شغل؛ مهندس زلزله!

ایران یکی از زلزله‌خیزترین کشورهای جهان است و مهندسی زلزله نقش مهمی در کاهش خسارات جانی و مالی دارد. اما آیا می‌توان نتیجه گرفت با توجه به چنین زمینه‌ای مهندسی زلزله شغلی پرتقاضا و پردآمد در ایران خواهد بود؟ درباره چالش‌ها، فناوری‌ها و آینده این رشته گرایش، مصاحبه‌ای با آقای دکتر علی نیکخو عضو هیات علمی گروه عمران و رییس دانشکده فنی و مهندسی همچنین سرپرست گرایش زلزله و سازه در مقطع دکتری در دانشگاه علم و فرهنگ تهران، انجام دادیم آنچه می‌خوانید ماحصل این گفت‌و‌گو است.

گرایش زلزله در مهندسی عمران به چه موضوعاتی می‌پردازد؟

گرایش زلزله (مهندسی زلزله) در مهندسی عمران به طور کلی به تحلیل، طراحی و ارزیابی سازه‌ها در برابر اثرات زمین‌لرزه می‌پردازد. این گرایش، ترکیبی از علوم پایه (زمین‌شناسی، دینامیک)، اصول طراحی سازه‌ها، فناوری‌های نوین و مدیریت ریسک است. هدف نهایی آن، کاهش خطرپذیری جامعه از طریق سازه‌های ایمن‌تر، مقاوم‌سازی مؤثر و برنامه‌ریزی آگاهانه در برابر زلزله است.

چرا این گرایش برای کشور ما اهمیت بالایی دارد؟

اهمیت گرایش زلزله در ایران تنها یک نیاز علمی یا فنی نیست، بلکه یک ضرورت ملی برای بقا، امنیت و توسعه پایدار کشور است. بی‌توجهی به این گرایش برابر است با پذیرش فاجعه‌ای انسانی و اقتصادی در آینده‌ای نزدیک.

از همین رو، سرمایه‌گذاری در آموزش متخصصان، اجرای دقیق مقررات، مقاوم‌سازی شتابان و فرهنگ‌سازی عمومی در این حوزه، می‌تواند تفاوت بین مرگ و زندگی صدها هزار نفر باشد.

تفاوت اصلی این گرایش با عمران–سازه چیست؟

اگر مهندسی سازه را مانند علم پزشکی عمومی برای سلامت سازه در نظر بگیریم، مهندسی زلزله مانند تخصص قلب یا اورژانس است که شرایط بحرانی و یک خطر خاص (زلزله) را عمیقاً مطالعه می‌کند.

در ایران، به دلیل خطر ذاتی زلزله، یک مهندس سازه موفق نیز ناگزیر باید آشنایی قابل توجهی با اصول مهندسی زلزله داشته باشد، اما متخصص زلزله عمق بیشتری در تحلیل دینامیکی، رفتار غیرخطی و راهکارهای نوین کاهش خطر دارد.

مهم‌ترین چالش شغل مهندسی زلزله در ایران چیست؟

مهم‌ترین چالش ترکیب همه این عوامل است که باعث می‌شود حتی با وجود متخصصان توانمند، خروجی عملی (ساختمانهای ایمن) به اندازه کافی محقق نشود.

به عبارت دیگر، چالش اصلی نه در تئوری، بلکه در اجرا، نظارت، فرهنگ و مدیریت یکپارچه است. مهندس زلزله در ایران گاه مانند پزشکی است که نسخه می‌نویسد، اما بیمار دارو نمی‌خرد یا آن را اشتباه مصرف می‌کند. پاسخ به این چالش‌ها نیازمند عزم فرابخشی، تغییر نگرش در جامعه و اصلاح سیستم‌های نظارتی و انگیزشی است.

