صرفاً برای آزمایش حضوری سامانه به تهران مراجعه کرده‌اند ـ نشان می‌دهد که با معرفی عمومی سامانه، تعداد مخاطبان به‌سرعت افزایش خواهد یافت.

بر همین اساس، با توجه به نوع سرور مورد نیاز و تأثیر مستقیم نوسانات نرخ ارز، برآورد سرمایه اولیه مورد نیاز برای راه‌اندازی زیرساخت سروری، رقمی در حدود ۵ تا ۱۰ میلیارد تومان است. تلاش ما بر این است که این مسیر را به‌صورت مرحله‌ای و با اتکا به حمایت خیرین، نهاد‌ها و ارگان‌های مرتبط طی کنیم تا بتوانیم زیرساختی پایدار برای توسعه فعالیت‌های علمی و قرآنی فراهم آوریم.

آیا تا کنون از وقف علمی مسیری برای کمک به توسعه کار شما فراهم شده؟

وقف علمی و حمایت خیرین از طرح‌های فناورانه، به‌ویژه در حوزه‌های فرهنگی و قرآنی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هرچند طی سال‌های گذشته، رویکرد غالب خیرین علمی بیشتر معطوف به ساخت مدارس، آزمایشگاه‌ها و فضا‌های عمرانی آموزشی بوده و کمتر شاهد حمایت از «مفهوم» یا «طرح علمی و فناورانه» به‌صورت وقفی بوده‌ایم، اما امید می‌رود با رشد آگاهی اجتماعی و توسعه فناوری، خیرین علمی نیز بیش از گذشته به حمایت از طرح‌های نوآورانه علمی ـ فرهنگی روی آورند و زمینه‌ساز تداوم و گسترش چنین پروژه‌هایی شوند.

نمونه مشابه خارجی هم دارد؟

نمونه‌ای عیناً مشابه با این سامانه، نه در سطح جهانی و نه در جهان اسلام وجود ندارد. تنها نمونه‌های محدودی معرفی شده‌اند که طبق اعلام برخی رسانه‌ها و خبرگزاری‌ها، هزینه استفاده از آنها بسیار بالا بوده و با توجه به نرخ ارز، هزینه اشتراک سالانه آنها به چند ده میلیون تومان می‌رسد. افزون بر این، این نمونه‌ها بومی‌سازی نشده و متناسب با نیاز قرآن‌آموزان ایرانی طراحی نشده‌اند؛ موضوعی که ضرورت توجه به تولید یک سامانه بومی را دوچندان می‌کند.

گزارش : اکرم السادات محمدی