فناوری‌های نوین چه کمکی به ایمن‌سازی سازه‌ها کرده‌اند؟

این فناوریها کمک کرده‌اند تا از انفعال به سمت طرحی فعال حرکت کنیم و درنتیجه امکان ساخت سازه‌های بلندتر و پیچیده‌تر در مناطق پرخطر فراهم شده و هزینه‌های بلند مدت بازسازی پس از زلزله کاهش یابد. میراگرهای ویسکوز و جداسازی لرزه‌ای در پروژه‌های خاص (مثل پل‌ها، بیمارستان‌ها) استفاده شده‌اند، اما محدودیت‌های مالی، فنی و نبود استانداردهای اجرایی دقیق، گسترش آن‌ها را کند کرده است. با این حال، پتانسیل بالایی برای بومی‌سازی این فناوری‌ها با توجه به نیاز مبرم کشور وجود دارد.

آیا هوش مصنوعی و نرم‌افزارهای جدید در این حوزه کاربرد دارند؟

هوش مصنوعی و نرم‌افزارهای جدید، مهندسی زلزله را از یک رشته تجربی-تحلیلی به یک رشته پیش‌بینانه، داده‌محور و هوشمند تبدیل کرده‌اند.این فناوری‌ها به مهندسان اجازه می‌دهند تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر، سریع‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تری بگیرند و در نهایت، تاب‌آوری شهرها را در برابر زلزله افزایش دهند.

برای ایران، سرمایه‌گذاری در این حوزه نه تنها یک فرصت، بلکه یک ضرورت برای کاهش فاجعه‌های احتمالی آینده است.

فارغ‌التحصیلان این گرایش در چه مشاغلی می‌توانند فعالیت کنند؟

فارغ‌التحصیلان این گرایش می‌توانند از طراحی سازه‌های جدید تا نجات جان‌ها در بحران نقش ایفا کنند. تنوع شغلی آن‌ها از پشت میز تحلیل تا عملیات میدانی پس از زلزله گسترده است. موفقیت در این مسیر علاوه بر تسلط فنی، نیاز به توانایی ارتباط با ذی‌نفعان، فهم زمینه اجتماعی و تعهد اخلاقی دارد. در ایران، این گرایش نه تنها یک شغل، بلکه یک مسئولیت اجتماعی برای حفاظت از جان میلیون‌ها نفر است.

بازار کار این گرایش را برای دانشجویان چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا می‌توان گفت مهندسی زلزله در یک کشور زلزله خیز شغلی پردرآمد به حساب می‌آید؟

برای دانشجویانی که علاقه‌مند، مسئولیت‌پذیر و دارای مهارت‌های فنی بالا هستند، این گرایش می‌تواند هم ارضاکننده معنوی باشد و هم از نظر شغلی پایدار، به شرطی که صبور باشند و خود را به‌طور مستمر به‌روز نگه دارند. در نهایت، این گرایش کمتر یک شغل تجاری و بیشتر یک ماموریت اجتماعی است.

چه مهارت‌هایی برای موفقیت دانشجویان این گرایش ضروری است؟

برای موفقیت در گرایش زلزله دانشجویان نیاز به ترکیبی از مهارت‌های فنی تخصصی، نرم‌افزاری، تحلیلی و بین‌رشته‌ای دارند. این مهارت‌ها به آن‌ها کمک می‌کند نه تنها در بازار کار رقابتی بدرخشند، بلکه در مواجهه با چالش‌های پیچیده مهندسی زلزله در ایران موفق عمل کنند.

آینده مهندسی زلزله در ایران را چگونه می‌بینید؟

آینده مهندسی زلزله در ایران را می‌توان در یک تناقض آشکار خلاصه کرد: از یک سو خطر فزاینده و نیاز مبرم به دلیل افزایش آسیب‌پذیری، و از سوی دیگر عدم تمایل سیستماتیک به سرمایه‌گذاری پیشگیرانه. با این حال، تحولات اخیر نشان می‌دهد این حوزه در آستانه یک گذار اجباری قرار دارد.

توصیه شما به دانشجویان و علاقه‌مندان این رشته چیست؟

موفقیت شما با تعداد پروژه‌های پردرآمد سنجیده نمی‌شود، بلکه با تعداد جان‌هایی که با طراحی‌های شما نجات می‌یابند اندازه‌گیری می‌شود. امید که روزی، ایران به لطف متخصصانی مانند شما، الگویی برای کشورهای زلزله‌خیز جهان در مدیریت ایمن سازه‌ها باشد.

سهیلا کلامی|